Những con rùa đá đội bia trong Văn Miếu đã mấy trăm năm vẫn uy nghiêm vượt mưa nắng thời gian. Dân gian có câu nói về sự thủy chung bền vững: “Bao giờ đá nát vàng phai...” có lẽ đá xanh và vàng ròng còn bền lâu hơn đời mỗi con người. Và nay đang có khuynh hướng dùng đá trong xây dựng, nào lát sàn, nào ốp tường, cũng hay.
Tiếc sao, Hà Nội có một thứ làm bằng đá xanh bền gan ấy lại đang bị dỡ đi, thay bằng một thứ khác chóng hỏng hơn, đâu dám kể trăm năm mà có khi chỉ dăm ba tháng, nói theo kiều dân dã: “Ba bảy hai mốt ngày...”
Phải một đời lang thang trên đường gần bốn trăm phố phường Hà Nội, cho từng mái nhà từng khung tường, từng bóng cây, từng cột đèn, từng thước vỉa hè... nó thấm vào hồn, nó thành cái gì đó trong hồn mình, và có những đêm không ngủ, nó mới hiện ra như một cái bóng hồ nữ Liêu Trai, mới thấy Hà Nội của mình sao nhiều điều lạ và niềm yêu đến thế.
Tạm bằng lòng cách chia ra các phố làm ba loại: Phố cổ, phố cũ và phố mới ra đời vài ba chục năm nay. Khu phố cổ là những căn nhà xưa nhất có lẽ cũng chỉ khoảng 150 năm tuổi là cùng. Khu phố cũ thì mới có từ đầu thế kỉ này. Cùng có mặt với cả ba loại ấy là những vỉa hè, rộng hẹp tùy theo, cao thấp vô thường, lát gạch hay đất nện, trồng cỏ hay đổ xi măng... và có phố còn không có hè, chẳng có vỉa như: Phất Lộc, Hàng Chai, Yên Thái, Đông Thái...
Vỉa hè còn thênh thang như phố Ngô Quyền, mỗi bên trên 7m trẻ có thể dùng làm sân đá bóng, đá bay quả bóng vào gầm ô tô, đó là những vỉa hè của khu phố cũ như Trần Hưng Đạo, Lí Thường Kiệt, Lê Hồng Phong... Còn khu phố cổ vỉa hè có khi chỉ vài bước chân rồi mới bước một bậc xuống lòng đường như Hàng Buồm, Hàng Bè, Hàng Phèn... Chính những vỉa hè như thế góp sức làm ra khuôn mặt thành phố, gương mặt Hà Nội, nếu không có nó, mỗi phố sẽ là một đường làng, một ngõ xóm chăng?
Để bó hè, để tạo ra một đường thẳng từ ngã tư này sang ngã tư kia, trơ gan cùng tuế nguyệt, nâng bàn chân trần, đỡ gót hài gót hán, mặc cho cái nóng giục đàn ve sầu than khóc, mặc cho những trận mưa tràn ngập bập bềnh lá kim, lá sấu tả tơi, mặc cho những mùa mưa phùn ẩm ướt rêu xanh... những vỉa hè ấy được bó bằng những phiến, đúng hơn là những thỏi đá xanh, cứng như... đá, bền như... đá. Nhiều nhất có lẽ là vỉa hè những khu phố cũ, nó được sinh ra cùng với các biệt thự, các hàng rào có hoa leo cổng sắt, cùng với những muồng hoa vàng, sấu tròn tán, hoa sữa thơm thu, bằng lăng tím lạ. Nó là một nét của dựng xây hiện đại, mà vật liệu đá không bao giờ già. Đôi khi ta lơ đãng, bước thong dong, còn gặp một thớ đá ẩn mình mờ ảo, từa tựa như trong cái tựa lưng bộ xa lông tầu mặt đá, đôi khi ta thấy nó bóng lộn như được lau, được mài chau chuốt... Trên đường phố Đinh Tiên Hoàng, phía bên có nhà, trên đường phố Tràng Tiền, Hàng Bài... ta vẫn gặp những thỏi đá nằm nối nhau, im lặng để nói sâu về thời gian tồn tại của thành phố.
Tiếc sao, lâu nay, với mục đích sửa sang làm đẹp cho thành phố, không hiểu tại sao, người ta lại đục bỏ những phiến đá xanh trăm tuổi ấy đi, hình vẫn vuông vức, cạnh vẫn phẳng phiu, mà chắc chắn tươi màu... để thay bằng những thỏi xi măng đúc, mà chắc chắn rằng loại nhân tạo này không thể so được với thứ đá xanh triệu tuổi kia, nhỡn tiền là xe ô tô có lúc nhảy bổ lên hè, xe bình bịch bắc cầu chồm lên, đã phá vỡ những thỏi xi măng ấy khi chúng mới được vài tháng tuổi.
Hay đá đã lạc hậu.Có lẽ không phải. Chứng cớ là tháng 7 năm 1997, Nhà hát Lớn thành phố được sửa sang, phố Tràng Tiền được sửa sang theo, có những đoạn hè, đá xanh vẫn được dùng để bó hè như một tiêu chuẩn về mĩ thuật và kĩ thuật.
Vỉa hè Hà Nội từng có nhiều loại. Phố ngang, phố nhỏ, chỉ là đất nện như phố Lê Văn Hưu, Ngô Thì Nhậm. Phố lát gạch lá dừa như Hàng Bài, Tràng Tiền. Phố lại được trồng một thảm cỏ xanh theo chiều dài con phố, có người trông nom quanh năm, tưới tắm, dọn rác, phát cỏ bằng lưỡi hái có cán dài, như Lý Thường Kiệt, Hai Bà Trưng. Phố khác lại có thứ gạch lát vuông đổ bằng xi măng theo khuôn, có thể thêm vài hình cong lượn khác... như vỉa hè của Tháp Hà Nội, tên mới của khu vực Nhà tù Hỏa Lò mới xây cao...
Đương nhiên lát gạch là tiến bộ hơn để đất, nhưng phá hết những thảm cỏ xanh đi, thay bằng gạch với lí do không có kinh phí cho việc trông nom, thì cũng hơi buồn. Nhất là mấy chục năm trước đây, đường Bờ Hồ vẫn được chừa ra một khoảng đất để trồng hoa quanh năm, chiều ngang hơn một mét, chiều dài suốt từ tháp Hòa Phong lên đến quá cửa đền Ngọc Sơn, hoa theo mùa mà nở: Cúc vàng, cúc trắng, thược dược, béc giê, vạn thọ... Một hai năm gần đây có những chậu hoa đặt trong khung gỗ vuông lưu dộng cho đỡ phần khô cứng của xi măng, cũng là một cố gắng của Công ty Cây Xanh và an ủi một phần cho người Hà Nội (nhân nói thêm, gửi một lời kêu cứu: Cây gạo cổ thụ mấy trăm năm ở cổng đền Ngọc Sơn đang có nguy cơ bị chết khô, cần có biện pháp để cứu lấy nó, may ra còn kịp).
Cùng với vỉa hè được bó bằng đá xanh - cũng không biết những thỏi đá xanh này được đẽo gọt từ rặng núi nào trên mặt đất nước ta mang về đây - người Hà Nội còn gặp những khoảng mặt đường rộng chừng mươi thước vuông, lát đá miếng, mỗi miếng đá chôn chìm xuống đường nhựa. Đó là những chỗ có họng nước cho xe cứu hỏa, xe tưới đường, Nước chảy đá mòn, nhưng dù sao nó cũng mòn chậm hơn là xi măng hoặc nhựa đường, và những khoang đá ấy cũng bóng lộn, xanh biếc, bền bỉ giúp cho anh lính cứu hoả, anh thợ lái xe rửa đường mà thời ấy chưa có công ty kinh doanh nước sạch, chưa cần tuyên truyền, quay xổ sổ về nước sạch mà vẫn không thiếu.
Nay những “họng” nước ấy đã thành người thiên cổ. Thảm đá xanh lẫn vào nhựa đường, lở lói, phai mờ và mất hút trong quên lãng.
Trở lại những thỏi đá xanh có triệu tuổi kia, nó bị đào lên, không hiểu nó sẽ còn làm được việc gì, nằm lăn lóc ở một chỗ nào nơi ngoại ô hay bãi rác? Có ai thương xót nó, sức còn nhưng bị loại bỏ, vẫn đẹp mà chịu đào thải?
Bốn trăm phố Hà Nội ngày nay, chỗ nào còn đôi ba vỉa hè bó đá, chỗ nào chỉ toàn xi măng, thậm chí phố nào không có một bước vỉa hè, và ai chú ý, ai lướt qua, ai vô tình... Hà Nội đang trên đà mở rộng, nói theo thời thượng là quy hoạch, sẽ ra sao khi chỉ ít năm nữa là tuổi một nghìn chưa thể sánh được với đá bền vững...
