Cuối năm Giáp Thân, đời Trần Nhân Tôn
Tính đến ngày nay sáu trăm năm hơn
Vua Thế Tổ nhà Nguyên Hốt Tất Liệt [1]
Muốn gồm thâu lấy nốt cả nước Việt
Bèn truyền cho Thái Tử là Thoát Hoan
Cùng Toa Đô, Ô Mã Nhi, một đoàn
Thống xuất năm mươi vạn quân Mông Cổ
Thẳng Việt Nam do hai đường thủy bộ.
Quân Thoát Hoan rầm rộ tới biên thùy
Đất chuyển rung chim muông bạt, khiếp uy.
Tin phi báo dập dồn từ quan ải
Vua Nhân Tôn bàng hoàng vì kinh hãi
Vua ngự thuyền ra Bình Than Hải Đông [2]
Cùng các vương và văn võ hội đồng
Nhưng bách quan chỉ nhìn nhau, khiếp sợ
Oai quân Mông làm nhiều quan nín thở.
*
Quân Mông Cổ khét tiếng là kiêu hùng
Đi đến đâu như gió bão đùng đùng
Gió cuốn lôi cả một đoàn thiết-kỵ
Cả đoàn quân bừng bừng những sát khí.
Sĩ tốt mang lá chắn hay mộc, khiên
Khắp mình đầy những kiếm, quất, cung, tên
Viên đại tướng trên ngựa cao ngất ngưởng
Mũ dát vàng, hai bên gài lông phượng
Trong tay cầm lăm lẳm ngọn trường thương
Hay đại đao, vẻ lẫm liệt phi thường…
Cả đoàn quân đem theo trên lưng ngựa
Chiếc hỏa lò đỏ hồng mớ than lửa
Khói đùn-đùn, ngựa hí chạy như bay…
Tăng dũng khí, quân sĩ dang hai tay
Đánh não bạt, ầm ầm như chợ vỡ
Và phồng mồm thổi kèn nổi gân cổ…
Chân trời xa, thoáng thấy bóng cờ đen
Giữa thêu bằng chỉ bạc xếp chồng lên
Hai ống chân khẳng khiu mầu trắng nhợt
Là dân gian vội tìm đường hoảng hốt
Trốn cho mau cho lạc lối Tử-thần
Chui xuống hầm xuống hố cho mau chân…
Với đạo binh hai trăm nghìn tướng sĩ
Quân Mông Cổ như hung thần ác quỷ
Như cuồng phong nổi sấm chớp tung hoành
Từ đất Mông đến Vạn Lý Trường Thành
Vạn Lý thành nổi danh là kiên cố
Dân Trung Hoa đời đời chuyên dụng võ
Nào binh thư nào chiến lược lẫy lừng
Nào danh thần, nào danh tướng oai hùng
Nhào đổ tất ! than ôi ! Nhào đổ tất !
Quân tướng Mông phá tàn trên mặt đất…
*
Mặt đất Á lạnh lùng… Ba năm sau
Quân tướng Mông dồn dập kéo sang Âu.
Kéo sang Âu ba vạn quân thiết kỵ
Tràn tới đâu là tan thành, nát lũy
Là hàng vạn dân cư bạt linh hồn
Cả mèo chó giết không còn một con.
Thật tàn nhẫn ! ôi ! muôn vàn tàn nhẫn
Quân tướng Mông lật những thây tử trận
Cắt cụt tai, nhét đầy chín chiếc bao
Và bêu đầu bại tướng lên ngọn sào…
*
Quân Mông Cổ hung tàn như thế ấy
Nay lại thêm lửa hờn đang bừng cháy
Vì Sài Thung, quan Lễ bộ thượng thư [3]
Tới Nam Quan bị quân ta bắn mù.
- « Nhục thiên sứ, hẳn là Hốt Tất Liệt
« Phải trả thù, phải diệt trừ nước Việt
« Thói hung tàn cầm chắc phải hơn nhiều
« Phải muôn phần khủng khiếp đến tiêu điều…
« Phép dùng binh phải tỏ tường bên nghịch
« Thắng trong tay hãy giàn quân nghênh địch
« Nay xét mình tướng ít lại quân thưa
« Chống lại thì mười mươi chắc bị thua.
« Trứng trọi đá sao bằng giờ trước hãy
« Phái sứ thần mau mau ra quan ải
« Xin lui binh, rồi xếp sẵn ngà voi
« Sừng tê và châu báu, đồi mồi
« Và nho sỹ và thợ thuyền, thầy bói
« Và lang y, kén những người tài giỏi
« Cống thiên triều và giữ lệ ba năm
« Yên can qua và tránh khỏi ngoại xâm
« Nếu không thì cho quân Mông mượn lối
« Kéo quân đi cùng Chiêm binh chống chọi
« Chịu nhún nhường cung cấp ít quân lương
« Họa may là thoát khỏi được tai ương ».
Nhưng… Nhưng Hưng Đạo Vương Trần Quốc
Thét vang lên, mặt bừng bừng sắc giận, tuân :
- « Không được đâu ! Bàn thế không được đâu
« Có nhẽ nào hèn nhát cả như nhau ?
« Kẻ làm tướng có nhẽ nào lại thế ?
« Thấy giặc đến không bầy mưu tính kế
« Chí toan bề cầu lấy sự yên, nhàn !
« Yên được chăng, khi nước mất nhà tan ?
« Quân Mông Cổ là những quân tàn bạo
« Khát máu người, hung hăng như hổ báo
« Chỉ lấy điều chém giết làm vui tay
« Phỏng tha chi, dân nước Việt Nam này ?
« Chúng tìm cớ đánh Chiêm thành mượn lối
« Nước Chiêm thành hỏi làm chi nên tội ?
« Chẳng qua là lập mẹo để lừa nhau
« Để chiếm thành để cướp nước cho mau !
« Ta nào mắc ? Còn ta đây nào mắc ?
« Các ngươi đây không mơ màng tỉnh giấc
« Thì nguy cơ chờ đợi ở sau lưng !
« Biết nghe ta thì sớm hãy coi chừng :
« Hãy soi lại những tấm gương anh dũng
« Hãy giằng mau những cánh cung thật cứng
« Hãy mài cho thật bén lưỡi gươm kia
« Hãy hợp lại, đừng rời rã phân chia
« Hãy theo ta kéo quân lên mặt Bắc
« Quyết một hai đương đầu cùng quân giặc
« Thề một lòng gìn giữ lấy giang san
« Cùng địch quân thịt nát với xương tan ».
Bách quan nghe, máu hùng như sôi-nổi
Tay nắm gươm, mắt tròn xoe, dữ dội.
Hưng Đạo Vương liếc thấy những mừng thầm
Nhưng còn mong cả nước cùng đồng tâm
Thì sức mạnh mới trông bề thủ thắng.
Vương nghĩ đến những lão nhiêu đầu trắng
Râu phất phơ, gậy trúc trong gia đình
Sống an nhàn mong con cháu hiển vinh
Nếu được Vua, được triều đình tuyên triệu
Thì tuổi già thêm xiết bao vinh diệu ?
Tấm thân già sẽ nặng nghĩa vua tôi
Cảm ơn sâu sẽ chờ lúc phản hồi
Khuyên con cháu mau đền ơn nợ nước
Vì ông cha tăng muôn phần dũng lược.
Vương tâu vua xin lấy điện Diên Hồng
Dùng làm nơi hộp họp cho thật đông
Các bô lão trong dân làng đủ mặt
Lấy ý nghĩa là giang sơn còn mất
Kẻ làm dân có trách nhiệm dự phần
Vì giang sơn là của cả nhân dân
Không phải của giành riêng cho một họ
Nay quân thù đã đến ngay cửa ngõ
Dân muốn hàng hay dân muốn hưng binh ?
Ý kiến dân là ý kiến triều đình.
Vua chuẩn tâu rồi y ngày hội nghị
Các bô lão trong dân làng được chỉ
Từ bốn phương nhắm thẳng lối Thăng Long.
Năm Giáp Thân tháng chạp cuối mùa đông
Trên đường cỏ có những đầu bạc trắng :
Người quắc thước quen rãi rầu mưa nắng
Kẻ già-nua gậy trúc chống lom khom
Lũ lượt sau, đàn con cháu om sòm
Theo hầu hạ đủ tráp trầu, điếu ống.
Họ ra đi với một trời mơ mộng
Là rồi đây được yết kiến long nhan
Được vào triều, được dự yến vua ban
Sung sướng thay ! tuổi già, ôi ! danh giá !
Dù chết ngay thân già âu cũng hả !
*
Điện Diên Hồng đủ văn võ trăm quan
Đủ đại diện của toàn quốc dân gian
Vua cảm động tả tình hình quân giặc
Đang hầm hè, hò vang trên ải Bắc
Chỉ nay mai là chúng vượt biên thùy
Chúng tràn sang là nước mất, dân nguy !
Chúng sẽ chặt, sẽ chặt đầu ngàn vạn !
Sẽ băm vằm, sẽ phanh thây nhan nhản !
Sẽ đào mồ, sẽ đẫy mả, quật lăng…
Ôi ! tàn hại ! còn tàn hại nào bằng ?
Mặt bách quan sa-sầm, răng nghiến lại
Gậy lão niên rung rung, hồn tê tái.
- « Hỡi các ngươi ! Muốn sống hãy nghe ta :
« Muốn yên thân, muốn gìn giữ sơn hà
« Muốn đời đời hưởng ơn vua, lộc nước
« Thì tất cả, cả dân gian toàn quốc
« Phải một lòng, phải quyết liệt như nhau !
« Phải tiến lên, phải nhất luật đương đầu :
« Trẻ xông pha tung hoành nơi chiến trận
« Già giúp uy, theo sau làm hậu thuẫn
« Có như thế thì giặc kia mới chồn
« Có như thế thì nước mất mới còn !
« Hỡi các ngươi ! Ta trưng cầu ý kiến
« Hỏi các ngươi : nên hòa hay nên chiến ? »
- « Nên chiến ! Nên chiến ! Chiến đến kỳ cùng ! »
Tiếng reo hò rung chuyển điện Diên Hồng
Nức lòng được toàn dân đều quyết chiến
Trên mặt rồng nét vui mừng hiển hiện
Vua Nhân Tôn bèn cử Hưng Đạo Vương
Cầm đại binh đi chống giặc Bắc phương.
Vương lĩnh mệnh sai Phụ Trần Đại tướng
Đem trọng binh, đường Lạng-sơn thẳng hướng
Gấp ngày đêm phòng giữ ải Khả-ly
Ải Lộc-châu Nguyễn Khoái dẫn quân đi [4]
Tướng Yết Kiêu lĩnh mật truyền Nguyên súy
Ra Bãi-tân để giữ gìn mặt thủy. [5]
Yên thủy bộ ba nơi, Hưng Đạo Vương
Hợp tướng tá kéo đại binh lên đường.
*
Chiếm Kỳ-sơn, Vương đóng binh hạ trại
Truyền ba quân phải một lòng hăng hái
Phải xả thân, toàn thắng ngay trận đầu
Tỏ oai phong, mở đường lối mai sau.
Ba quân nghe dạ vang trời, chuyển núi
Máu quân thù quyết chờ phen tắm gội
Quân Thoát Hoan rầm rộ tới biên thùy
Đất chuyển rung, chim muông bạt, khiếp uy.
*
Thoát Hoan nghe các nơi đều phòng giữ
Vội chia quân đi vài nơi cầm cự
Dồn đại binh đánh rốc lên Kỳ Sơn.
Cách Kỳ-sơn độ chừng mười dậm hơn
Gặp Việt quân, đôi bên cùng dàn trận.
Trỏ gươm sang, Thoát Hoan đầy tức giận :
- « Dám ngăn đường cản lối ! Quân Nam Man
« Được bao hơi, phường chuột chết to gan ?
« Tướng ta đâu ? Còn đợi chờ chi nữa ? »
Tướng Phàn Tiếp vội vung thương, phi ngựa
Bên Việt quân Phạm Ngũ Lão xông ra
Múa thanh siêu như gió táp mưa sa
Cùng tướng Mông tung hoành vòng kịch chiến.
Đội binh khí như quỷ thần xuất hiện
Càng đấu lâu đao pháp càng nhiệm mầu
Trăm hợp dư còn cầm cự ngang nhau.
Đợi nóng lòng, tướng Mông A Bát Sích
Thúc ngựa ra tay vù vù ngọn kích
Định đánh hôi, nhưng Dã Tượng tướng quân
Lại ngăn ngay rồi đôi kích quây quần
Cát bụi mù, ầm ầm vang trống trận.
Trống trợ oai, tinh thần thêm phấn chấn
Càng đánh lâu càng xung xát tưng bừng
Quân đôi bên cổ võ reo vang lừng.
Quyết hơn thua trổ hết oai thần võ
Phạm tướng quân vung thanh siêu, hùng hổ
Chém lia lịa làm Phàn tướng gai ghê
Chống đỡ hoài, đuối sức tay tê mê.
Thét vang trời, Phạm tướng quân chém đại
Lưỡi siêu vèo, tướng Mông nghe kinh hãi
Cúi rạp mình rồi thúc ngựa ra roi…
A Bát Sích nhìn Phàn Tiếp chạy rồi
Khí dũng chùn, chân tay đâm bối rối.
Gạt kích ra, vươn tay xông ngựa tới
Dã tướng quân toan bắt sống tướng Mông
Nhưng tướng Mông thúc ngựa chạy như giông.
Thừa lúc bên quân Mông đang nhốn nháo
Hưng Đạo Vương thúc ba quân xông xáo
Đánh tràn sang, chém giết thật hung hăng
Quân Thoát Hoan rối loạn, chạy tan hoang…
Đám đại binh đang cầm đầu chạy miết
Vì sau lưng bị Việt quân đuổi giết
Khi người ngựa sắp qua một khu rừng
Bỗng xa xa… tiếng trống đánh vang lừng
Một đạo quân ầm ầm ra chặn lối
Đi dẫn đầu một lá cờ đỏ ối
Chữ đề : « Phá cường địch, báo hoàng ân ».
Quân Thoát Hoan sợ rụng rời tay chân
Đành đợi chết, thôi ! phen này đợi chết
Nhưng Thoát Hoan đã giơ roi hò hét :
- « Tướng ta đâu ? Các tướng của ta đâu ?
« Thằng nhãi kia ! Ra bắt nó cho mau ! »
Nhãi kia là Hoài Văn Hầu Quốc Toản
Tuổi còn non nhưng mưu mô thần toán
Lại thêm tài vũ dũng sức ngàn cân
Chí những mong giúp nước, báo hoàng ân
Nhưng đãn hiềm triều đình khinh nhỏ quá.
Giận uất người, một mình chiêu binh mã
Đợi thời cơ quyết đánh bại quân Mông
Xem triều đình có trọng dụng hay không.
Hầu đang đi đến nửa đường, nghe nói
Gần Kỳ sơn đang đánh nhau dữ dội
Vội đem quân đi xuyên qua đường rừng
Định phen này thắng một trận lẫy lừng
Là bất thần kéo quân vào tập hậu.
*
Khinh nhãi con, tướng Mông không thèm đấu
Hỏi : « Đi đâu ? Nhãi tướng kia đi đâu ?
« Khôn hồn thì xuống ngựa đầu hàng mau ! »
Hoài Văn Hầu, gầm lên như hổ rống
Vung trường thương đâm tướng Mông suốt họng.
Rồi ra roi thúc ngựa nhanh như bay
Nhằm Thoát Hoan quyết bắt sống trên tay.
Các tướng Mông vội văng mình cản lối
Đánh tháo lui vì vừa thua mệt mỏi
Cốt cầm chừng cho chúa tướng thoát thân
Rồi lần lượt, theo chân nhau, chạy dần.
*
Mấy trận liền bị Việt quân đánh bại
Quân Thoát Hoan quyết chờ phen sống mái
Để trả thù, để gở lại oai danh.
Lý Hằng bàn : « Kỳ-sơn khó tranh giành
« Vì núi cao biết bao nhiêu hiểm trở ?
« Nay quân kia chỉ trông vào chỗ đó
« Ta ngầm đem quân chiếm ải Lộc-châu
« Ải Khả-ly ta cũng chiếm cho mau
« Rồi thẳng đường do Chi-lăng tràn xuống
« Quân núi Kỳ, cô đơn phải luống cuống
« Chạy đằng trời ! Ba mặt ta bổ vây
« Ta diệt cho không một mống phen này ! »
Thoát-Hoan nghe vội y ngay diệu kế
Ngầm rút quân, ở lại trương thanh thế.
*
Mấy ngày liền không thấy giặc tấn công
Hưng Đạo Vương đang ngờ vực trong lòng
Bỗng được tin cả hai nơi quan ải
Bị quân Mông ngày đêm vây chặt mãi
Rồi thình lình quân tập hậu phía sau
Đánh tràn vào chiếm hai ải rất mau.
Hưng Đạo Vương mất hai nơi hiểm đạo
Vội mật truyền cho tướng quân Ngũ Lão
Và tướng quân Nguyễn Khoái vừa chạy về
Mang trọng binh đến phục sẵn bên khe
Đợi Thoát Hoan nếu đem quân đuổi đến
Thì đổ ra dùng cung tên huyết chiến.
Nghe Việt quân đang ngấm ngầm rút lui
Về Chi-lăng còn trại trống lại thôi !
Vỗ tay mừng, Thoát Hoan hô quân đuổi
Những đại binh đang hò reo, rong ruổi
Bỗng bên khe một tiếng nổ chuyển trời !
- « Tiếng pháo lệnh ! Thôi ! Trúng kế ! Nguy rồi !
« Mau rút lui ! Tiên quân làm hậu đội ! »
Thoát Hoan truyền nhưng lệnh vừa truyền khỏi
Hai bên khe đã hàng vạn tên bay
Nhằm quân Mông như nhằm những thân cây
Rồi trên cao ào ào lăn gỗ đá
Lăn tới đâu thây nát ra như rạ.
*
Vài hôm sau do lối tắt đường rừng
Quân Thoát hoan lại điệp điệp trùng trùng
Vây Chi-lăng ba bốn vòng thắt chặt
Luôn ngày đêm khởi thế công gay gắt.
Che mộc khiên, vung mã tấu hò reo
Tiến sát thành, đoàn cảm tử quyết leo
Nhưng trên thành ngàn vạn tay đao phủ
Chém tơi bời, đầu rơi như xung rỗ…
Bắn lửa tên dọn đường, tiến thật nhanh
Khiêng thang dài đặt lên trên bờ thành
Nhưng trên thành những đá hòn lực lưỡng
Như mưa rào thi nhau quăng tràn xuống
Quăng tới đâu là từng đám vụn người.
Khoét đường hầm rồi chờ lúc tối trời
Khua trống trận hô quân vờ xung xát
Để đoàn quân đang luồn qua hầm đất
Tới giữa thành đánh tập hậu, nhô lên
Nhưng trong thành đã phòng bị trước tiên
Trữ sẵn dầu để chờ khi dội xuống
Ném lửa theo đốt tặc binh chết uổng !
*
Bao nhiêu tài quen đoạt ải chiếm thành
Bao nhiêu thứ thật tuyệt diệu, tinh anh
Đã từng dùng với Trung Hoa toàn quốc
Đã từng dùng với Âu châu ngày trước
Đều vô công, đều một loạt vô công
Khiến Thoát Hoan giận sôi nổi trong lòng
Chợt nhớ ra thứ muôn phần tàn hại
Mỗi khi dùng để phá thành, phá ải
Thì tiếng vang như sấm nổ tung hoành
Thành bật tung, ải nát vỡ tan tành
Ấy là thứ chế ra thật kỳ lạ
Từ Nguyên triều để gồm thâu thiên hạ.
Nay Việt quân giữ mãi, phá không xong
Âu là đem dùng thử thứ… thần công
Thử súng to phải châm mồi, đốt đạn
Chỉ dăm mồi là Việt quân tán loạn
Tan cả thành, nát cả ải cho coi !
Xem phen này còn chống cự nữa thôi ?
*
Súng thần công quay đầu nhằm quan ải
Quân châm mồi hai tai nút bông vải
Lửa cháy loang… Một tiếng nổ chuyển trời
Ải rung rinh, gạch nát vụn tơi bời…
Quân trên chòi ngã lăn nhào, bổ chửng
Ngựa hí vang, chạy dúm do chân cẳng.
Hưng Đạo Vương đang đứng sững tần ngần
Bỗng ầm trời, đạn rơi giữa trung quân
Ngói tung lên, đại hành doanh đổ xụp.
Quyết phá tàn cho hết nơi ẩn núp
Cho tung hoang vựa thóc chứa quân lương
Cho kinh hoàng, cho tan thịt, nát xương
Thoát Hoan hô quân bắn sang thật gấp
Quân châm mồi thay nhau chạy tấp nập.
Bỗng toang ra… Cửa ải mở toang ra
Hưng Đạo Vương hô các tướng xông pha
Đánh liều sang phía quân Mông đang bắn.
Đội tiên phong dùng mộc, khiên, lá chắn
Cuộn mình lăn, mã tấu chém lìa chân.
Thần công ngừng vì khôn bắn được gần
Quăng bỏ súng dùng đao gươm xung xát.
Đoàn trung quân giương cung lên đồng loạt
Bắn tràn lên, mở lối cho tiên quân
Đoàn hậu quân chạy tiên sát theo chân
Theo hiệu cờ, các đoàn quân dồn dập
Vây gắt gao, hò chém, đâm, tới tấp…
Mấy phen liền gần chọc thủng quân Mông
Nhưng quân Mông vội dồn lại thật đông
Đánh rát rạt làm Việt quân túi bụi.
Đã bao phen tưởng cùng đường tiệt lối
Gươm đao quằn, người ngựa đây trọng thương
Nhưng lâm nguy, khí dũng bỗng quật cường
Cả đoàn quân đùng đùng như vũ bão
Đánh giãn đường, xô quân Mông điên đảo
Lọt trùng vi… hỏa tốc xuyên qua rừng…
Đuổi theo sau, giặc hò reo vang lừng
Nghe tin Hưng Đạo Vương về Vạn-kiếp
Và Việt quân vừa qua cơn khủng khiếp
Vua Nhân Tôn lo sợ, dạ bồn chồn
Giữa đêm khuya ngự một chiếc thuyền con
Đi tìm Vương để luận bàn quốc sự.
Nghe quân Mông đang ngày đêm rống rỡ
Vua Nhân Tôn bàn cùng Hưng Đạo Vương :
- « Xét tình hình thế giặc đang quật cường
« E rằng ta cứ dằng dai chống mãi
« Chỉ hao binh thêm dân gian tàn hại
« Hay hàng đi ? Hay nghe Trẫm hàng đi ?
« Để cứu dân để thoát khỏi hiểm nguy ».
Vương quỳ tâu : « Bệ hạ muốn hàng giặc
« Là vì dân, là vì lòng nhân đức
« Nhưng Bệ Hạ quân xã tắc, tôn lăng
« Để giặc tàn, để giặc phá đi chăng ?
« Muốn đầu hàng, xin chém đầu thần đã ?
« Đầu thần còn thì muôn tâu Bệ Hạ
« Xã tắc còn, xin Bệ Hạ đừng lo
« Quyết bại Mông, thần sắp sẵn mưu cơ ».
Nghe những lời trung quân, đầy khảng khái
Vua Nhân Tôn mới tiêu tan sợ hãi
Vua khuyên Vương nên hạ lệnh chiêu binh
Phòng quân Mông lại kéo đến thình lình
Vương tuân mệnh chiêu binh rồi thảo hịch
Nhẽ tồn vong, Vương đem ra khuyến khích.
