Người Hà Nội có lẽ không ai không biết ba con hồ nổi tiếng: Hồ Hoàn Kiếm, Hồ Tây và Hồ Trúc Bạch. Thực ra Hồ Tây và Hồ Trúc Bạch nguyên chỉ là một, từ thế kỉ XVII, người dân đánh cá quanh vùng đắp con bờ nhỏ từ Yên Hoa xuống Yên Ninh cho khỏi đi vòng, rồi sóng vỗ, thời gian xô lở, năm nào cũng phải đắp lại cho vững, thành ra con đường có tên là đê Cố Ngự (nghĩa là giữ cho vững). Người Pháp cai trị Hà Nội, vốn quen đọc chữ Việt không có dấu giọng, lâu dần chệch ra thành đường Cổ Ngư (giống như ngày nay khối anh học đòi tiếng nước ngoài, in danh thiếp tên mình không dấu: Ngũ Sĩ in thành Ngu Si, có thể đọc thành Ngu Si, Ngủ Sị).

Khoảng đầu những năm 60, đường Cổ Ngư được mở rộng, Bác Hồ trực tiếp đặt tên cho nó là đường Thanh Niên, tên ấy còn đến nay. Đó là con tàu xanh không bao giờ đắm, là một bờ của hồ Trúc Bạch thơ mộng, trữ tình, đã chứng kiến sự có mặt của hàng nghìn thế hệ người Hà Nội.

Góc hồ này, nguyên có một hành cung của chúa Trịnh Doanh, cung đó sau thành nơi an trí của những cung nữ có tội hoặc về già, họ phải tự dệt lấy lụa do họ trồng dâu chăn tằm, thứ lụa trắng ngà, mềm, mỏng, cực đẹp, gọi là lụa làng Trúc, và cái tên Trúc Bạch ra đời, mảnh Hồ Tây ngăn ra cũng mang luôn tên ấy: Hồ Trúc Bạch.

Dâu bể là lẽ thường tình, hàng nghìn năm, hàng trăm năm, hai con hồ này ngày nay đã bị thu hẹp đi nhiều do lấn chiếm, có lẽ một phần cũng do lòng con người bị hẹp đi hơn trước chăng?

Thời chúa Trịnh, hồ Trúc Bạch còn trồng sen, thơm nức một vùng. Nếu làng Ngũ Xã do dân năm làng có nghề đúc đồng của các địa phương tụ hội về đây lập nghiệp, ngày nào lửa lò cũng nghi ngút, xen kẽ với hương hoa sen, còn được ghi trong bài phú lừng danh một thời của Nguyễn Huy Lượng làm năm 1801 với câu:

“Liễu bờ kia bay tơ biếc phất phơ, thoi oanh ghẹo hai phường dệt gấm.

Sen vũng nọ nẩy tiền canh lác đác, lửa đóm ghen năm xã gây lò...”

(Tụng Tây Hồ phú)

Một bài phú mất trăm liên chỉ độc vận: vần hồ. Và người làm phú đã tài hoa. Sau, Phạm Thái nhà thơ trữ tình cũng tài hoa không kém, viết một bài phú: “Chiến tụng Tây Hồ”, cũng vần vần ấy, có ý phản bác người trước và cũng là phản đối nhà Tây Sơn... đã trở thành một giai thoại văn chương của kẻ sĩ Bắc Hà lừng danh thiên hạ.

Hồ Trúc Bạch không rộng, đứng bên này vẫn nhìn thấp thoáng bóng người bên bờ kia. Trên đường Thanh Niên lộng gió và tràn trăng ta mới cảm nhận được gương nước sóng lăn tăn kia là quý giá như thế nào. Tiếc sao, đường Thanh Niên có cái quán ăn xây nặng nề như chiếc lô cốt xi măng, phá đi chiếc hàng rào cây xanh mát mắt. Bánh tôm Hồ Tây, thực ra là bánh tôm đường Thanh Niên đã thành món quà, riêng Hà Nội có, nhưng có lẽ ở đây chỉ cần đôi ba cái lều, đôi ba cái dù vải xanh đỏ là đủ, để thiên nhiên còn có chỗ cho hồn người du ngoạn.

Lòng hồ Trúc Bạch cũng đã mất đi con gò nhỏ, gọi là gò Mỏ Phượng, người ta xây nhà, đổ gạch đá xuống hồ làm nền nhà, nay thành xóm, thành làng và chưa ngừng mỗi ngày lấn thêm một ít. Người ta cũng từng cả gan phá đi ngôi đền Cẩu Mẫu Cẩu Nhi trên cái đảo xinh xinh phía bắc hồ, làm chỗ bán bia, ăn thịt chó. Hồ Trúc Bạch nức nở trong oan khiên, người Hà Nội phẫn nộ, và nay nó chỉ còn trơ lại cái mái che cùng xơ xác mấy cây bàng già.

Thảm hại nhất là đứng trên đường Thanh Niên, nhìn sang bên kia bờ Trúc Bạch, không còn thấy mái cong vút nhô lên của chùa Ngũ Xã có pho tượng Di đà vào loại to nhất, nặng nhất của Việt Nam, được đúc vào năm 1952, có cả tượng đồng trong thành phố do thị trưởng yêu nước Trần Văn Lai cho dân phá đổ (tượng cao 3,95m, bề ngang 3,6m, chu vi tượng 11,6m, nặng trên 10 tấn...)

Mấy năm gần đây, càng buồn hơn, khi bờ bên phía ấy, nhấp nhô cao thấp, xanh đỏ tím vàng những biển quảng cáo cỡ lớn cho đủ các thứ hàng nước ngoài, nước trong phô bày. Hồ không còn là một danh thắng mà đã biến thành hàng rào một cái chợ kinh doanh. Nước hồ ô nhiễm đến đâu, người dân thường không biết, chỉ biết có những ngày chuyển mùa, tôm cá nổi lên chết hàng loạt, lềnh bềnh giạt về phía Cổ Ngư.

Hồn oan của các cung nữ có than vãn gì trong cảnh hỗn tạp thị trường? Lửa lò Ngũ Xã cũng đã tắt, các nhà thơ Bắc Hà ấy có tủi buồn khi con hồ đẹp nhường ấy thành cái vũng chứa nước thải của hàng nghìn gia đình đổ vào, và nhất là hồ cứ hẹp dần như miếng da lừa.

May thay, gần đây thành phố đã có chủ trương kè hồ cho khỏi lở, nhưng có lẽ quan trọng hơn là để những ai có mưu mô lấn chiếm thì dừng lại, bởi con đường quanh hồ sẽ là ranh giới cố định, như con đường Đinh Tiên Hoàng ở Hồ Gươm, đố còn xâm phạm. Nghe nói, chuyện bàn giao mặt bằng, trả lại gương mặt cũ cho bờ hồ, còn đang vấp phải nhiều khó khăn lắm, và kè thế nào cũng có nhiều ý kiến.

Thật sung sướng khi đứng trên đường Thanh Niên nhìn ra phía tây, gương hồ mù sương trong hoàng hôn lộng gió, và nhìn về phía đông, ta đón gió hồ Trúc Bạch lồng lộng mát rượi thịt da, tung mớ tóc phàm trần bụi bậm. Hàng cây hoa ban tím đã nở nhiều mùa, dãy cây xoan tây cứ dâng những đĩa xôi gấc cho mùa hè nồng thắm. Hồ Trúc Bạch phải trở về với thanh khiết, thoáng đãng của nguyên hình nó từ bao đời, không lí do gì chúng ta phải chịu thua mấy kẻ làm liều đang làm xấu hồ đi, đang ngầm hủy hoại con hồ quý giá ấy đi.

Chắc ta sẽ có dịp đi quanh hồ Trúc Bạch, rẽ vào bán đảo Ngũ Xã, thăm ngôi chùa cổ, viếng tượng Phật Di đà, âm vang trong ta những câu phú tài tình, con đường nâng chân ta một vòng, không vướng những cái tham lam, những cái lố lăng, những cái ô nhiễm, ô nhiễm cả mặt hồ, ô nhiễm cả tâm hồn con người, ô nhiễm cả thiên nhiên và lịch sử... như những ngày qua hồ Trúc Bạch phải chịu đựng.

Chỉ riêng một chi tiết hồ Trúc Bạch từng bắt được tên giặc lái máy bay ném bom, nổi lềnh bềnh, đã đáng được giữ gìn như một di tích thiêng liêng, chứ chưa nói gì đã tồn tại hàng nghìn năm với Đông Đô, Hà Nội, với hồn người bao thế hệ, để nó còn nhắc lại cho muôn đời sau một Hà Nội tài hoa và tươi đẹp.

Tháng 4/1998