Khi Đặng Trần Thường hí hửng lạy tạ Nguyễn Ánh ra khỏi cung cấm thì mưa đã ngớt hạt. Cùng lúc ấy, trong gian ngục tối, bốn bề kín như bưng, Bùi Thị

 Xuân ngồi bó gối nghe mưa rơi trên mái ngục. Trời tối dần, vài tia sáng mờ mờ lọt qua lỗ thông hơi đục cao trên tường nhoà dần đi trong bóng tối. Hơi đá lành lạnh toả ra từ những tảng đá lát nền, khiến cho Bùi Thị Xuân khẽ rùng mình.

Bùi Thị Xuân nhích chân đổi thế ngồi. Chiếc cùm lim bó cứng lấy đôi chân đọng máu, sưng tấy lên, cử động vừa khó nhọc vừa đau đớn. Ngả thanh gông hạng lớn treo trên cổ dựa vào tường, Bùi Thị Xuân ngửa mặt nhìn đăm đăm vào khoảng tối nhợt nhạt giữa các lỗ thông hơi. Đứa con gái nhỏ đã gục vào lòng mẹ ngủ thiếp từ nãy. Bùi Thị Xuân khẽ đưa tay rờ rẫm vuốt tóc, vuốt lưng con. Từng đốt xương nhòn nhọn hằn lên qua lần áo vải thô của đứa con gái, vương vướng bàn tay vuốt ve của người mẹ. Bùi Thị Xuân tự nhủ - Nhưng số phận đứa con gái rất mực yêu thương, nguồn hy vọng cả đời ta, đứa con mà vì nó, ta làm được tất cả mọi việc sẽ ra sao?

Xiết chặt lấy con, cố hình dung khuôn mặt tròn trĩnh, xinh xắn rất đỗi đáng yêu của con trong đêm tối, Bùi Thị Xuân nghẹn ngào, mắt nhoà lệ.

Nếu không vướng đứa con và không bị một nhát đâm trộm thì Bùi Thị Xuân đâu sa vào tay giặc.

Cảnh ngộ bi đát của Bùi Thị Xuân và của triều Tây Sơn khỏi bắt đầu từ sau trận Trấn Ninh. Bùi Thị Xuân còn nhớ như in, sau khi Cảnh Thịnh bỏ lỡ cơ hội chiến thắng ở Trấn Ninh, Bùi Thị Xuân đem tàn quân về đóng ở đất Nghệ An quyết đương đầu với giặc. Giữa lúc ấy, Trần Quang Diệu cũng đem một cánh quân vượt rừng núi từ Quy Nhơn ra Nghệ An tìm đại quân Tây Sơn. Được tin báo, nữ Đô đốc Tây Sơn vội đem quân lên đón chồng ở cửa rừng Hoàng Sơn. Đôi vợ chồng bao nhiêu năm chinh chiến xa cách, gặp nhau mà chẳng được vui. Cuộc hành quân khổ ải đã khiến Trần Quang Diệu lâm bệnh nặng. Bùi Thị Xuân chưa kịp chấn chỉnh quân ngũ thì bọn hào lục đã báo cho quân Nguyễn Ánh đến vây bắt. Bọn người nhà giàu ấy đã dẫn binh lính mang lương thực đón đường khao quân rồi bất thần đánh trộm. Trần Quang Diệu bị ốm mê man, nằm trên cáng bị bắt tại trận. Bùi Thị Xuân bị vướng con gái nhỏ, lại bị một nhát dao đâm lén vào tay, rơi mất binh khí nên bọn giặc Ánh mới bắt nổi.

Bắt được các danh tướng Tây Sơn, người lập tức cho đóng cũi sơn đỏ nhốt cả hai vợ chồng và đứa con gái Bùi Thị Xuân lại và làm lễ ăn mừng rồi tiến đánh Thăng Long. Sau khi đánh bại được Cảnh Thịnh, chiếm nốt Bắc Thành, Ánh đắc ý lên ngôi Hoàng đế, dẫn quân về Phú Xuân, mang theo cả những chiếc cũi đỏ nhốt vợ chồng Bùi Thị Xuân và đứa con gái nhỏ để diễu võ dương oai với dân chúng kinh thành.

Một niềm vui nho nhỏ khích lệ Bùi Thị Xuân. Hôm ấy, ngồi trong cũi, Bùi Thị Xuân đã tận mắt chứng kiến cảnh dân chúng bày tỏ sự chú ý và cảm tình đối với các tướng Tây Sơn. Lòng dân còn hướng về triều Tây Sơn thì ngai vàng của Ánh làm sao đứng vững được. Còn Nguyễn Ánh, từ hôm bị vạch mặt chỉ tên, hắn đã trả thù bằng cách bắt mẹ con Bùi Thị Xuân nhịn đói. Nhưng dẫu thế, viên nữ Đô đốc Tây Sơn vẫn hả lòng hả dạ khi buộc được hắn phải nghe sự thật. Ý định bắt tướng Tây Sơn lăng nhục vua Quang Trung Nguyễn Huệ chẳng những không thành mà chính Ánh lại bị xỉ nhục.

Quá mệt mỏi, Bùi Thị Xuân ôm con thiếp đi.

Bùi Thị Xuân giật mình choàng dậy. Chiếc gông lớn đè nặng trên cổ từ nãy được tựa tạm vào tường ngục bỗng kéo giật nữ tướng Tây Sơn về phía sau. Vội vã, Bùi Thị Xuân quờ tay tìm đứa con. Cô bé vẫn ôm lấy đùi mẹ, ngủ ngon lành ngay trên nền đá lạnh. Người mẹ xốc lấy con, ghì chặt vào lòng. Đứa con nhỏ say giấc, khẽ ú ớ rồi co gọn người trong lòng mẹ, ngủ yên.

Vừa chợp mắt, Bùi Thị Xuân đã gặp một giấc mơ dữ: Trời đất tối sầm lại, Bùi Thị Xuân đang dắt con mò mẫm trong rừng. Rừng không có lối. Những cây đại thụ vươn cành rậm, chắn đường. Có tiếng gầm rung chuyển núi rừng, rồi một con hổ lớn, rất hung dữ, xuất hiện ngay trước mặt. Con hổ nhe nanh rồi nói tiếng người:

- A, ta đã gặp ngươi. Ta sẽ ăn gan uống máu nhà ngươi. Vì vợ chồng nhà ngươi mà bấy lâu ta nuôi hận chưa bắt được bọn dân đen phải thuần phục ta. Chỉ một điều ấy thôi ta sẽ phải giết bọn ngươi thật thảm khốc cho hả giận này.

Kịp nhận ra con hổ trước mặt chính là Nguyễn Ánh đội lốt, Bùi Thị Xuân vội đặt con xuống, tuốt gươm xông tới thét:

- Ta sẽ hóa kiếp cho tên tiểu nhân phản phúc rước voi về giày mả tổ này.

Nhát gươm chưa bổ xuống, con hổ đã chồm cướp con của Bùi Thị Xuân chạy vào rừng. Mất đứa con thì trên đời này còn gì nữa? Hốt hoảng, Bùi Thị Xuân giật mình choàng dậy.

Đứa con vẫn ngủ yên trong lòng mẹ. Run rẩy, Bùi Thị Xuân ôm con chặt hơn và nghe tiếng tim mình đập hối hả. Điềm gì đây? Trong tay giặc, đứa con bé bỏng này sẽ ra sao? Ôi đứa con báu ngọc của ta, của tướng quân Trần Quang Diệu, viên tướng tâm phúc bách chiến bách thắng của Quang Trung hoàng đế xưa!... Nghĩ đến chồng, nghĩ đến cơ đồ nhà Tây Sơn, nghĩ tới Quang Trung hoàng đế, Bùi Thị Xuân thao thức không ngủ lại được. Phải chi Quang Trung chưa khuất! Con người áo vải dựng cờ đào làm nên sự nghiệp lớn lao ấy nếu còn sống tới ngày nay thì sự thể sẽ khác đi biết bao nhiêu. Lũ tiểu nhân đắc chí Nguyễn Ánh kia chắc chắn sẽ chẳng còn một mảnh đất mà dung thân. Quang Trung hoàng đế còn sống thì non sông đã thu về một mối, nước sẽ thịnh, dân sẽ giàu, vượt xa ước muốn của các vị vương xưa. Tiếc thay là hổ phụ mà chẳng sinh hổ tử. Quang Toản nối nghiệp cha mà chẳng nối được chí cha. Nhà Vua còn non nớt quá! Vợ chồng Bùi Thị Xuân kẻ làm quan trong triều, người cầm quân ngoài trận nhưng chẳng bao giờ thi thố hết được tài năng. Và, giờ đây thì Thiếu phó Trần Quang Diệu chỉ còn chút sức tàn, thoi thóp trong tay giặc. Chỉ còn một người; người ấy còn thì cơ nghiệp nhà Tây Sơn còn có cơ hội khôi phục được đó là Ngọc Hân Thái hậu. Chao ôi - Bùi Thị Xuân thổn thức - không ngờ ngày chia tay ở Phú Xuân năm xưa lại là ngày vĩnh biệt con người tài trí song toàn ấy. Bây giờ Ngọc Hân đang ở nơi nào? Cảnh ngộ như thế nào? Liệu Ngọc Hân có thoát được tay Ánh không. Càng nghĩ Bùi Thị Xuân lại lo lắng nghĩ đến chồng, quan Thiếu phó hiện giờ ra sao, ở đâu? Vợ chồng vừa gặp nhau, chưa kịp chuyện trò, đã lâm vào cảnh ngộ này. Rồi bệnh tình như thế, sức đã kiệt lại bị đày đoạ nhường ấy, liệu chịu đựng được bao lâu?

Chợt, con gái, giẫy dụa khóc gọi mẹ. Bùi Thị Xuân lo lắng nhìn con. Nó nằm thiêm thiếp, hơi thở khò khè. Bùi Thị Xuân cuống cuồng ôm chặt lấy con, nghẹn ngào kêu không thành tiếng. Nỗi khổ cực và khiếp sợ lâu ngày đã đẩy đứa con bé bỏng của người nữ Đô đốc Tây Sơn vào cơn bệnh ác nghiệt. Chạy chữa làm sao bây giờ? Bùi Thị Xuân chỉ còn biết ôm chặt lấy con, lay gọi vỗ về. Và, những giọt nước mắt không ngăn nổi đã rơi xuống vầng trán nóng bừng của đứa con gái nhỏ.

Em bé bừng tỉnh, mở to mắt nhìn mẹ mà không thấy rõ mặt. Chậm chạp đưa bàn tay gầy guộc, nhỏ xíu, sờ vào vết thương trên cánh tay mẹ, em bé khẽ hỏi, giọng lo lắng:

- Sao má khóc, má đau tay à?

Bùi Thị Xuân gục đầu chùi vội hàng nước mắt vào vai áo rồi gượng cười âu yếm nhìn con, lắc đầu:

- Má không đau tay nữa.

Vừa lúc đó cánh cửa ngục bật mở. Ánh sáng lùa vào gian ngục tối. Khiếp hãi, em bé nhắm mắt, chúi đầu vào lòng mẹ. Bùi Thị Xuân ôm con, chớp nhanh đôi mắt đỏ hoe, đoạn cau mặt nhìn ra cửa. Viên quản ngục lặng lẽ từ ngoài bước vào, liếc nhìn mẹ con Bùi Thị Xuân rồi lại lặng lẽ bước ra. Đó là một người tầm thước, đã đứng tuổi, dáng dấp chậm chạp, vẻ mặt đăm chiêu như luôn phải bận tâm suy tính lo lắng điều gì. Một lát sau, tên lính hầu khệ nệ bưng vào gian ngục một chiếc đôn sứ, đặt sát cửa ngục rồi hấp tấp bước ra. Viên quản ngục lại xuất hiện, đưa mắt nhìn Bùi Thị Xuân và chiếc đôn rồi chậm chạp quay lưng, khép từ từ cánh cửa ngục nặng nề.

Bùi Thị Xuân ngạc nhiên nhìn cảnh tượng khác thường ấy. Chưa kịp đoán điều gì sẽ xảy ra, thì cửa ngục lại hé mở. Một bóng người hấp tấp lách vào trong ngục, rồi xoay người về phía sau, khoát tay ra hiệu đuổi những người đi theo, và tự tay khép lấy cánh cửa ngục. Bùi Thị Xuân định thần nhìn kỹ người vừa vào ngục, vẻ mặt lạnh lùng, thản nhiên. Nhìn dáng điệu lộ rõ sự khinh thị, ngạo mạn của viên nữ tướng Tây Sơn, người vừa vào thoáng cau mày khó chịu. Nhưng ngay sau đấy, hắn đã cười rất tươi, chậm rãi lên tiếng:

- Xin kính chào nữ danh tướng Tây Sơn.

Làm như không nghe thấy tiếng chào ấy, Bùi Thị Xuân mắt long lên nhìn thẳng vào mặt kẻ vừa nói. Bùi Thị Xuân bật cười nhận thấy trên khuôn mặt răn reo của kẻ lạ mặt, hàng râu lưa thưa mọc xiên xẹo trên mép. Hơn thế, trông hắn lúng túng đến khổ sở. Không chịu đựng được cái nhìn ấy của Bùi Thị Xuân, hắn hơi cúi xuống. Rồi, chợt hắn ngửng lên, cố lấy giọng oai vệ:

- Bà có biết Đặng Trần Thường này không?

Bùi Thị Xuân cố nén mới khỏi buột miệng kêu lên sửng sốt. Tên Đặng Trần Thường này Bùi Thị Xuân đã có lần được Binh bộ thượng thư Ngô Thì Nhậm kể chuyện. Hắn là một nho sĩ bất tài vô hạnh, theo phù Nguyễn Ánh đánh lại Tây Sơn mà ai nấy đều phỉ nhổ. Coi bộ phẩm phục mà Thường đang mặc cũng biết hắn đã làm đến chức đại thần của Nguyễn Ánh. Nhưng tại sao Thường lại vào đây, định mưu toan điều gì mà ăn mặc, nói năng trịnh trọng như thế. Bùi Thị Xuân mở to đôi mắt ngạc nhiên nhìn Thường mà không đáp. Nhận ra Bùi Thị Xuân thoáng sửng sốt, Đặng Trần Thường hồi hộp, xốn xang. Đã hai chục năm qua mà Bùi Thị Xuân vẫn không khác là mấy. Vẫn đôi mắt to đen vừa thông minh vừa bướng bỉnh, vẫn khuôn mặt thanh tú, cặp môi mọng đỏ càng nhìn càng ưa, vẫn tấm thân nở nang như ngày trước, có khác chăng sắc thái oai vệ, trang nghiêm nhanh nhẹn nay có phần tiều tuỵ do cuộc sống lao tù. Thấy Bùi Thị Xuân vẫn yên lặng nhìn mình, Đặng Trần Thường lại lúng túng. Cố lấy dáng điệu thản nhiên, Đặng Trần Thường vén tà áo thụng đổi thế ngồi, rồi nhìn lên trần ngục, tránh cặp mắt tinh anh của Bùi Thị Xuân, quả quyết giáo đầu câu chuyện đã sửa soạn từ trước:

- Chắc bà còn nhớ Thượng thư Ngô Thì Nhậm đấy nhỉ?

Bùi Thị Xuân cố tìm dụng ý của Thường khi thấy Thường đem chuyện người bạn đồng liêu của mình ra nói. Ngô Thì Nhậm, danh sĩ Bắc Hà, người đã bầy nước cờ Tam Điệp để nhử hai mươi chín vạn quân Thanh của Tôn Sĩ Nghị cho Quang Trung hoàng đế cả phá tan tành hơn 10 năm trước. Hơn thế, theo lệnh Nguyễn Huệ, ngay sau trận đọ sức bằng súng gươm là cuộc tấn công tung hoành ngoại giao, bằng sự khôn khéo kiên trì và táo bạo đối với nhà Thanh, người tôi trung thành có tài, đã biết đứng vững trên thế cao của một dân tộc chiến thắng, chẳng những phá tan được âm mưu trả thù của Thanh triều mà còn buộc vua Thanh phải công nhận triều Tây Sơn là chính thống, cớ sao Bùi Thị Xuân không biết. Con người mưu lược ấy, đến khi Hoàng đế Quang Trung mất Cảnh Thịnh không tin dùng đã cáo quan về làng, nay số phận ra sao?

Thấy Bùi Thị Xuân vẫn im lặng nhưng không giấu được vẻ mặt chăm chú, dù rất kín đáo, Đặng Trần Thường thích thú, thủng thẳng nói:

- Ngày trước Thường tôi cũng là chỗ quen biết với Ngô Thì Nhậm và đã có lần nhờ ông ta tiến cử với chúa Trịnh. Nhưng Ngô Thì Nhậm đã khước từ...

Liếc nhìn Bùi Thị Xuân, Thường lại thong thả tiếp:

- Hẳn là Thì Nhậm coi rẻ Thường này lắm. Nhưng Thì Nhậm theo ngụy triều - Thường dằn mạnh hai tiếng ngụy triều - làm đến thượng thư thì Thường này theo Gia Long hoàng đế, cũng làm đến chức Bắc thành phó tổng trấn, nào có kém gì ai?

Bùi Thị Xuân nghĩ thầm: “À, ra cái đứa bất tài này nhờ theo giặc Ánh mà cũng làm được tới chức Phó tổng trấn Bắc thành rồi đây?”.

Thoáng thấy vẻ thay đổi trên nét mặt viên nữ tướng Tây Sơn, Thường hể hả:

- Nào ngờ thế gian vật đổi sao rời. Thế mà bỗng có ngày Thường này lại được đích thân xử cái tội của quan Thượng thư Ngô Thì Nhậm đây!

Vẫn cứ thủng thẳng dóng một, như người đi săn đã dồn được con thú, thong thả lắp tên, giương cung, Thường kể tiếp:

- Thì Nhậm tuy ở ẩn tại quê nhà nhưng vì tội theo Ngụy triều vẫn bị bắt giải về Thăng Long. Thường này vì chút tình cũ và cũng nể tài nên chưa nỡ xử tội chết. Thường này rộng lòng tha chết nếu Thì Nhậm chịu khuất phục. Nhưng quả là Thì Nhậm không thức thời...

Bùi Thị Xuân sốt ruột muốn biết người bạn đồng liêu của mình đã hành động ra sao trong cảnh ngộ éo le ấy, liền gượng nhẹ đặt đứa con xuống bên cạnh, rồi ngồi thẳng người, nghiêm nghị nói:

- Ta muốn được biết về sức khỏe quan Thượng thư? Các ngươi đã hèn nhát trả thù con người tài đức mưu lược ấy như thế nào rồi?

Thường không trả lời thẳng vào câu hỏi. Hắn xoải chân cho thoải mái rồi chậm rãi:

- Thường này đâu muốn trả thù, chỉ định làm nhục thôi. Nhưng Thường đã kìm lòng để không nỡ cắt lưỡi hắn. Hắn đã nhiếc mắng và lớn tiếng ví Thường này như con chim sẻ đậu ở lâu đài, ắt có ngày Gia Long Hoàng đế sẽ bóp chết.

Bùi Thị Xuân tươi tỉnh:

- Tiên đoán ấy của quan Thượng thư thật thần tình.

Thường thoáng sửng sốt:

- Bà cũng về hùa với hắn? Xin cho được nghe lý giải.

Bùi Thị Xuân nhìn thẳng vào mặt Đặng Trần Thường:

- Chẳng lẽ có chút học vấn như ngươi mà lại không biết rộng, hiểu sâu sao? Người xưa đã chẳng nói rằng: “Những kẻ dùng mình sẽ không dùng mình khi đế nghiệp đã thành”. Tàn bạo như Nguyễn Ánh, giảo quyệt như ngươi, dung nhau sao được?

Đặng Trần Thường tái mặt, ngây người trước sức mạnh của câu nói, mà câu nói ấy lại từ miệng một con người xinh đẹp tuyệt trần kia mới đáng phục làm sao. Tuy thế, Thường vẫn lên mặt:

- Chuyện sau thì chưa biết nhưng được trả cái nợ bị khinh rẻ, Thường này thật lấy làm đắc ý. Hiện Thường này đã hạ ngục tên hủ nho ấy và đợi dịp bắt hắn phải chịu chết ê chề. Chẳng hạn, Thường này sẽ ra một vế đối hiểm hóc, nếu không đối lại được, hắn sẽ bị đánh từng gậy cho đến lúc chết. Vế đối ấy Thường này đã mất ngày đêm mới nghĩ ra. Xin cho bà được nghe trước.

Thường lim dim mắt, vẻ mãn nguyện rồi ề à cất tiếng đọc:

- “Ai công hầu, ai khanh tướng, vòng trần ai, ai dễ biết ai?”. 

Đọc xong, Thường hớn hở, tự đắc:

- Kể cũng khó mà đối cho chỉnh được. Đối được phải là tài thánh!

Bùi Thị Xuân lo lắng. Tâm địa tên vô lại đắc chí này như thế thì dù Ngô Thì Nhậm có đối lại được cũng bị hắn giết hại. Sự trả thù hèn mọn ấy đã được cũng Đặng Trần Thường tự nói ra. Một cơn giận dữ sôi người khiến Bùi Thị Xuân muốn chồm dậy hất tên giặc tiểu nhân và nham hiểm kia ra khỏi nơi này. Nhưng Bùi Thị Xuân cố kìm lòng lại, chỉ vì nữ tướng còn muốn biết rõ hơn nữa ý định của Thường khi hắn tìm vào nơi ngục tối này.

Vẻ thay đổi đột ngột của Bùi Thị Xuân, Đặng Trần Thường cũng tinh ý nhận thấy. Nhưng Thường hiểu theo ý hắn, tưởng rằng Bùi Thị Xuân thấy gương Ngô Thì Nhậm đã bị bắt tống ngục chờ chết nên đã có ý kinh sợ. Hắn đắc ý vì mưu kế của mình, liền nói thẳng tất cả ý định bấy lâu nung nấu:

- Tôi thấy bà cũng nên trông cái gương của Ngô Thì Nhậm mà xét mình. Người như bà, nêu chẳng may phải chịu cảnh thịt nát, xương tan ở chốn pháp trường thì thật là phí hoài. Chi bằng bà về thờ Gia Long Hoàng đế thì thế nào chẳng được trọng dụng, Thường này sẽ xin đem hết sức mình để tâu xin Hoàng đế giúp bà.

Ra hắn vào đây chính là để dụ ta hàng - Bùi Thị Xuân đã thấy rõ ý định của Thường. Cơn giận dữ ngấm ngầm nhưng mãnh liệt khiến nữ tướng Tây Sơn lặng đi trong giây lát. Thái độ im lặng của Bùi Thị Xuân khiến Thường hiểu lầm, tưởng lời nói của hắn có hiệu quả. Vì vậy, Thường hắng giọng nói tiếp:

- Hoàng đế tuy tàn bạo nhưng cũng biết tùy người mà đối xử. Ví như Hoàng đế băm xác Cảnh Thịnh, quật mồ, thiêu xác, hạ ngục Tây Sơn. Nhưng Hoàng đế lại cũng bỏ qua lỗi lầm của Ngọc Bình công chúa và đã kết duyên với con người ngà ngọc ấy. - Đặng Trần Thường cố ý dằn giọng khi nói với Ngọc Bình công chúa - vả lại, tôi vẫn có bụng quý trọng bà từ lâu.

Thấy Bùi Thị Xuân lộ rõ vẻ sửng sốt, Thường đắc chí:

- Bà đừng lo, nếu được tôi tâu xin, Hoàng đế sẽ vì nể mà tha tội cho, chẳng những thế, Hoàng đế sẽ vì nể Thường này đã được Hoàng đế giao cho trọng trách trấn giữ Bắc thành. Nguyễn Văn Thành hiện ở dưới Bắc thành tổng trấn nhưng thế nào rồi cũng sẽ bị tôi thay thế vì Hoàng đế không ưa ông ta. Lúc ấy bà và tôi cùng nhau làm chủ đất Bắc, tha hổ báo ân trả oán, hưởng thụ phú quý vinh hoa. Đấy là điều tôi vẫn hằng ấp ủ bấy lâu.

Ngừng một lát dò ý, Thương thổ lộ nốt tâm sự:

- Bà là người tài sắc mà từ lâu tôi vẫn thầm trộm nhớ. Tôi vốn dĩ trọng kẻ hiền tài. Việc bà kết duyên với Trần Quang Diệu là chuyện đã qua. Còn bây giờ nếu bà không chối từ thì Thường này sẽ... Âu cũng là trời đã xếp đặt như vậy.

Cơn giận khủng khiếp đã nâng bổng Bùi Thị Xuân dậy. Viên nữ tướng hét lên tưởng đến vỡ gian ngục:

- Tên vô lại! Ngươi dám coi thường ta đến vậy sao? - Vừa thét, Bùi Thị Xuân vừa vùng dậy lao cả người và gông vào Đặng Trần Thường.

Sự việc diễn ra nhanh như chớp, khiến Thường chưa kịp lẩn tránh đã bị thanh gông đập thẳng vào đầu, ngã bật về phía sau. Đà gông còn đập vỡ tan cả chiếc đôn Thường vừa ngồi.

Bùi Thị Xuân dùng sức quá mạnh lại vướng cùm không gượng được nên cũng ngà gục xuống bàn, cánh tay bị thương bật máu phun đỏ sống áo. Tiếng đứa con gái khóc thét, gọi:

- Má ơi!

Nén cơn đau, Bùi Thị Xuân loạng choạng đứng dậy, quay lại với con gái yêu của mình.

Thừa dịp ấy, Đặng Trần Thường lồm cồm bò dậy, ôm đầu hấp tấp chạy bổ ra ngoài. Viên quản ngục cũng xông tới, hoảng hốt nhìn Bùi Thị Xuân rồi nhìn khắp gian ngục. Khi hiểu ra sự việc, một vẻ hả hê kín đáo ánh lên trong đôi mắt mở to của viên quản ngục. Đảo mắt không thấy có người đi vào, viên quản ngục nhanh nhẹn đỡ Bùi Thị Xuân ngồi xuống rồi quay người trở ra, từ từ đóng sập cánh cửa ngục lại.

Đứa con gái nhỏ của Bùi Thị Xuân nâng cánh tay bật máu của mẹ, giọng lo lắng:

- Tay má vẫn chảy máu đây này. Con xé áo buộc cho má nhé!

- Thôi, má hết đau rồi, con ngoan của má ạ. - Bùi Thị Xuân rầu rầu bảo con.

- Má đừng đánh ông ấy mà đau tay má.

- Hắn là kẻ thù của má con mình đấy. - Bùi Thị Xuân âu yếm vuốt tóc con. - Má dặn con điều này nhé. Ban nãy con khóc phải không? Đừng khóc trước mặt bọn người ác độc, nó khinh mình con ạ.

Bùi Thị Xuân nước mắt lã chã khi dặn con điều ấy. Linh tính như báo trước cho nữ tướng biết rằng, kẻ thù sẽ trả thù tàn khốc, có thể chúng sẽ giết cả đứa con nhỏ vô tội này.

Cô bé ngẫm nghĩ một lúc rồi nói:

- Thế sao má lại khóc? - à - cô bé nhận xét - má chỉ khóc lúc không có bọn người ác phải không? Con nhớ rồi, con sẽ làm theo lời má dặn.

- Con của má ngoan lắm. Con đáng yêu vô ngần.

- Má ơi, con đói lắm. Bao giờ người ta cho tía và má con mình về nhà. Con nhớ nhũ mẫu. Nhũ mẫu chả để con đói bao giờ.

Bùi Thị Xuân cắn môi, nhưng nước mắt vẫn giàn giụa:

- Nhũ mẫu cũng như má con mình. Nhưng thôi, con hãy ngủ đi. Ngủ sẽ đỡ đói con ạ. - Bùi Thị Xuân bế con ngồi vào lòng rồi khẽ cất giọng ru:

“... Khi trận gió hoa bay phấp phới 

Ngỡ hương trời bảng lảng còn đâu?

Vội vàng sửa áo lên chầu

Thương ai quạnh quẽ trước lầu nhện giăng 

Khi bóng trăng lá in lấp lánh

Ngỡ tàn vàng nhớ cảnh ngự chơi

Vội vàng dạo bước tới nơi

Thương ơi vắng vẻ giữa trời tuyết sa!

Mà nay áo vải cờ đào

Giúp dân dựng nước xiết bao công trình 

Nghe rành rành trước vua Nghiêu Thuấn 

Công đức đầy, ngự vận càng lâu...”

Những âm thanh mượt mà tha thiết như một nỗi nhớ, như một lời nhắn gửi chứa chan yêu thương lai láng lòng thuỷ chung son sắt ngân vang mãi trong ngục tối. Nghe lời ru, cô bé thiu thiu ngủ. Còn mình, đau nỗi đau của Ngọc Hân thái hậu, Bùi Thị Xuân thổn thức mãi với ý thơ, thao thức mãi những kỷ niệm về Quang Trung Hoàng đế. Phút chốc, xà lim, tù ngục đớn đau, lo lắng đều tan biến và Bùi Thị Xuân hoàn toàn hóa thân trong những vần thơ của Ngọc Hân. Ý thơ, lời ru xoắn xuýt, hòa vào nhau, nâng bổng tâm hồn người nữ tướng về với những chiến công hiển hách với nắng của kinh thành, cả những gốc huệ ngát hương mà ở đấy Bùi Thị Xuân gặp lại Hoàng đế Quang Trung và Ngọc Hân nữa.

Chiều ấy, Đặng Trần Thường gượng mang vết thương trên đầu xin vào cung gặp Nguyễn Ánh. Lúc đó Nguyễn Ánh đang cùng cố đạo A-lếch-xăng dạo chơi trên thềm điện. Tuy là dạo chơi, nhưng câu chuyện bàn bạc giữa đôi bên xem chừng căng thẳng. Nguyễn Ánh đột ngột dừng lại vung tay nói quả quyết:

- Ta đã nghĩ kỹ rồi. Điều ấy không thể buộc được ta bằng lòng. Thử hỏi người Phú-lãng-sa có giúp ta đúng điều ước không mà bắt ta nhường đảo Côn Lôn và Hội An. Ta cũng không thể nhân nhượng để họ đặt thương điếm và thông thương với xứ này được. Vả lại, ta đã nói rồi, ta không cần nhiều hàng đến thế. Ta chỉ cần đồ mỹ phẩm. Rồi đây, ta còn xây cất nhiều cung điện khác nữa. Chở mấy tầu mỹ phẩm sang đây ta cũng mua hết.

Cố đạo A-lếch-xăng lộ rõ sự khó chịu:

- Tâu Bệ hạ! Những người Phú-lãng-sa chúng tôi bỏ tiền, súng ống, tàu chiến, binh lính sang chiến đấu bên cạnh Bệ hạ bao năm nay không phải chỉ để bán mấy tàu mỹ phẩm đó. Thử hỏi, nếu không có sự giúp đỡ ấy, Bệ hạ có đánh nổi triều Tây Sơn hay không?

Nguyễn Ánh ngắt lời:

- Những người Tây Dương theo ta có công, ta đều trả bằng công, đều phong tặng cho rất hậu. Nguyễn Văn Thắng , Nguyễn Văn Trấn đấy. Họ chẳng những được ban quốc tính , được cấp 5 chục lính hầu, lại còn được đặc ân vào chầu không phải lạy, như Đạo trưởng vậy, Đạo trưởng không thấy trẫm đã rộng rãi rồi sao?

A-lếch-xăng giơ cả hai tay lên trời, cười rộ:

- Tôi muốn nói rộng hơn thế kia. Tôi muốn Bệ hạ phải giao tiếp rộng rãi và dành cho người Phú-lãng-sa chúng tôi quyền lợi xứng với công sức họ đã bỏ ra, chứ không phải ban ơn cho mấy người đó. Bệ hạ có thấy không, các tướng tá Tây Sơn hãy còn, Hoàng tử Tây Sơn cũng còn. Xứ này chưa phải đã phục tùng Bệ hạ cả đâu. Nếu một mai có sự biến, lúc ấy Bệ hạ có nhờ đến chúng tôi không?

Nhác thấy Ánh cau mày, phật ý, A-lếch-xăng đấu dịu:

- Bệ hạ liên kết với chúng tôi thì mối thu lợi về sẽ không thể tưởng được. Xứ này nhờ chúng tôi sẽ vững vàng, giàu có, Bệ hạ có thể xây cất hàng chục toà kinh thành nguy nga đồ sộ giống người Tây Dương chứ không phải tầm thường như thế này. - A-lếch-xăng khoát tay ra hiệu và chợt trông thấy chiếc vạc đồng rất lớn đặt trước sân điện, đôi mắt xanh lè của cố đạo bỗng bừng sáng. Hắn hào hứng nói tiếp - Bệ hạ cứ ngẫm mà xem. Bệ hạ đã và sẽ còn cần đến chúng tôi. Và chúng tôi sẽ hết lòng giúp Bệ hạ nếu chúng ta biết làm vừa ý muốn của nhau. Bằng chứng là vật kia - A-lếch-xăng xoay người chỉ vào chiếc vạc đồng - Phải, chính nó. Người Đông phương vẫn coi chiếc vạc đồng đặt trước điện vua là tượng trưng cho cả một quốc gia. Vậy mà chiếc vạc đồng ấy, tôi biết rất rõ, chính là do người Tây Dương chúng tôi thân hành đúc để cung ứng cho đức Thái tông Hiền Triết cách đây gần một trăm năm mươi năm.

Nguyễn Ánh chưa hết kinh ngạc trước sự thông thạo và am hiểu tường tận của viên cố đạo về gia tộc hắn, thì một viên nội giám đã rón rén đến tâu báo có Đặng Trần Thường xin vào bệ kiến, trình việc khẩn cấp. Được dịp lảng tránh những yêu cầu ráo riết của A-lếch-xăng, Nguyễn Ánh lệnh cho Thường vào cung. Cố đạo A-lếch-xăng đang trổ tài thuyêt phục Anh cụt hứng, sa sầm nét mặt. Nhưng cả hai khi thấy Đặng Trần Thường bước vào dáng điệu ủ ê khác thường thì ngạc nhiên chờ đợi.

Nguyễn Ánh nhìn cái đầu buộc thuốc sù sù của Thường vội hỏi:

- Kìa Đặng khanh! Vừa từ chiều qua đến nay, mà sao đã có chuyện gì vậy?

Thường giữ đúng lễ quỳ xuống lạy Ánh, quay sang vái chào A-lếch-xăng rồi mới nói:

- Muôn tâu Bệ hạ! Thần xin cam chịu tội vì đã không làm được đúng lời đoan chắc với Bệ hạ chiều qua. Con mụ nữ tặc ấy quả là ghê gớm! Thương tích trên đầu thần đây chính là do mụ gây nên.

Chưa rõ chuyện, Nguyễn Ánh gặng hỏi:

- Khanh khá kể rõ ngọn ngành cho trẫm nghe!

Thường đưa mắt nhìn về phía A-lếch-xăng, dáng ngập ngừng. Hiểu ý, Nguyễn Ánh sốt ruột:

- Khanh cứ kể cho tường tận. Việc ấy trẫm cũng đã bàn định với Đạo trưởng đây rồi.

Thường hơi ngạc nhiên, nhưng rồi yên tâm ngay, liền kể việc hắn vào gặp Bùi Thị Xuân. Trong câu chuyện, Thường không quên thêm thắt, tô điểm sự mẫn cán của mình, nhưng lại giấu hẳn việc đã gạ gẫm Bùi Thị Xuân. Cuối cùng, Thường xúc xiểm thêm:

- Muôn tâu Bệ hạ, mụ nữ tặc ấy xúc phạm tới thần đã đành nhưng đến khi nghe thần nhắc lại đức độ của Bệ hạ, mụ lại còn dám buông những lời lẽ phạm thượng ghê gớm đến nỗi thần không nén nổi cơn giận, phải liều mạng bắt câm họng ngay. Không ngờ nữ tặc ấy quá khỏe, đã hành hung thần nên mới xảy ra nông nỗi...

Nguyễn Ánh thấy Thường úp mở, tò mò hỏi:

- Nữ tặc nói về trẫm ra sao?

Thường vờ sợ hãi:

- Muôn tâu Bệ hạ, trước mặt Bệ hạ và có Đạo trưởng đây, thần không dám tâu bầy lại những lời lẽ bất chính quá đỗi ấy.

- Trẫm không bắt tội khanh đâu! - Nguyễn Ánh giục.

Thường cố ý làm ra vẻ ngập ngừng lúng túng:

- Muôn tâu, nữ tặc nói: Mụ là tướng theo Quang Trung Hoàng đế từng vung gươm đuổi 29 vạn giặc Thanh, đánh bại giặc Xiêm, đánh Nguyễn, diệt Trịnh sao lại đi hàng phục Nguyễn Ánh cõng rắn cắn gà nhà. Muôn tâu, mụ ấy còn nói: nếu Quang Trung Hoàng đế không bị mất sớm, hoặc mất chậm một năm thôi, thì dù có cầu viện người Phú-lãng-sa, Bệ hạ cũng vẫn phải chịu cảnh không mảnh đất dung thân, phải ngửa tay xin ăn như khi cầu viện nước Xiêm. Mụ dám nói, tư cách đốn mạt của Bệ hạ thì trước sau Bệ hạ cũng sẽ dâng nước này cho giặc Phú-lãng-sa. Thần đã dùng ba tấc lưỡi cốt mở mắt cho nữ tặc hiểu cặn kẽ về tài năng đức độ và phép dụng binh thần tình của Bệ hạ. Nhưng, muôn tâu - Thường nói nhanh sợ Ánh nổi nóng cắt ngang - nữ tặc đã lớn giọng quả quyết là ở trận Trấn Ninh, nếu Cảnh Thịnh chịu đánh dấn chút nữa thì nữ tặc đã bắt được Bệ hạ đóng cũi đem về rồi...

- Thôi! - Nguyễn Ánh nổi giận thét, quên cả giữ ý với A-lếch-xăng.

Hiểu tính nết Ánh, A-lếch-xăng an ủi:

- Tâu Bệ hạ! Đừng nên bận tâm về lời lẽ của kẻ thù, mặc dù sự thật là thế nào đi nữa.

Nghe những lời xúc xiểm rất đúng sự thật của Thường lại thấy A-lếch-xăng nói có dụng ý xấu khiến mặt Nguyễn Ánh tái đi, khoé môi rần rật. Ánh rít giọng:

- Nữ tặc chết đến cổ mà vẫn già mồm nói láo. Trẫm quyết bắt nó phải chịu chết thật ê chề, đau đớn cho hả giận. Đặng khanh - Ánh quay về phía Thường - chiều qua trẫm cho khanh ba ngày để thu phục Bùi Thị Xuân, nhưng trẫm vẫn lệnh trong ba hôm nữa sẽ hành tội lũ tặc tướng ấy chớ không nghe theo lời bàn của khanh thu phục chúng đâu - Ánh lại quay về phía A-lếch-xăng - Lũ quốc phạm ấy nhất thiết phải diệt trừ để răn dạy lũ dân đen, để quân lệnh được nghiêm, phải không Đạo trưởng?

A-lếch-xăng hơi nghiêng đầu hắng giọng nói rất ngọt:

- Trong kinh sấm truyền có chép: “Hãy trừ kẻ ác trước mặt vua, thì ngôi người sẽ công bình được lập bền vững”. Vua Đa-vít xưa cũng có nói: “Nhờ sự nhân từ của chúa, xin hãy diệt hết kẻ thù nghịch tội”, và lại nói rằng: “Hỡi Ghê-hô-va là đức Chúa trời, sự báo thù thuộc về ngài”. Xem như vậy thì, sự báo thù của Bệ hạ là điều phải lẽ.

Nguyễn Ánh và Đặng Trần Thường ngây người lắng nghe những lời tụng niệm du dương ấy. Một lát sau, chợt nhớ cảnh Bùi Thị Xuân đứng sừng sững trong ngục khi nghe tiếng thét gọi thất thanh của đứa con gái, Thường vội vã nói với Ánh:

- Muôn tâu Bệ hạ, Bùi Thị Xuân có đứa con gái nhỏ cùng bị hạ ngục. Nữ tặc thương đứa con còn hơn cả bản thân mình. Bây giờ muốn cho mụ phải chịu đau đớn, xin cứ lệnh bắt ngay đứa bế ấy hành ngay trước mặt nữ tặc.

Nghe lời tâu, Nguyễn Ánh thầm nghĩ: viên quan này bao giờ cũng đoán đúng ý mình. Vì vậy, Nguyễn Ánh nhếch mép cười:

- Việc hành tội nữ tặc, trẫm đã có cách. Nhưng này Đặng khanh, không thu phục được Bùi Thị Xuân lại bị mụ đánh thành thương tích, khanh có biết việc ấy rất may cho Đặng khanh không?

Thấy Thường có ý không hiểu, Ánh liếc nhìn A-lếch-xăng như tán đồng điều cùng nhau bàn định trong khi vắng mặt Thường, rồi nửa đùa nửa thật nói với Thường:

- Bởi vì nếu mà khanh bỗng dưng thu phục được nữ tặc ấy, khiến đứa nữ tướng khét tiếng của ngụy triều theo khanh thì chỉ có một chuyện là khanh đã có ý khác đối với trẫm, đã thay lòng đổi dạ đối với trẫm mà thôi.

Đặng Trần Thường biến sắc mặt, lạnh toát khắp người, hệt như bị trúng gió.

Sau khi nổi nóng đánh ngã Đặng Trần Thường, đuổi Thường chạy khỏi ngục tối, cơn giận dữ chưa từng thấy vẫn còn hừng hực trong người Bùi Thị Xuân. Bùi Thị Xuân thở hổn hển, khó nhọc.

Vết thương ở cánh tay lại sưng tấy lên đau nhức khiến nữ tướng Tây Sơn gắng gượng mãi mới bế được con. Vậy là bọn Nguyễn Ánh đã đào mồ Quang Trung Hoàng đế, băm xác vua Cảnh Thịnh. Chúng trả thù hèn hạ và độc ác đến thế ư? Bùi Thị Xuân không khỏi bàng hoàng tự hỏi. Phải đâu bọn Ánh làm việc tàn bạo như thế lại có thể xoá được cơ đồ nhà Tây Sơn, giữ được ngôi báu? Bùi Thị Xuân thấy có cái gì tưng tức ở ngực, vướng ở mắt, chỉ chực bùng ra. Nữ tướng Tây Sơn hít thở thật nhanh, cố nén sự căm giận xen lẫn đau xót. Lại còn tên Đặng Trần Thường tiểu nhân nữa. Có lẽ là lần đầu, ke từ ngày theo Hoàng đế Quang Trung đánh Nam đẹp Bắc, giúp Cảnh Thịnh cầm quân trong triều, Bùi Thị Xuân mới bị một kẻ dám xúc phạm tới mình. Mà kẻ thù đó lại chính là Đặng Trần Thường, người mà Bùi Thị Xuân coi khinh và căm giận. Việc tên Thường tìm gặp, Bùi Thị Xuân không lạ. Cái lạ là sao tên Thường lại ngu ngốc đến mức tưởng đem cái chết đe doạ, đem vinh hoa để cám dỗ là khiến được Bùi Thị Xuân này phản lại Tây Sơn, theo về làm tôi cho Nguyễn Ánh, làm tì thiếp cho hắn?

Căm giận, uất ức khiến Bùi Thị Xuân như cảm thấy ngạt thở, gian ngục thêm ngột ngạt, khó chịu. Ước chi ta có đủ sức bẻ gẫy được chiếc gông, phá tung tù ngục, thoát ra ngoài trở về với ba quân. Lạ thay ý nghĩ thoát ngục này khiến cho Bùi Thị Xuân hồi hộp và tin tưởng. Người nữ tướng Tây Sơn vui sướng tưởng thấy trước mặt mình cảnh mừng rỡ quây quần giữa đoàn tướng sĩ của đội quân áo đỏ còn lại sau bấy lâu xa cách, rồi cảnh hội ngộ cảm động với người chồng thân yêu cũng vừa thoát ngục. Vợ chồng tướng sĩ đoàn tụ rồi kéo quân về một vùng hiểm trở, chiêu binh mãi mã, tụ tập dân chúng, dựng cờ khởi nghĩa. Những người áo vải từ khắp nơi sẽ tìm về, từ khắp nơi sẽ nổi dậy hưởng ứng. Cơ đồ nhà Tây Sơn do Quang Trung Hoàng đế dựng lên sẽ lại có người đứng ra gánh vác nối chí. Giặc Ánh và lũ quần thần của nó rồi sẽ lâm vào cảnh khốn đốn như ngày trước và dân nghèo lại được mở mày mở mặt.

Cứ thế, chìm đắm trong những suy tưởng miên man, Bùi Thị Xuân đã quên lãng thời khắc trôi qua rất chậm chạp. Một ngày nữa trong tù ngục lại sắp hết.

Cánh cửa ngục lại hé mở, bộ mặt lo ngại của viên quan ngục ló vào rồi lại biến mất. Liền ngay đó, một lũ đầu trâu mặt ngựa xông thẳng vào ngục. Một tên tiến lại giật phắt đứa con gái trong tay Bùi Thị Xuân mang đi. Chưa kịp đối phó, Bùi Thị Xuân đã bị ba bốn tên khác nắm lấy, khoá vào cổ tay một thanh gông lớn hơn, lồng thêm vào chân một chiếc cùm nữa.

Sự việc diễn ra quá đột ngột. Chỉ đến khi nghe tiếng con gọi Bùi Thị Xuân mới như người mê ngủ bàng hoàng tỉnh giấc. Chao ôi, con ta đã không khóc to đúng như lời nó hứa, Bùi Thị Xuân kiêu hãnh thầm nghĩ. Và chính vì vậy, như con sư tử mất con, Bùi Thị Xuân dùng hết sức bình sinh vùng dậy, muốn phà tan gian ngục để cứu lấy con. Nhưng, những chiếc gông nặng nề đã giữ chặt người nữ tướng can trường. Bất lực, Bùi Thị Xuân vùng vẫy như điên như dại rồi ngất đi.

Đêm đã khuya, Bùi Thị Xuân mơ màng tỉnh dậy tay quờ quạng tìm con. Không thấy con, Bùi Thị Xuân kinh hoàng chồm dậy và chợt nhớ đến hiên trạng mình. Nhưng cái gì kia - Bùi Thị Xuân định thần nhìn kỹ: cạnh cây nến đang cháy dở, một tên đạo trưởng người Phú-lãng-sa to như hộ pháp đang ngồi thu mình bên góc tường. Thấy Bùi Thị Xuân đã tỉnh, tên đạo trưởng cầm nến bước lại:

- Chào bà, tôi định đến thăm bà đã lâu, nhưng chưa có dịp.

Lại chuyện gì đây? Bùi Thị Xuân tự hỏi và lo lắng đối phó.

- Tôi là đạo trưởng A-lếch-xăng - hắn nói cố lảng tráng cái nhìn của Bùi Thị Xuân - Tôi từng hâm mộ danh tiếng bà nên thấy bà trong cảnh này tôi mạn phép tới thăm - Hắn lôi trong túi ra gói bánh bọc giấy bóng, cung kính đặt trước mặt Bùi Thị Xuân.

- Nghe nói bà có đứa con nhỏ. Tôi đem gói bánh này để làm quà cho con của người dũng tướng mà tôi hằng kính trọng.

- Con gái ta giặc đã bắt đem đi rồi. Và con ta không quen ăn những thứ bánh ấy.

- Thưa bà, là một đạo trưởng, tôi hiểu đứa con là tất cả của một người mẹ. Vâng, vì đứa con, người mẹ có thể làm được tất cả mọi việc, dù phải chết, có đúng không bà?

- Về điều ấy, ngươi nói đúng. Bùi Thị Xuân cố kìm nỗi thương nhớ con thừa nhận.

A-lếch-xăng mừng rỡ khi thấy Bùi Thị Xuân đã tiếp chuyện.

- Tôi vào thăm bà chính là vì vậy đấy - A-lếch-xăng nói - lương tâm người đạo trưởng không cho phép tôi bỏ qua đau khổ của một người mẹ. Thói thường khi nỗi đau quá lớn thì người ta không kêu nữa và khi con người bất lực trước nỗi đau của người khác thì lòng thương xót không thể nói thành lời.

Bùi Thị Xuân tỉnh táo, giọng bén như mũi thương:

- Bọn ngươi giúp tàu đồng, binh khí, quân lính cho giặc Ánh tàn sát dân lành mà cũng nhận là có lương tâm ư? Ngươi cũng nhầm rồi, ta không cần sự cứu vớt của các ngươi.

- Thưa bà, tôi là đạo trưởng, tôi đi truyền giáo.

- Ngươi hãy nói thẳng ý định của ngươi. Vì ngươi đang còn làm những công việc trái với mục đích của đạo giáo.

Tên cố đạo giật mình. Hắn lấy lại bình tĩnh:

- Chúng tôi có những tàu chiến lớn. Tàu chiến của chúng tôi có thể là nơi dung thân của bà và con gái bà. Tôi cam đoan bà sẽ rất bằng lòng về sự cư xử lịch thiệp của chúng tôi ở đó.

Bùi Thị Xuân muốn hiểu ý đồ của A-lếch-xăng nên hỏi:

- Vì sao ngươi có ý định cứu mẹ con ta? Ta muốn biết mục đích việc làm của ngươi.

- Chúng tôi từng giúp Nguyễn Ánh thì chúng tôi cũng có thể giúp bà.

Bùi Thị Xuân không còn nghi ngờ gì nữa về mưu đồ của tên cố đạo. Vì vậy, Bùi Thị Xuân cười nhạt, nhìn xoáy vào tên Đạo trưởng.

- Hãy nghe ta hỏi đây! Khi trước Nguyễn Ánh hứa bán cho bọn ngươi đảo Côn Lôn và cửa biển Hội An để lấy tầu đồng, binh khí. Nhưng nay, khi đế nghiệp đã thành, Ánh khước từ các ngươi chứ gì? Vậy nên các ngươi muốn dùng ta để mặc cả với giặc Ánh. Ta đã nhìn thấu ruột gan của lũ ngươi rồi.

- Bà cho tôi bày tỏ sự khâm phục trí thông minh tuyệt vời của bà. Quả là với bà, Nguyễn Ánh chỉ là một viên tướng khát máu mà thôi. Nhưng thưa bà, một đằng phải chết mà tôi biết rất rõ, Nguyễn Ánh sẽ dùng cách hành hạ thảm khốc, một đằng sống để đánh lại Nguyễn Ánh, xin bà hãy thông minh chọn cho mình một đường đi.

- Nếu vì đại nghĩa thì dẫu phải phanh thây làm trăm mảnh ta không từ nan. Nhưng nếu để bán nước cầu vinh thì ngươi đừng lầm lẫn ta với Nguyễn Ánh.

- Thưa bà, vì đại nghĩa, nhưng cũng phải tùy thời. Thời thế đổi thay thì con người cũng phải đổi thay. Bà không thương con bà sao?

- Nghe đây! Vì thương con, ta có thể giết chết tất cả những đứa xảo quyệt như ngươi ngay lúc này. Hãy cút khỏi nơi này. Đó là lệnh của ta!

Tên đạo trưởng nhìn vẻ mặt giận dữ của Bùi Thị Xuân và nghĩ đến cái đầu phải quấn băng của Đặng Trần Thường hắn thất vọng đứng dậy. Tuy thế thấy Bùi Thị Xuân không làm dữ, hắn lại ngồi xuống, vẻ mặt thành kính:

- Tôi hoàn toàn hiểu để không khó chịu trước sự nóng giận của bà. Tập tục những người Tây Dương chúng tôi bao giờ cũng kính trọng đàn bà. Huống chi, bà đang ở trong cảnh đoạ đầy, chồng con đều bị giam cầm. Những lời khuyên hay đều sẽ vô ích đối với người đang tức giận, tôi hiểu. Nhưng hình như bà xét tôi không được công bằng. Chứng cớ là lúc nào bà cũng coi tôi như người của Nguyễn Ánh, như người không thực tâm vì bà. Tôi xin đem danh dự của người Tây Dương, của người tiền phong đem truyền bá văn minh sang xứ này để hứa giúp bà, giật bà ra khỏi lưỡi gươm của Nguyễn Ánh.

Thấy Bùi Thị Xuân im lặng, tên Đạo trưởng lại tiếp tục nói, lúc trầm lúc bổng, khi thủ thỉ vỗ về lúc sôi nổi, nhiệt tình:

- Ở Tây Dương chúng tôi có nhiều đàn bà đứng đầu cả một quốc gia. Nhưng xứ này, đàn bà không được sử dụng đúng tài năng. Ví như bà là người có tài trí nổi bật trong triều Cảnh Thịnh nhưng thực ra bà không được trọng dụng. Nguyễn Ánh thì như tôi đã nói, hắn tham lam tàn nhẫn mất lòng lương dân và đạo đồ. Tôi đảm bảo rằng với sự giúp đỡ của người Tây Dương, bà sẽ được đặt đúng vị trí. Bà sẽ có uy quyền và thi thố tài năng theo chí mình. Tôi muốn nói, bà sẽ có tất cả hoặc mất tất cả. Nếu bà muốn thấy được quyền lực của chúng tôi. Nói rõ hơn, thấy được sức mạnh của lời hứa, hiểu theo cách “tiền trao cháo múc”, như tục ngữ xứ này, ngay bây giờ, tôi sẽ đem con bà trả về cho bà.

Bùi Thị Xuân im lặng nhìn vào khoảng không, cặp mắt đờ đẫn, đau đớn:

- Khá khen nhà ngươi hiểu được chỗ yếu của người làm mẹ.

- Thưa bà, tên đạo trưởng cướp lời, giọng ngọt ngào. Chúng tôi còn rất nhiều thời gian. Tôi cần nói rõ, sức mạnh tinh thần, hoặc một cái chết được người người trân trọng cũng vẫn là một sự thiệt thòi ngu ngốc. Sự sống mới là điều dáng nói. Bà cũng chẳng thể đem theo lời khen xuống địa ngục hay thậm chí lên thiên đàng. Ngược lại, chỉ có trần thế này mới có vinh hạnh nhận lời khen, cuộc sống mới có vui buồn, sướng khổ.

Đột nhiên, Bùi Thị Xuân bật cười, hỏi:

- Nhà ngươi đi truyền giáo như thế ư?

- Bà là một người anh hùng, tôi không thể lừa dối. Đối với chúng tôi truyền giáo chỉ là phương tiện, là vỏ bọc, lợi ích nước đại Phú-lãng-sa mới là mục đích. Bà đi với chúng tôi, Nguyễn Ánh sẽ vì sợ mà rộng rãi hơn nữa với người Phú-lãng-sa chúng tôi. Đó là sự thật. Ngọc Hân và hai con của bà ta, Nguyễn Ánh chưa bắt được cũng là người mà tôi cần. Tôi đã cho người đi dò tung tích họ và chắc chắn chúng tôi sẽ tìm được. Xem vậy, xin bà hãy tỉnh ngộ, bà không phải là người duy nhất chúng tôi cần. Tôi thực tâm tìm cứu và hơn là cần một người đối địch với tân triều.

Bùi Thị Xuân vui mừng khi biết giặc Ánh chưa bắt được Ngọc Hân và hai con. Viên nữ tướng định lựa lời hỏi thêm cho rõ về người bạn gái thân thiết rất mực thương dân ấy, thì tên cố đạo lại lầm tưởng sự im lặng của Bùi Thị Xuân là triệu chứng nao núng. Hắn hào hứng nói:

- Bà là người nhìn xa thấy rộng hẳn bà phải quý cái mạng của mình. Thật thế, biển đông bao la, những con tàu rẽ sóng vượt phong ba bão táp sẽ rất xứng hợp với trí tung hoành ngang dọc và hoài bão lớn của bà. Đứa con của bà cũng sẽ lớn lên trên những con tàu ấy và hứa hẹn trở thành một thiếu nữ tài sắc nghiêng nước nghiêng thành. Bà sẽ trở về đất liền khi đã thành bà hoàng, được chúng tôi bảo vệ, kính nể.

- Ta bận việc chinh chiến nên lâu nay không để tâm tới công việc truyền đạo của các ngươi. Bây giờ thì ta hiểu. Ngươi mượn tiếng truyền đạo, đội lốt Đạo trưởng để làm những việc ám muội, trái lòng người như vậy à?

Tên Đạo trưởng cởi mở, hết giữ gìn:

- Bà thật là thông minh. Đi sau chúng tôi là quân lính. Và, thật là thú vị, chúng tôi tới xứ này bằng tàu buôn. Tàu buôn đưa chúng tôi đi khắp nẻo, đi nhiều nước. Tầu buôn khi cần sẽ là tàu chiến và trong thực tế đã là tàu chiến.

- Ngươi đã tự xưng hết mưu đồ của bọn ngươi!

- Vâng, thưa bà, tôi buộc phải nói sự thật bởi sự chân thành bao giờ cũng có ích và cần thiết. Tôi biết cuối cùng bà sẽ hiểu chúng tôi. Tôi sẽ mang con bà lại rồi bàn tiếp công việc. Tôi hết sức sung sướng trước niềm vui bất ngờ này.

Giọng Bùi Thị Xuân bén ngọt mà cương quyết:

- Ngươi không được động đến con ta. Ta nhắc lại, bàn tay giết người bẩn thỉu của ngươi không được động đến con ta. Ta thà phải xa con, chịu cực hình còn đỡ ghê tởm hơn trước nọc độc của ngươi vừa phun ra. Ta cũng cần bảo cho ngươi biết rằng dầu ngươi có bắt được Thái hậu của ta ngươi cũng không thể lung lạc được người quả phụ ấy. Người Việt, trừ bọn Ánh, không ai bán nước để mua vinh hoa phú quý của bọn ngươi.

Tên Đạo trưởng sững sờ:

- Bà nhất định không chịu nghe tôi?

- Ngươi hãy cút ngay khỏi nơi này!

Mưu độc của tên Đạo trưởng bị vạch trần và thất bại. Đến lúc ấy, hắn trở lại nguyên hình là một tên giặc đội lốt truyền giáo. Hắn đứng dậy nghiến răng, nhìn Bùi Thị Xuân nói:

- Rồi bà sẽ thấy bà phải chết một cách khủng khiếp như thế nào. Tôi cũng phải nói ngay cho bà biết, người Phú-lãng-sa chúng tôi sẽ có cách bắt Nguyễn Ánh phải ngoan ngoãn theo chúng tôi như một con chó.

- Ngươi hãy về với ổ chó của ngươi. Bùi Thị Xuân cố vùng dậy.

Tên Đạo trưởng vội vã lách cửa đi ra.

Tên Đạo trưởng đi rồi, Bùi Thị Xuân vẫn chưa hết ghê tởm về sự khôn ngoan và dã tâm nham hiểm của bọn Phú-lãng-sa ấy. Từ che giấu, úp mở đến trắng trợn nó đã từng bước tự thừa nhận là kẻ xâm lược. Vận nước rồi đây sẽ ra sao? - Bùi Thị Xuân tự hỏi, giặc Ánh đã cam tâm bán Côn Lôn, Hội An để cầu viện người Phú-lãng-sa đánh nhà Tây Sơn, chỉ vì ngôi báu của mình, giặc Ánh có thể bán cả nước này cho họ. Như vậy, điềm mất nước đã trông thấy và tên đạo trưởng đã chẳng úp mở nói trắng ra rồi đó. Trong nỗi đau xé lòng vì giặc đã bắt con đem đi, Bùi Thị Xuân còn một nỗi đau khác: đau cho vận nước. Lo nghĩ, căm giận đau đớn giày vò, Bùi Thị Xuân như kiệt sức lả đi.

Đêm đã sang canh tư. Tiếng trống trên thành vọng lâu bên ngoài nổi một hồi dài.

Chợt có tiếng động lạ trên mái ngục. Không phải tiếng chuột chạy mà tiếng ngói va vào nhau nhẹ và gọn. Gắng gượng, Bùi Thị Xuân chống tay ngồi dậy. Tiếng động đã im bặt. Dường như kẻ vừa gây động đang nín chờ nghe ngóng. Trong bóng đêm, Bùi Thị Xuân nửa tin nửa ngờ đảo mắt nhìn quanh, chờ đợi. Lạ thay, dường như những gióng gỗ xen xét trên trần nhà làm trần ngục sẽ rung lên như phải chịu một sức nặng vừa buông xuống đè trĩu. Và, như một cơn gió thoảng, tiếng người khẽ thì thào gọi xuống:

- Chủ tướng có đây không?

Bùi Thị Xuân nhìn lên trần ngục, cố tìm một hình thù nào đấy trong bóng tối. Hồi hộp, mừng vui len lẫn lo lắng, Bùi Thị Xuân hỏi lại:

- Ai... đ...ó.

Trên trần ngục ở chỗ tiếng động mạnh, dường như vì mừng rỡ mà người đang nấp quên cả giữ gìn. Mấy dóng gỗ lập tức bị nhấc kênh lên, và trong bóng đêm mờ mờ, một đầu người lách qua khe hở, ló xuống ngục tối. Bùi Thị Xuân cố lấy sức đứng dậy, nhưng những thanh gông lớn không nhúc nhích. Bất lực, nữ tướng vừa thở gấp vừa hỏi lại lần nữa:

- Ai đó?

Tiếng đáp lại khàn khàn:

- Thưa, tiểu tướng đây. Tiểu tướng là Quản Cao đây.

Bùi Thị Xuân sửng sốt:

- Quản Cao à? Ngươi còn sống sao?

- Vâng tiểu tướng vẫn còn sống đây - vừa nói dứt, Quản Cao bám vào rầm nhà buông nhẹ xuống đất - tới trước Chủ tướng của mình, Quản Cao vừa sờ những thanh gông lạnh lẽo nặng nề vừa hỏi:

- Chắc Chủ tướng tưởng tiểu tướng đã chết.

- Ta đau đớn về điều đó và cũng tưởng như vậy.

- Sau lúc Chủ tướng bị bắt, tiểu tướng bị bọn phục binh đâm trúng. Tiểu tướng giả chết, đợi đêm đến cố bò về tìm đồng đội. Được ít lâu, anh chị em trong quân ngũ dần dần tìm thấy nhau, tụ tập khá đông ở quanh vùng Vạn Xuân.

Bùi Thị Xuân mừng rỡ:

- Phó tướng Lộc à? Cả Lộc cũng còn sao?

- Thưa vâng, sau lúc Chủ tướng gặp sự không may, phó tướng Lộc liền đem quân đi cứu. Nhưng vừa ra khỏi thành đã bị phục binh giặc Ánh bất ngờ đến đánh. Không đề phòng nên quân nhà phải thua, ít lâu sau mới lại tụ họp được. Khi được tin Ánh dùng nghi vệ thiên tử dẫn quân hồi triều có dẫn theo tù xa, nam nữ binh bàn kế đón đường liệu thời cơ để đánh cướp tù. Hôm tù xa về gần đến kinh thành, phó tướng Lộc và tiểu tướng đem quân trà trộn với dân chúng, lấy khăn hiệu đỏ để nhận nhau mà hành động. Nhưng lính vệ trong kinh thành canh cẩn mật quá, chúng lại đem cả tượng binh ra bầy trận, thành thử không hành động được.

Bùi Thị Xuân sửng sốt và xúc động vì tấm lòng của quân sĩ đối với mình. Cố nén tình cảm, Bùi Thị Xuân khẽ nói, giọng trầm hẳn xuống:

- Phải, hôm ấy giặc đem voi trận ra bầy. Có cả con Độc của ta. Chắc là chúng bắt được khi ngươi bị thương. Nhưng con voi khôn quá, nó nhận ra ta. Ngươi có nghe tiếng nó gọi chủ không?

Quản Cao nghẹn ngào thở dài:

- Thưa Chủ tướng! Con voi vẫn nhớ đến chủ.

- Tại sao ngươi biết ta ở nơi này mà tìm đến?

- Thưa Chủ tướng! Viên quản ngục thường kể với lân bang hàng xóm về Chủ tướng. Tiểu tướng dò biết được.

- Anh em đâu cả - Bùi Thị Xuân chợt hỏi.

- Thưa, tướng Lộc cùng mấy chị em nữa ở bên ngoài nghe ngóng động tĩnh. Tướng Lộc bàn với tiểu tướng đi xem địa hình, dò biết nơi Chủ tướng ở để mai hành động.

Bùi Thị Xuân thở dài:

- Không được đâu. Chúng canh phòng cẩn thận lắm và ngươi cũng thấy đó, những chiếc gông này chẳng dễ phá được.

Quản Cao lần nữa rờ rẫm sờ những thanh gông và chiếc cùm trên người Bùi Thị Xuân, nước mắt thầm chảy trong đêm tối.

- Những thứ này, có lẽ phải dùng cưa mới phá được.

- Hôm trước toan đánh cướp tù xa giữa đường đã là tính chuyện liều lĩnh rồi đó. Nay cũng vậy, quân giặc đông nhung nhúc, không thể làm liều được. Các ngươi còn nhiều việc phải làm.

Như để đáp lại lời Bùi Thị Xuân, tiếng mõ cầm canh khắc khoải rộ lên một hồi từ mặt thành xa vọng lại.

Bùi Thị Xuân chợt hỏi:

- Ngươi có biết được quan Thiếu phó hiện tình ra sao không?

- Viên quản ngục nói quan Thiếu phó không được khỏe. Anh em bàn định sẽ cứu quan Thiếu phó cùng Chủ tướng.

Bùi Thị Xuân xúc động:

- Các ngươi có lòng như thế thật là điềm đại hạnh cho ta. Nhưng việc diệt trừ giặc Ánh, mưu nghiệp lớn cho dân nước còn phải lo liệu nhiều. Giờ sắp đến lúc giặc đổi canh rồi, ngươi hãy nghe ta dặn dò mấy điều rồi mau rời khỏi nơi này. Các ngươi hãy mau tìm nơi đất hiểm, tụ tập nhau lại, dựng cờ dấy nghĩa cho thanh thế lẫy lừng. Được lòng dân thì việc lớn ắt thành. Xưa Tiên đế từ ấp Tây Sơn nổi dậy, cũng chỉ nhờ sức dân, chẳng mấy chốc đã nên nghiệp lớn. Các ngươi bền chí, thận trọng thì cũng có thể làm nên nghiệp lớn.

- Tiểu tướng xin ghi lòng tạc dạ lời dặn của Chủ tướng. Chỉ ngại tài hèn sức mọn chứ quyết không dám từ nan. Nhưng, - Quản Cao nghẹn ngào - để mặc Chủ tướng cho giặc sát hại, tiểu tướng không thể cam chịu. Xin cho được chết cùng Chủ tướng.

- Sống chết có xá chi - Bùi Thị Xuân nói nhanh - Thành bại mới là điều quan trọng. Thôi ngươi hãy mau đi làm những lời ta dặn. Cho ta gửi lời chào các chiến hữu.

Quản Cao vẫn còn bịn rịn chưa muốn rời Chủ tướng. Đến khi Bùi Thị Xuân phải lên tiếng giục lần nữa, viên quản tượng mới vòng tay vái Chủ tướng trong bóng tối, ngập ngừng dặn lại:

- Xin Chủ tướng hãy bình tâm. Anh em xin một lòng làm theo lời dặn của Chủ tướng.

Bùi Thị Xuân nghe thấy tiếng thở dài não ruột của người quản tượng trước khi vươn người bám lấy trần nhà, gắng gượng trèo ra khỏi gian ngục.

Tấm cửa ngục bỗng từ từ kẹt mở. Viên quản ngục ngập ngừng ló khuôn mặt đăm chiêu vào gian ngục. Đang lúc lo nghĩ căng thẳng Bùi Thị Xuân nhíu mày khó chịu. Nhưng vẻ mặt khác thường của viên quản ngục, nhất là cái nhìn buồn bã của con người mà trong mấy ngày qua không hề tỏ ra hách dịch, ác độc, đã khiến Bùi Thị Xuân ngừng lại. Viên quản ngục nhìn nhanh về phía sau, rồi bước hẳn vào trong ngục tối.

- Thưa bà - vừa ấp úng nói, vừa lôi từ trong bọc ra một cuộn vải và gói xôi nếp - Hoàng đế đã hạ lệnh sửa soạn để ngày mai sẽ đem các tù nhân ra pháp trường hành hình...

“Ngày mai ư?”. Bùi Thị Xuân sững sờ, không tin ở tai mình! Biết rồi sẽ chết trong tay giặc nhưng Bùi Thị Xuân vẫn muốn kéo dài những ngày này để biết thêm tin tức bên ngoài. Bao năm cầm quân, hiểu lòng quân sĩ, Bùi Thị Xuân tin một cách chắc chắn rằng thế nào rồi đội quân áo vải cũng sẽ khởi binh dựng lại cơ đồ nhà Tây Sơn.

Vẫn không dám nhìn vào Bùi Thị Xuân, viên quản ngục tiếp:

- Hoàng đế đã hạ lệnh phải gia hình cho thật thảm khốc để dân chúng lấy đấy làm gương. Quan Thiếu phó phải chịu tội chém ngang lưng. Còn bà thì phải chịu nạn voi giày.

Thấy Bùi Thị Xuân vẫn im lặng, viên quản ngục giọng run run:

- Xin bà thấu cho, tôi vốn là người hâm mộ tài đức và khí phách của bà, không ngờ lại phải thấy bà trong hoàn cảnh này. Hôm kia thấy bà đánh Đặng Trần Thường lòng tôi càng thêm cảm phục. Tôi là chức quan nhỏ, lượng sức mình chẳng làm được gì, chỉ xin hỏi xem bà có cần điều chi, sẽ hết lòng giúp bà.

Thấy tấm lòng thành của viên quản ngục, Bùi Thị Xuân cảm kích, ngước mắt nhìn hồi lâu. Nữ tướng định nói mấy lời khích lệ con người vẫn còn giữ được chút lương tri ấy, nhưng lại bỗng cất tiếng hỏi:

- Con gái ta đâu?

Viên quản ngục cúi đầu, rầu rĩ:

- Thưa bà, ngay từ chiều qua, lính cấm vệ đã mang thẳng vào cung, tôi cũng không được biết là để làm gì?

Bùi Thị Xuân đau đớn gục đầu xuống thanh gông, mắt mở trừng trừng.

Viên quản ngục không thấy nữ tướng Tây Sơn nói gì, liền rón rén đặt cuộn vải, gói xôi vẫn cầm từ nãy ở trong tay xuống cạnh Bùi Thị Xuân, giọng buồn lắng:

- Ngày mai ra pháp trường, bà phải giữ lấy thân thể lúc voi giày. Tôi có mua được ít lụa để bà quấn vào người, bà thống lĩnh đội quân khăn đỏ nên tôi đã chọn tìm mua lụa này dâng bà... Ngừng một lát để nén xúc động, viên quản ngục khẽ đẩy gói xôi run run tiếp - và đây nữa, món quà nhỏ, xin bà đừng phụ tấm lòng thành của người kính trọng bà.

Bùi Thị Xuân cảm kích, sửng sốt:

- Tấm lòng ông thật quý hóa. Nhưng ngày mai ta đã phải chết rồi. Ông đem về cho các con ông. Ta nỡ nào ăn mất phần của chúng, phần của những người nghèo!

- Thưa - viên quản ngục vội vã đáp - các cháu đã có phần rồi. Chính là nhà tôi, khi biết tin này, đã vừa khóc vừa gói quà biếu bà.

Bùi Thị Xuân sững sờ:

- Ở đâu người nghèo cũng biết thương yêu nhau. Nếu Quang Trung Hoàng đế còn sống - Bùi Thị Xuân nghẹn ngào - thì người nghèo đã mở mày mở mặt. Từ chối chẳng tiện, nhưng ta lấy một chút này thôi, còn ông đem về và cho ta gửi lời cám ơn tấm lòng của bà nhà.

Viên quản ngục rầu rĩ bước ra, sau khi đã dừng lại ở cửa, ngoái nhìn Bùi Thị Xuân một lần nữa. Cánh cửa ngục nặng nề khép lại.

Cố nén xúc động, Bùi Thị Xuân chậm chạp cầm cuộn vải nâng lên. Bóc lần giấy bọc, mấy vuông vải đỏ bỗng hiện ra mờ ảo trong bóng tối. Ngắm nhìn màu lụa trong tay, lòng Bùi Thị Xuân thấy xốn xang, rạo rực. Đây chính là màu cờ sắc áo của quân mình. Đây chính là màu mà Quang Trung Hoàng đế xưa hằng ưa thích. Là màu của những chiến công lẫy lừng khi vào Nam ra Bắc. Màu đỏ quen thuộc đã khiến Bùi Thị Xuân bình tĩnh trở lại.

Tựa lưng vào tường ngục, co chân đổi thế ngồi, Bùi Thị Xuân yên lặng suy tính. Vậy là ngày mai vợ chồng ta và con ta đã phải ra pháp trường. Nguyễn Ánh đã quyết ý dùng thảm hình để giết hại gia đình ta trước dân chúng kinh thành. Dân chúng sẽ kinh sợ chăng? Không, ta phải làm sao để dân chúng càng thêm tự hào về ta - người của Hoàng đế Quang Trung, lúc sống cũng như khi chết đều lẫm liệt trước quân thù. Ta phải chết cho xứng đáng với danh hiệu các tướng triều Tây Sơn.

Nghĩ đến đó, Bùi Thị Xuân thấy trong người bình thản và sôi nóng, cảm giác giống hệt như mỗi lần trước lúc xuất trận xưa. Bùi Thị Xuân hình dung quang cảnh chốn pháp trường, mường tượng bộ mặt của kẻ thù và các mưu hiểm ác của chúng, để định cho mình đối sách thích hợp. Quan Thiếu phó bấy lâu ốm đau mê sảng, chắc dễ qua cái chết chém ngang lưng. Nhưng còn ta! Nạn voi giày ghê gớm khó mà chống lại. Đã từng cưỡi voi đánh giặc, ta đâu còn lạ gì sức mạnh của con vật khổng lồ ấy. Tuy nhiên có gan thì chắc đâu đã phải chết thảm. Bùi Thị Xuân xoay mạnh người tưởng như đang đối đầu voi dữ trên pháp trường. Ta sẽ lấy cái chết lẫm liệt để làm rạng đẹp cơ nghiệp của Quang Trung Hoàng đế, để khích lệ dân chúng, để kẻ thù hết đắc chí.

Chí đã quyết, Bùi Thị Xuân thanh thản gỡ từng vuông vải lụa, ướm thử vào người. Chất lụa mềm mại, màu lụa đỏ rực, đẹp biết bao! Khe khẽ, Bùi Thị Xuân lẩm nhẩm đọc mấy câu thơ chợt hiện ra trong óc:

“Mà nay áo vải cờ đào

Giúp dân dựng nước xiết bao công trình”

Câu thơ này, đúng mười năm trước, Thái hậu Ngọc Hân đã làm để viếng Hoàng đế Quang Trung. Còn câu nói khảng khái của quan Thị lang Ngô Thì Nhậm nữa. Bị giặc bắt mà trước mặt Đặng Trần Thường, Ngô Thì Nhậm vẫn giữ được phong độ ung dung, thanh thản và quả quyết: thân phận Thường chỉ như con chim sẻ trong lâu đài, trước sau sẽ bị Nguyễn Ánh bóp chết. Lời tiên đoán minh mẫn ấy khác nào nhát búa giáng vào mặt tên tiểu nhân đắc chí Đặng Trần Thường, đổi thế của kẻ bị bắt thành thế của người lớn tiếng dạy bảo chính kẻ bắt mình. Ngô Thì Nhậm là quan văn, đã chọn được dũng khí thật đúng của quan văn. Bùi Thị Xuân này là tướng võ, nhất định phải có cái chết xứng đáng với người làm tướng. Kẻ thù mang tâm làm ta run sợ trước cái chết thảm khốc ư? Hãy chờ xem!

Bùi Thị Xuân bình tĩnh suy nghĩ, tính toán cho trận đánh cuối cùng của mình suốt thời gian còn lại. Chỉ những lúc nghĩ đến con và số phận của nó; nghĩ đến đội quân áo đỏ của mình đang tụ tập xung quanh phó tướng Lộc, Quản Cao; nghĩ đến vận nước và cơ đồ nhà Tây Sơn, Bùi Thị Xuân mới thấy cồn cào lo lắng.

*

*      *

Đạo trưởng A-lếch-xăng bao giờ cũng đến cung Nguyễn Ánh sau buổi chầu của bá quan văn võ. Nhưng hôm ấy, không đợi Ánh giãi bày ý định của mình về tình hình nội chính, A-lếch-xăng làm ra vẻ quan trọng nói:

- Tôi mới nhận được thư của đạo trưởng Pi-e ngoài Bắc Hà gửi vào. Thật không thể tưởng tượng được dân chúng còn lưu luyến triều Tây Sơn đến thế. Mà cũng không phải chỉ có dân chúng, ngay cả các cựu thần vua Lê, vì thấy Bệ hạ không khôi phục vua Lê như đã hứa, nên nhiều nơi ngấm ngầm chiêu binh, tích lương chờ ngày khỏi sự. Bệ hạ có biết tôi còn lo lắng điều gì không? Bọn bộ hạ của tôi cho hay rằng, đêm đêm ở các vùng ngoại ô, dân chúng thường tụ họp lại bàn bạc, có lẽ cũng để chống lại Bệ hạ. Tình thế thật khủng khiếp, nếu Bệ hạ không cẩn trọng thì Phú Xuân này sẽ trở thành nơi giao tranh, một chiến địa đẫm máu.

Nguyễn Ánh nói có vẻ không vui:

- Ngoài ta ra, Đạo trưởng biết đấy, ta không tin một ai cả. Ngay Tổng trấn Bắc thành Nguyễn Văn Thành và Đặng Trần Thường nữa. Ta còn tin Đạo trưởng hơn bọn ấy.

A-lếch-xăng đắc ý về mưu của hắn, bèn nói:

- Bệ hạ là người tỉnh táo. Nhưng rõ ràng là ngôi báu của Bệ hạ còn bị đe doạ từ bốn phía.

Giọng Ánh rít lên:

- Ta vẫn biết bọn dân đen còn tưởng nhớ đến ngụy triều. Nhưng rồi Đạo trưởng thấy. Ta sẽ ban bố một số luật nghiêm ngặt để trị chúng. Ta sẽ giết không thương tiếc bất cứ kẻ nào liên luỵ đến ngụy triều, băm xác bất cứ kẻ nào không thật bụng theo ta. Nghĩa là ta sẽ dùng gươm để giữ yên xã tắc.

- Ồ - đạo trương A-lếch-xăng thất vọng - Đấy chỉ là kế cuối cùng, không phải lúc nào cũng dùng được. Phải dùng võ lực bắt kẻ khác theo mình không bền đâu. Tôi sắp về nước ít lâu, nên bạo dạn khuyên Bệ hạ hai điều. Một là, Bệ hạ hãy gia hình thật thảm khốc bọn tướng Tây Sơn như Bùi Thị Xuân để làm gương răn kẻ khác. Hai là, về lâu về dài, Bệ hạ phải tạo cho dân chúng một cuộc sống khá giả. Muốn vậy, phi người Phú-lãng-sa chúng tôi giúp đỡ thì không ai làm được.

- Đạo trưởng sắp về mẫu quốc ư? - Nguyễn Ánh lo lắng - Vậy Đạo trưởng sẽ giúp được gì cho ta?

Đạo trưởng A-lếch-xăng cố giấu nỗi thích thú khi dã dồn được Nguyễn Ánh vào bẫy của mình.

- Bệ hạ thấy đấy! Dân xứ này xét cho cùng thì cần miếng cơm manh ác. Quang Trung thành ân nhân của bọn dân đen vì đã biết đem gạo đặt vào tay người đói. Bệ hạ buôn bán với nước tôi hùng cường vô dịch, cho người chúng tôi thương điếm, có quân lính ở xứ này, Bệ hạ chẳng những được chúng tôi giữ cho ngôi báu mà xứ này cũng sẽ dân giàu nước mạnh. Khi ấy, dân chúng sẽ coi Bệ hạ như thần nhân của họ.

Nguyễn Ánh trầm ngâm:

- Bao giờ Đạo trưởng đi?

- Một tuần nữa. Tôi sẽ cố gắng làm cho chính phủ nước tôi hiểu Bệ hạ và hiểu xứ này. Bệ hạ yên lòng, nước Phú-lãng-sa hùng cường sẽ làm mọi việc để giúp Bệ hạ. Binh lính Phú-lãng-sa sẽ đến xứ này để giúp Bệ hạ và dòng họ ta.

A-lếch-xăng hoan hỉ đứng dậy. Trước khi về hắn nhấn mạnh:

- Ngày mai Bộ hạ gia hình bọn Diệu, Xuân phải không? Tôi rất vui mừng có mặt bên Bệ hạ.

- Ta sẽ gia hình thật thảm, cái đó không phải bàn. Khi nào Đạo trưởng về nước, nhớ cho ta gửi biểu và quà biếu để tỏ tấm lòng biết ơn của ta.

A-lếch-xăng không ngờ điều mà bấy lâu nay hắn dồn ép Nguyễn Ánh lại đạt kết quả mỹ mãn đến như vậy. Tuy thế, hắn vẫn nghiêng đầu lịch sự đáp lời Ánh:

- Mọi việc đã có tôi thu xếp. Tôi sẽ không phụ lòng tin Bệ hạ dành cho tôi bấy lâu nay.

*

*     *

Đêm cuối cùng trong tù ngục, lòng Bùi Thị Xuân ngổn ngang trăm nỗi. Dù đã sửa soạn đón cái chết một cách bình thản và kiêu hãnh nhưng từng khoảnh khắc trôi qua vẫn khiến cho viên nữ tướng Tây Sơn bồi hồi không yên. Sao ta muốn chợp mắt một chút để ngày mai còn tỉnh táo đối phó với giặc ở pháp trường mà lòng ta vẫn thao thức không nguôi? Chắc Phu tướng của ta giờ này cũng đang giày vò lòng mình, đang mơ thấy vợ con, mơ thấy cả cơ nghiệp Quang Trung thời còn sống... Bùi Thị Xuân lại nghĩ đến con. Sao con cứ nhìn má vẻ oán trách như thế? Con ngủ hay là thức? Con đói lắm phải không? Con phải sống không ai vỗ về giữa bọn thú dữ đấy ư? Sao con cứ gọi má mãi như thế? Bùi Thị Xuân nao nao nhớ đến con và nỗi nhớ ấy vò xé lòng người mẹ, khiến Bùi Thị Xuân nghẹt thở. Sao ta không nghe tên đạo trưởng, cứu con rồi sẽ liệu sau? Bùi Thị Xuân tự hỏi. Không! Ngàn lần là không! Ta không thể làm thế vì nó là kẻ thù - Bùi Thị Xuân cố xua ý nghĩ ấy đi - Nó nấp sau lưng Nguyễn Ánh và còn nguy hiểm hơn cả Nguyễn Ánh nữa. Chắc con ta cũng không muốn được cứu sống như thế. Dứt bỏ được nỗi ân hận vì quá thương con, Bùi Thị Xuân nén đau xuống đáy lòng mình.

Đêm đã sang canh tư. Vào khoảng này đêm qua Quản Cao đã tới đây - Bùi Thị Xuân nhớ lại, khuyên Quản Cao không được mạo hiểm nhưng hai tiếng “phá ngục” đến lúc này vẫn khiến Bùi Thị Xuân xao xuyến. Chao ơi! Hai tiếng ấy dội lên như tiếng trống trận. Thoát ngục là trở về với ba quân, trở về với dân chúng. Thoát ngục là lại ngang nhiên đối đầu với Nguyễn Ánh, mưu khôi phục nhà Tây Sơn. Thoát ngục là lại được tung hoành diệt trừ bọn cường hào, trừ hại cho dân... Từ ngày sa vào tay giặc, bao lần Bùi Thị Xuân cảm thấy máu nóng bừng bừng bốc lên khi nghĩ đến những tiếng ấy. Nhưng nếu việc chẳng thành, và làm sao thành được khi những chiếc gông đại đang khoá chặt lấy, đè nặng lên cổ như thế này! Nghĩ vậy, Bùi Thị Xuân thấy quyết định của mình là đúng. Nhưng khi Quản Cao đi rồi, Bùi Thị Xuân còn ân hận mãi không dặn kỹ phải cho người gấp đi tìm Ngọc Hân. Con người tài trí, thông minh tuyệt vời, biết nhìn xa trông rộng, được dân chúng kính yêu ấy ắt sẽ giúp ích rất nhiều cho nghĩa quân.

Cảnh cửa ngục bật mở. Viên quản ngục bước vào, nét mặt lo lắng nói với Bùi Thị Xuân:

- Thưa bà, các ông các bà ấy bảo giờ này tôi phải giúp họ một tay mở khoá cùm cho bà. Các ông các bà ấy sẽ đánh tôi, nhét giẻ vào miệng, tuồng như tôi bị họ bắt. Ở chỗ quan ông, cả ở chỗ nhốt cô con gái rất khôn của bà, việc cũng sẽ diễn ra như thế. Nhân cách, phẩm giá của quan ông, quan bà đã cảm hóa được cả lũ chúng tôi. Chỉ tiếc rằng việc gấp quá, sự canh phòng lại do lính Phú-lãng-sa đảm nhiệm. Mà sao giờ này vẫn chưa thấy động tĩnh gì?

- Trời ơi - Bùi Thị Xuân lo lắng hơn là thất vọng kêu lên - Ông đừng tháo cùm gông cho ta nữa, chúng sẽ giết ông ngay lập tức, mà sao tướng sĩ của ta không chịu nghe lời ta. Ta cảm ơn tấm lòng của ông.

- Thưa bà - Viên quản ngục vội nói - Tôi vì hoàn cảnh phải làm việc coi ngục này. Chỉ giận mình không cứu giúp được người hiền.

Chợt có tiếng mõ, tiếng trống vang vọng khắp bốn mặt thành. Tiếng trống thúc liên hồi, dồn dập ấy khiến cho Bùi Thị Xuân lo lắng.

- Điều gì đã xảy ra vậy? - Bùi Thị Xuân hỏi viên quản ngục mà cũng là tự hỏi mình.

Viên quản ngục không trả lời, hấp tấp bước ra.

Có tiếng chân người chạy đến gần gian ngục. Cửa ngục lại bật mở.

Một toán lính Phú-lãng-sa xông vào. Chúng xách đèn lồng hùng hổ tiến lại chỗ Bùi Thị Xuân. Nhưng cả bọn sững lại trước cặp mắt thăm thẳm nảy lửa và dáng ngồi thanh thản của người nữ tướng Tây Sơn.

- Nữ tặc còn chứ? Một giọng hách dịch hỏi. Rồi hai người nữa tiến vào ngục.

- Thưa Đạo trưởng và quan Phó tổng trấn, tướng giặc vẫn còn. Tên chỉ huy khúm núm đáp rồi ra lệnh cho lính lui ra.

- Từ giờ đến sáng, ông phải đôn đốc việc canh phòng cẩn mật. Bọn tặc Tây Sơn chưa chịu thua đâu. Chúng còn quay lại đó.

Ra xong mệnh lệnh ấy cho viên chỉ huy toán lính, đạo trưởng A-lếch-xăng xách đèn lồng tiến đến chỗ Bùi Thị Xuân:

- Chào bà, tôi thực bụng khen bà đã đào luyện được một đạo quân gan góc, sẵn sàng sống chết cho Chủ tướng của họ. Nhưng họ đã không địch nổi đội quân Phú-lãng-sa tinh nhuệ bậc nhất hoàn cầu nên phải chịu thất bại ở ngoài kia.

Bùi Thị Xuân kịp hiểu nữ tướng Lộc và Quản Cao đã không nghe lời mình, mạo hiểm đem quân đánh thành. Nữ tướng nén nỗi đau xót, cười nhạt, ngắt lời tên Đạo trưởng:

- Ngươi nhầm rồi, quân Tây Sơn sở dĩ gan góc, dũng mãnh từng đánh thắng giặc Xiêm, giặc Thanh và cũng từng đánh thắng binh lính Phú-lãng-sa các ngươi không chỉ vì họ kính yêu Chủ tướng mà còn vì họ được nghĩa lớn thôi thúc. Vì nghĩa lớn ấy, sức mạnh của họ được nhân lên nhiều lần. Vì sức mạnh ấy mà cai cơ Mạn-hoè và bao binh lính Phú-lãng-sa đã vùi xác ở Ngã Bảy, ở Trấn Ninh như ngươi đã biết.

Bị Bùi Thị Xuân giáng trả đòn đau, A-lếch-xăng bỗng lúng túng. Đặng Trần Thường thấy vậy lên tiếng:

- Nữ tặc không được vô lễ với Đạo trưởng.

- À! Quan Phó tổng trấn Bắc thành Đặng Trần Thường - Giọng Bùi Thị Xuân mai mỉa - Ngươi hãy nghĩ đến thân phận của ngươi đi. Ngươi và cả Nguyễn Ánh đang bám theo gót tên Đạo trưởng và quân Phú-lãng-sa. Hãy hoạ lại cảnh gian ngục lúc này: Ta, nữ tướng Tây Sơn bị gông cùm. Trước mặt ta, Đạo trưởng Phú-lãng-sa dương dương tự đắc và ngươi, nép mình sau tên Đạo trưởng đã không biết nhục lại còn vênh váo nỗi gì?

Dứt lời, Bùi Thị Xuân nâng thanh gông đổi thế ngồi. Lầm tưởng Bùi Thị Xuân giở ngón đòn hôm trước, Đặng Trần Thường hốt hoảng kéo A-lếch-xăng vội lui ra.

*

*     *

Bùi Thị Xuân nôn nóng sốt ruột đến cực độ. Vì vậy sau lúc hả hê buộc tên Đạo trưởng và Đặng Trần Thường cụt hứng, bẽ mặt, phải chấm dứt trò khiêu khích, Bùi Thị Xuân thấy nôn nao lạ thường. Bùi Thị Xuân thầm trách phó tướng Lộc và Quản Cao mạo hiểm. Song mối bận tâm hơn cả vẫn là sự tổn thất của quân Tây Sơn do hành động liều lĩnh ấy gây ra. Binh thư dạy: biết mình biết người, trăm trận trăm thắng. Chẳng lẽ vì muốn cứu gia đình ta, con người thông minh có tài cầm quân như Lộc đã phạm phải điều nên tránh đó sao? Bùi Thị Xuân bồi hồi lo lắng nghĩ đến trận đánh không cân sức vừa xảy ra. Trong số các chiến sĩ thân yêu của ta những ai đã ngã xuống.

Chợt trống, mõ khắp bốn thành lại nổi lên liên hồi. Đâu đây có cả tiếng thét giật giọng của lính canh, tiếng người nhốn nháo gọi nhau. Lại chuyện gì xảy ra vậy? Bùi Thị Xuân căng thẳng theo dõi những âm thanh bên ngoài. Có tiếng chân người chạy rậm rịch về phía ngục. Lại một toán lính Phú-lảng-sa xách đèn lồng, thở hồng hộc ập đến, đạp tung cánh cửa ngục. Nhác thấy Bùi Thị Xuân còn trong gian ngục, chúng chửi tục nhau rồi rút ra ngoài.

Hồi hộp, lo lắng đến phát ốm. Nữ tướng gục xuống thanh gông, đầu óc quay cuồng.

Cánh cửa ngục lại bật mở. Bùi Thị Xuân cố nghển đầu nhìn ra. Viên quản ngục thu người lách vào, nói nhỏ:

- Thưa bà, việc hỏng mất rồi.

- Sao, những việc gì đã xảy ra?

- Thưa bà, lính Phú-lãng-sa đi tuần cả đêm nên quân Tây Sơn giả làm dân phu vừa đột nhập vào thành đã bị chặn đánh. Chao ơi - Viên quản ngục, giọng thán phục - Con gái mà võ nghệ cao cường, dũng cảm đến thế là cùng. Lính Phú-lãng-sa ỷ thế đông, đánh bật được ra nhưng họ chết như rạ.

Bùi Thị Xuân xuýt xoa:

- Tự hào thay các nữ binh của ta! Còn chuyện gì vừa xảy ra nữa?

- Thưa bà, một người cao, gầy tên là ông Quản... đột nhập vào ngục nhưng bị quân canh trông thấy nổi hiệu báo động, hò nhau vây bắt.

- Rồi sao nữa? - Bùi Thị Xuân nóng nảy hỏi.

- Thưa bà, không may ông ấy bị bắn chết trên mái ngục, trong tay còn cầm cả cái cưa rất sắc.

- Trời ơi! - Bùi Thị Xuân nghẹn ngào, than - Quản Cao của ta, người quản tượng trung thành của ta!

- Thưa bà! Trời sắp sáng rồi. Bà hãy cuốn vải vào người phòng lúc cần đến. Đến lúc chết, tôi chưa hết ân hận vì không cứu được bà.

- Ngươi đừng bận tâm chuyện đó. Không cứu được ta nhưng ngươi hãy giúp các nghĩa binh Tây Sơn đánh giặc. Nhắc các quân sĩ của ta hành động phải có phương lược và cho ta gửi lời chào vĩnh biệt họ.

- Bà yên lòng - Tôi xin hứa... Viên quản ngục vừa mở gông cho Bùi Thị Xuân vừa khóc thổn thức.

Chú thích:

(46) Trong Ai tư vãn. Tác phẩm bất hủ của Ngọc Hân công chúa viết khi Quang Trung mất.

(47) Tức Se-nhô, người Pháp.

(48) Họ nhà vua.

(49) Họ nhà vua.