(Макар Чудра, 1928, Nga)

Từ biển khơi thổi về một làn gió ướt và lạnh truyền đi khắp thảo nguyên điệu nhạc trầm ngâm của tiếng sóng xô vào bờ và tiếng thì thầm của cỏ cây miền duyên hải. Thỉnh thoảng từng cơn gió lại cuốn theo những chiếc lá vàng nhăn nheo và hắt nó vào đống lửa, khiến cho ngọn lửa bùng to lên; bóng tối của đêm thu vây quanh chúng tôi chốc chốc lại rùng mình, sợ sệt lùi ra xa, hé mở cho chúng tôi thoáng thấy bên trái là cảnh thảo nguyên mênh mông, bên phải là biển rộng bát ngát và ngay trước mặt tôi là bóng dáng Makar Chudra, lão xư gan già đang chăn bầy ngựa của khu trại du mục ở cách chúng tôi dăm chục bước.

Không hề bận tâm đến những đợt gió lạnh thổi tung hai tà áo để lộ bộ ngực lông lá và phũ phàng quạt vào mình mẩy, lão chống khuỷu tay nằm nghiêng trong một tư thế đẹp và khoẻ, mặt ngoảnh về phía tôi, rít từng hơi đều đặn cái tẩu to tướng rồi phun ra từ mồm và mũi những đám khói dày dặc, mắt đăm đăm nhìn qua đầu tôi vào cái khoảng tối im phăng phắc của thảo nguyên, và cứ thế nói chuyện với tôi thao thao, không hề làm lấy một cử động nào để tránh những cơn gió lạnh thốc vào áo.

— Thế là anh vẫn đi lang thang hử? Hay lắm! Anh chọn cái kiếp ấy là hay tuyệt đấy, anh bạn ạ. Chính phải thế: đi đây đi đó mà nhìn, mà xem, rồi đến khi nhìn đã chán thì nhắm mắt xuôi tay mà chết – chỉ cần thế thôi!

Lão lắng nghe tôi cãi lại cái câu “chính phải thế” của lão với một vẻ hoài nghi rõ rệt, rồi nói tiếp:

— Cuộc sống ư? Hề! Anh cần đếch gì? Chính anh cũng là cuộc sống đấy chứ còn gì? Không có anh người ta vẫn sống và sẽ còn sống nữa. Chả nhẽ anh lại nghĩ rằng có kẻ cần đến anh? Anh chẳng phải là bánh mì, chẳng phải là cái gậy, chẳng ai người ta cần đến anh.

— Anh bảo anh học người đời và dạy cho người đời ư? Thế liệu anh có học được cách làm cho người ta sung sướng không? Không đâu, anh chẳng học được đâu. Để cho cái đầu nó bạc đi đã, rồi hẵng nói chuyện dạy người. Mà dạy cái gì? Ai nấy đều biết bản thân người ta cần cái gì. Người khôn thì có được cái gì họ lấy cái ấy, còn người dại thì chẳng nhận được gì ráo, vì lại ai cũng biết tự mình dạy lấy mình.

— Những con người mà anh nói chuyện đó, họ đến là buồn cười. Họ xúm xít, bón lại thành cục, giẫm cả lên nhau, ấy thế mà mặt đất nào có thiếu chỗ đứng? Kìa anh xem, – lão khoát rộng cánh tay chỉ ra thảo nguyên. – Và họ cứ làm lụng suốt. Để làm gì? Làm cho ai? Chẳng ai biết hết. Cứ nhìn một người đang cày, ai cũng phải nghĩ: sức hắn toát ra từng giọt theo mồ hôi mà đổ xuống đất cho đến khi cùng kiệt, rồi hắn sẽ nằm xuống đất và tan rữa trong lòng đất. Hắn chết đi thì chẳng còn lại chút gì, hắn chẳng trông thấy gì hết, và khi chết hắn cũng như khi mới sinh ra: chỉ là một thằng ngốc.

— Sao thế nhỉ, hắn sinh ra có phải để xới đất rồi chết mà cũng chẳng có thì giờ để bới cho mình một cái huyệt không? Hắn có biết thế nào là tự do không? Hắn có hiểu được khoảng rộng bao la của thảo nguyên không? Tiếng nói của sóng bể có làm cho lòng hắn vui sướng không? Hắn là thằng tôi mọi ngay từ khi mới lọt lòng, và suốt dời vẫn là thằng tôi mọi, chung quy chỉ có thế! Hắn có thể làm gì với cái thân hắn đây? Hắn mà khôn lên một chút, thì hắn chỉ có cách thắt cổ mà chết thôi.

— Còn như tôi đây, năm mươi tám năm trời tôi đã trông thấy nhiều điều đến nỗi nếu đem viết ra giấy thì có đến một nghìn cái bị như của anh cũng không chứa hết. Anh tính còn cái xứ sở nào tôi chưa đi qua nữa? Anh không tính xuể được đâu. Mà anh cũng không biết những nơi tôi đã từng đến. Sống là phải thế mới được: đi, đi mãi, chỉ có thế thôi. Đừng ở lâu một chỗ: có gì đâu mà xem mãi? Kìa anh xem, đêm với ngày cứ nối nhau chạy quanh trái đất không ngừng, mình cũng thế phải chạy mãi cho khỏi nghĩ ngợi về cuộc đời, nếu không sẽ chẳng còn yêu nó được nữa đâu. Hễ nghĩ ngợi, là y như rằng hết yêu đời, xưa nay vẫn thế. Tôi đây, cũng đã từng như thế. Ê hê! Đã từng như thế đấy, anh bạn ạ.

— Có hồi tôi ngồi tù ở Galicia. Ngồi chán tôi lại ngẫm nghĩ: “Mình sống ở đời để làm gì?” Là vì ngồi tù chán lắm, anh bạn ạ, chán ghê người đi được! Thế là cái buồn nó tràn vào lòng, trong khi tôi nhìn ra cánh đồng qua ô cửa sổ, nó tràn vào và vò nát tim tôi. Có ai nói được mình sống để làm gì? Chẳng có ai nói được đâu, anh bạn ạ! Mà cũng không nên tự hỏi mình cái chuyện ấy. Cứ sống đi, có thế thôi. Và hãy đi mà nhìn xung quanh, thế thì không bao giờ buồn hết. Hồi ấy suýt nữa tôi lấy thắt lưng treo cổ chết đấy, anh bạn ạ!

— Hề! Tôi có nói chuyện với một người. Hắn cũng là người Nga như anh, tính tình thì nghiêm nghị. Hắn nói: phải sống theo lời Chúa, chứ không được sống theo ý mình thích. Hãy kính thờ Chúa, rồi cầu xin gì Chúa cũng sẽ ban cho. Ấy thế mà hắn thì rách như tổ đỉa. Tôi mới bảo hắn thử cầu xin Chúa bộ quần áo mới xem. Hắn nổi giận đuổi tôi đi, mồm chửi rủa không ngớt. Ấy thế mà trước đó hắn vẫn thường nói là phải tha thứ, phải yêu thương mọi người. Thì hắn tha thứ cho tôi đi, nếu lời lẽ tôi làm hắn bực mình! Cũng là một gã dạy đời! Họ dạy người ta hãy ăn in ít chứ, nhưng bản thân họ thì mỗi ngày chén đến mười bữa.

Lão nhổ một bãi nước bọt vào đống lửa rồi lặng lẽ nhồi thuốc vào tẩu. Gió khẽ vi vu, giọng như than vãn, mấy con ngựa hí lên vài tiếng trong bóng đêm, từ trại du mục vẳng tới một tiếng hát dịu dàng và say đắm. Đó là tiếng hát của Nonka, cô con gái xinh đẹp của lão Makar. Tôi đã quen thuộc với cái giọng ngực thâm trầm, âm sắc tròn mà chắc nịch của cô, bao giờ cũng chứa chất một cái gì kỳ dị, luôn luôn bất mãn và đòi hỏi, dù là khi cô hát hay khi cô chào cũng vậy. Gương mặt có cái nước da rám nắng rất mịn của cô in rõ vẻ kiêu hãnh của một nữ hoàng và trong đôi mắt màu nâu thẫm của cô có một bóng rợp gì rất u huyền, long lanh cái ý thức về vẻ đẹp không gì cưỡng nổi của mình, và niềm khinh kiệt đối với bất cứ cái gì không phải là bản thân mình.

Lão Makar trao tẩu thuốc cho tôi:

— Anh hút đi! Con bé hát hay hả? Thế đấy! Chắc anh muốn có một đứa nào như thế yêu anh lắm phỏng? Không à? Thế thì tốt! Phải thế mới được – chớ có tin bọn con gái, phải tránh họ cho xa. Con gái mà được hôn thì nó còn thấy thú vị, dễ chịu hơn là tôi hút tẩu thuốc ấy, thế nhưng mà hôn nó rồi thì bao nhiêu ý chí trong lòng anh tiêu ma hết. Nó buộc anh bằng một cái gì vô hình mà không bao giờ gỡ nổi, và anh sẽ hiến dâng cả tâm hồn cho nó. Đúng thế dấy! Hãy coi chừng bọn con gái! Chúng chỉ rặt nói dối! Thôi thì yêu anh hơn hết mọi thứ trên đời, thế nhưng cứ thử châm nó một mũi kim găm mà xem, nó sẽ xé nát tim anh ra. Tôi thì tôi biết! Khề khề, tôi biết thừa đi! Ấy, anh có thích nghe không, tôi kể cho môt câu chuyện mà nghe! Anh nghe mà nhớ lấy, và hễ nhớ thì suốt đời sẽ được làm con chim tự do.

“Ngày trước có một chàng xư gan trẻ tuổi, tên là Zobar, Loika Zobar. Khắp nước Hung, nước Tiệp, nước Slovenia và những vùng quanh Hắc Hải đều biết chàng ta: chàng dũng cảm lắm! Ở những vùng này không có lấy một làng nào là không có độ dăm bảy tráng đinh đã thề độc là sẽ giết chết Loika, ấy thế mà chàng vẫn ung dung sống, và hễ chàng đã ưa con ngựa nào thì dù có cho cả một trung đoàn canh giữ, Zobar cũng sẽ nhảy lên ngang nhiên phóng đi! Khề khề! Chàng thì còn biết sợ ai nữa? Dù cho quỷ Satan có kéo cả đoàn tuỳ tòng đến, thì nếu không ăn một nhát dao của chàng, cũng phải nghe một trận chửi mắng và mỗi chú quỷ phải xơi một cái đập vào mõm, không sai!

“Và trại du mục nào cũng biết Zobar hoặc nghe tiếng chàng. Chàng chỉ thích ngựa thôi, ngoài ra chẳng còn thiết gì nữa; vả chăng ngay cả con ngựa chàng cũng chẳng thích được lâu, cưỡi chán rồi thì đem bán, tiền thì ai muốn xin cứ việc lấy. Chẳng có thứ của gì chàng tiếc hết – anh cần quả tim của chàng ư? Chàng sẽ tự tay móc tim ra cho anh, miễn là làm như vậy đem lại điều tốt lành cho anh. Chàng ta thế đấy, anh bạn ạ!

“Hồi ấy trại du mục chúng tôi đóng ở Bukovina, kể đến nay đã tới mười năm. Một đêm, vào tiết mùa xuân, chúng tôi đang ngồi chơi, có cả bác lính Danilo đã từng chiến đấu bên cạnh Koshuto, có cả lão Nur già, có cả Radda, con gái bác Danilo.

“Anh biết con Nonka nhà tôi rồi chứ gì? Thật đáng một bà hoàng! Ấy thế nhưng đem so với Radda thì không thể nào so được: so như vậy quá vinh dự cho con Nonka! Radda mà tả bằng lời thì chẳng nói được chút gì hết! Cái nhan sắc ấy thì may ra chỉ có thể ca ngợi trên phím vĩ cầm, mà cũng chỉ có kẻ nào am hiểu cây đàn ấy như hiểu chính tâm hồn mình mới ca ngợi nổi.

“Nàng đã làm khô héo biết bao nhiêu trái tim trai trẻ, thôi thì nhiều không kể xiết! Ở Morav, có một lão đại thần, đầu để tóc chũm, trông thấy nàng mà choáng người đi. Lão ngồi trên lưng ngựa, ngây người ra nhìn, mình mẩy run bắn lên như sốt rét. Lão đẹp như quỷ sứ ngày hội, mình mặc áo giu pan[1] thêu kim tuyến, bên sườn đeo thanh kiếm sáng quắc lên như ánh chớp mỗi khi con ngựa khẽ dẫm vó xuống đất, khắp chuôi kiếm giát ngọc quý, và màu nhung của chiếc mũ cứ xanh biếc như một mảnh trời: thật là một lão tướng uy nghi lẫm liệt! Lão nhìn, nhìn mãi, rồi nói với Radda: “Này! Cho ta hôn một cái, ta sẽ cho một túi bạc”. Radda quay ngoắt đi, chẳng thèm đáp lấy một lời! “Ta có gì xúc phạm đến nàng, nàng hãy tha thứ cho ta, hãy nhìn ta cho dịu dàng một chút”, lão đại thần nén lòng kiêu ngạo và ném túi bạc xuống chân nàng, một cái túi rất to, anh bạn ạ! Radda như thể nhỡ chân đá phải cái túi, làm cho lăn xuống bùn, và bỏ đi thẳng.

“— Chà, gớm cho cái ngữ này! – Lão thở dài, rồi quất roi thúc ngựa phi như bay, bụi bốc mù mịt.

“Nhưng hôm sau lão lại đến. “Ai là cha nàng?” – lão quát lên như sấm vang khắp trại, Danilo bước ra. “Bán con gái cho ta, muốn bao nhiêu cứ lấy!” Danilo mới bảo lão: “Chỉ có các pan[2] mới bạ gì bán nấy từ con lợn cho đến cái lương tâm, chứ ta đây đã từng chiến đấu ben cạnh Koshuto, ta không buôn bán cái gì hết!” Lão ta toan quát tháo, tay đã sờ đốc kiếm, nhưng có người nào đó trong chúng tôi cho một mảnh bùi nhùi đang cháy vào tai ngựa lão ta, thế là con ngựa lồng lên bỏ chạy, đem lão yêng hùng kia đi. Chúng tôi nhổ trại lên đường. Đi được hai ngày thì lão kia lại đuổi kịp. Lão quát: “Này các người! Trước Thượng đế và trước các người, lương tâm ta trong sạch, hãy gả con gái cho ta, ta sẽ đem hết của cải chia sẻ với các người, ta giàu lắm!” Mặt lão bừng bừng, người lão lắc lư trên yên ngựa như cỏ thảo nguyên trước gió. Chúng tôi im lặng suy nghĩ.

“— Thế nào con, con nói đi! – Danilo lẩm bẩm trong chòm râu.

“— Phượng hoàng mà tự đem thân vào tổ quạ, thì phận sẽ ra sao? – Radda hỏi chúng tôi như vậy.

“Danilo cười phá lên và chúng tôi cười theo.

“— Hay lắm, con ạ! Ngài đã nghe ra chưa? Không xong rồi! Ngài kiếm lấy con bồ câu – cái giống ấy dễ dãi hơn.

“Chúng tôi lại lên đường. Còn vị đại thần kia thì giật chiếc mũ quăng xuống đất và thúc ngựa phi thẳng, làm rung chuyển cả mặt đất. Đấy, Radda là như thế đấy, anh bạn ạ!

“Thế đấy! Rồi một đêm nọ, chúng tôi đang ngồi quây quần bên nhau, bỗng nghe có tiếng nhạc văng vẳng trên thảo nguyên. Tiếng nhạc hay quá! Nghe mà máu trong huyết quản cứ nóng bừng lên. Tiếng nhạc kêu gọi người ta đi đến một chốn nào không rõ. Tất cả chúng tôi đều cảm thấy rằng tiếng nhạc ấy làm ta khao khát một cái gì, mà sau đó cũng chẳng cần sống làm gì nữa, và nếu có sống thì phải sống như bậc đế vương của thiên hạ, anh bạn ạ!

“Rồi từ trong bóng đêm hiện ra một con ngựa, trên lưng có chàng trai trẻ tuổi vừa kéo đàn vừa thong thả cho ngựa tiến về phía chúng tôi. Dừng cương bên đống lửa, chàng bỏ đàn xuống và mỉm cười nhìn chúng tôi.

“— À Zobar, anh đấy ư? – Danilo mừng rỡ reo lên. – Loika Zobar đây rồi!

“Hai chòm ria dài của chàng trẻ tuổi buông xuống tận vai, lẫn với mái tóc quăn, đôi mắt chàng lấp lánh như hai vì sao, và nụ cười rực rỡ như vầng thái dương, thật thế! Trông chàng kỵ mã như thể liền với con ngựa, cùng được rèn bằng một khối sắt. Chàng đứng trong ánh sáng của đống lửa đỏ rực, như tắm trong máu, và nhoẻn miệng cười, hai hàm răng lấp lánh. Nói có trời đất, chưa chi tôi đã thấy yêu mến chàng như bản thân mình, từ khi chàng chưa nói với tôi một câu, cũng chưa hề nhận thấy có tôi sống trên cõi thế gian này!

“Có những con người như thế đấy, anh bạn ạ! Họ nhìn vào mắt ta, thế là hồn ta cứ tê mê đi, ấy thế mà ta chẳng thấy hổ thẹn chút nào, lại còn thấy tự hào nữa là khác. Đứng trước một người như thế, ta tự thấy mình tốt đẹp hơn lên. Những người như thế hiếm có lắm, anh bạn ạ! Thôi thì hiếm thế lại hay. Trên đời mà cái tốt có nhiều, thì người ta chẳng còn thấy nó là tốt nữa. Đúng thế đấy! Nhưng để ta kể tiếp:

“Radda cất tiếng hỏi chàng trai: “Anh đàn hay lắm, Loika ạ! Ai làm đàn cho anh mà tiếng vang và nhuyễn như vậy?” Loika cười: “Chính tôi làm! Tay tôi đã làm ra nó, không phải bằng gỗ, mà bằng bộ ngực của người con gái ngày trước tôi yêu say đắm, dây đàn thì tôi xe bằng thớ tim của nàng. Đàn chưa được chắc tiếng, nhưng tôi cầm mã vĩ vững tay lắm!”

“Ai cũng biết bọn con trai chúng ta thường hay tìm cách làm sao cho mắt con gái mờ ngay đi để cho nó khỏi đốt cháy tim mình, với lại để cho nó vướng buồn vì mình. Loika cũng thế. Nhưng chàng ta đã gặp một đối thủ không vừa. Radda ngoảnh mặt đi, rồi vừa ngáp dài vừa nói: “Thế mà người ta cứ bảo Zobar khôn khéo và thông minh! Thật người đời chỉ hay đồn nhảm!” Nói đoạn bỏ đi thẳng.

“— Chà, cô nàng răng sắc thật! – Loika vừa nói vừa xuống ngựa, mắt quắc lên, – Xin chào các bạn! Tôi đến thăm các bạn đây!

“— Chúng tôi xin vui mừng đón khách! – Danilo đáp.

“Chủ và khách ôm nhau hôn. Chúng tôi ngồi nói chuyện một lúc rồi đi ngủ… Ai nấy đều ngủ rất say. Sáng hôm sau, thức dậy thì thấy đầu Zobar quấn một mảnh vải. Chàng làm sao thế? Ấy là con ngựa nó giẫm vó phải chàng trong giấc ngủ.

“Ế ề! Chúng tôi biết thừa con ngựa ấy là ai rồi, và tủm tỉm cười trong râu, cả Danilo cũng cười. Sao thế nhỉ, chả nhẽ Loika không xứng với Radda sao? Không phải đâu! Con gái, dù có đẹp thật, nhưng tâm hồn họ cũng chật hẹp và nhỏ nhen, và dù có đeo lên cổ họ hàng cân vàng, giá trị họ cũng chẳng tăng được chút nào. Chà thôi, nói thế là đủ!

“Chúng tôi đóng trại ở vùng ấy rất lâu, dạo ấy công việc chúng tôi chạy lắm, Zobar cũng ở lại với chúng tôi. Thật là một người bạn tốt! Khôn ngoan thông thái như một cụ già, cái gì cũng thạo, biết cả chữ Nga, biết cả chữ Hung. Những lúc anh ta đã cất tiếng lên thì cứ nghe trọn một kiếp người cũng không chán. Còn đàn thì, nếu trên đời này, có ai đàn như Zobar, cứ gọi là đánh tôi chết ngay tức thì! Hễ chàng đưa mã vĩ trên dây đàn một cái là tim anh rung lên, đưa một cái nữa là tim anh lặng đi, nghe ngóng, trong khi chàng mỉm cười kéo tiếp. Nghe tiếng đàn, vừa muốn khóc lại vừa muốn cười. Có khi như ai than thở đắng cay, cầu xin giúp đỡ, để nghe đau xót như lưỡi dao cứa vào tim. Có khi như tiếng thảo nguyên thì thầm kể với bầu trời những chuyện cổ tích buồn rười rượi. Lại có khi như tiếng một thiếu nữ khóc trong buổi tiễn biệt người yêu. Cũng có khi như tiếng một chàng trai gọi người yêu ra thảo dã. Rồi bỗng nhiên, hây! Một điệu hát phóng khoáng, sinh động vang lên như sấm, và tưởng chừng vầng thái dương cũng sắp theo nhịp hát nhảy múa trên nền trời! Thế đấy, anh bạn ạ!

“Mỗi thớ thịt trong người anh đều hiểu thấu điệu hát ấy và toàn thân anh trở thành nô lệ của nó và ví thử lúc đó Loika hô lên: “Tuốt gươm ra, các bạn!”, thì chúng tôi sẽ đều tuốt gươm xông vào bất cứ kẻ nào chàng chỉ. Chàng muốn làm gì ai cũng được, ai nấy đều yêu mến chàng, quý chuộng chàng, duy có mình Radda không thèm nhìn đến chàng; nếu chỉ có thế thôi thì hãy còn được, đằng này nàng lại còn chế giễu Loika nữa. Nàng đã làm cho lòng chàng trai đau nhói lên, đúng là đau nhói lên! Chàng nghiến răng ken két và ria mép giật từng hồi, đôi mắt sa sầm xuống tối hơn đêm, và thỉnh thoảng trong đôi mắt ấy lại ánh lên một tia sáng dữ dội, gieo sợ hãi vào lòng người. Một đêm Loika đi rất xa ra thảo nguyên, và cây vĩ cầm của chàng khóc cho đến sáng. Nó khóc thương cái ý chí đã tiêu tan của chàng Zobar. Chúng tôi nằm nghe và thầm nghĩ: làm thế nào được bây giờ? Và chúng tôi biết rằng nếu có hai tảng đá đang lăn vào nhau, không thể nào đứng giữa được; thế nào cũng bị thương tật. Sự tình quả nhiên đã diễn ra như thế.

“Tối hôm ấy chúng tôi ngồi đông đủ cả, bàn tán về công việc này nọ. Bàn mãi, hết việc cũng đâm chán, Danilo mới bảo Loika: “Hát đi, Zobar, hát đi một bài cho vui lòng thoả dạ một chút!” Loika đưa mắt nhìn Radda, lúc bấy giờ đang nằm ngửa mặt lên nhìn trời, và đưa tay gảy lên dây đàn. Và cây vĩ cầm cất tiếng nói, như một trái tim thiếu nữ thật! Và Loika hát:

Hây hây! Lồng ngực ta rực lửa,

Và cảnh thảo nguyên trải rộng mênh mông;

Như gió cuốn, phi nhanh con tuấn mã,

Cánh tay ta rắn chắc, vững như đồng!

“Radda ngoảnh mặt lại, hơi nhổm người lên và nhìn vào mặt ca nhân, cất tiếng cười nhạt. Chàng dỏ bừng mặt lên như rạng đông.

Hây hốp hây! Dậy đi, nào bạn hỡi,

Hãy cùng ta nhằm phía trước phi nhanh.

Cảnh thảo nguyên còn khoác màu đêm tối,

Nhưng chân trời sẽ loé ánh bình minh.

Hãy bay tới, vầng dương đang chờ đợi,

Hãy vút lên, cao mãi tận trời xanh;

Nhưng chớ để bờm ngựa bay vướng phải,

Áng dung nhan kiều diễm của Nàng Trăng!

“Đấy hát như thế chứ! Bây giờ chẳng còn ai hát được thế đâu! Thế mà Radda nói như xối nước:

“— Anh chẳng nên bay cao như thế, Loika ạ, nhỡ rơi chúi mũi xuống vũng nước thì lấm hết cả bộ ria.

“Loika nhìn Radda như con ác thú, không nói một lời. Chàng cố nhịn và hát tiếp:

Dậy thôi, không bình minh sắp rạng,

Trong khi ta và bạn vẫn ngủ yên,

Dậy thôi, không trời đã sắp sáng,

Chớ để niềm hổ thẹn đốt tâm can.

“— Hay quá chừng! – Danilo nói. – Chưa bao giờ tôi được nghe một bài hát như thế; tôi mà nói sai thì quỷ Satan cứ lấy cái thân tôi làm tẩu thuốc!

“Lão Nur già vê bộ ria, so đôi vai, và ai nấy đều khoái trá với bát hát hùng dũng của Zobar! Chỉ có Radda tỏ ý không thích!

“— Ấy, có lần muỗi vo ve bắt chước tiếng đại bàng, nghe cũng như thế đấy. – Nàng nói như xối nước lạnh vào chúng tôi.

“— Mày muốn ăn roi chắc, hở Radda? – Danilo xấn đến bên con gái.

“Zobar liền quăng mũ xuống đất nói, mặt tối xỉn lại như màu đất: – Hãy khoan! Bác Danilo! Ngựa dữ thì đã có hàm thiếc! Hãy gả con gái cho tôi!

“— Ăn nói khá lắm! – Danilo cười – Đấy có lấy được thì cứ lấy đi!

“— Tốt lắm! – Loika nói, đoạn quay sang Radda: – Nào cô thiếu nữ, hãy nghe tôi nói một chút, và đừng có làm bộ! Bọn con gái các cô, tôi biết khối ra rồi! Nhưng chưa có cô nào khích động được lòng tôi như cô, Radda ạ, cô đã thu phục được tâm hồn tôi! Biết làm thế nào? Cái gì phải xảy đến thì tất sẽ xảy đến, và… không có ngựa nào có thể mang ta đi thoát khỏi bản thân ta! Tôi lấy cô làm vợ, trước Thượng Đế, trước danh dự tôi, trước cha cô và trước mọi người. Nhưng hãy nhớ lấy: đừng có bó buộc tự do của tôi; tôi là người tự do, tôi muốn sống ra sao, tôi sẽ sống như thế!

“Đoạn tiến về phía Radda, hai môi mím chặt, mắt sáng long lanh. Chúng tôi thấy chàng chìa tay ra cho nàng, ai cũng nghĩ: thế là bàn tay này đã thắng cương vào con ngựa thảo nguyên Radda! Bỗng thấy chàng vung cao hai tay lên và ngã ngửa ra, gáy nện xuống đất đánh bộp một tiếng!…

“Sao lạ thế này? Tưởng chừng như có viên đạn nào vừa bắn trúng tim chàng. Nhưng không, đó là Radda đã quất chiếc roi da dài vào chân chàng, và giật mạnh về phía mình, làm Loika ngã.

“Thế rồi nàng lại nằm im, không nhúc nhích, cười thầm một mình. Chúng tôi chờ xem thử thế nào, Loika ngồi trên mặt đất, hai tay ôm đầu như sợ nó nổ tung ra. Rồi chàng từ từ đứng dậy, bỏ ra thảo nguyên, không nhìn ai hết. Ông lão Nur thì thầm nói với tôi “Phải trông theo nó!” Tôi liền rón rén đi theo Zobar trên thảo nguyên tối mịt. Thế đấy, anh bạn ạ!”

Marka vỗ vỗ tẩu thuốc cho sạch tàn, rồi nhồi điếu khác. Tôi kéo áo khoác quấn cho thật kín người và nằm yên ngắm khuôn mặt già nua của lão, đen sạm đi vì nắng gió. Lão lắc đầu, dáng nghiêm nghị, trầm ngâm, lẩm bẩm nói gì một mình; bộ ria bạc khẽ nhích nhích, và gió thổi tung mái tóc bờm xờm. Trông lão giống như một cây sồi già bị sét đánh cháy sém, nhưng hãy còn lục lưỡng, vững chắc và kiêu hãnh với cái sức mạnh của mình. Biển vẫn thì thầm nói chuyện với bãi cát, và gió vẫn truyền tiếng thì thầm của biển khắp thảo nguyên. Nonka đã im tiếng hát, và những đám mây đen đang ùn lại trên nền trời làm cho bóng đêm thu càng dày đặc thêm.

“Loika đi bước một, đầu cúi gầm, hai tay buông thõng như hai sợi dây da treo lủng lẳng. Đi đến gần một bờ khe chàng ngồi lên một tảng đá và buông một tiếng thở dài. Tiếng thở dài não nuột đến nỗi tim tôi ứa máu vì xót thương, nhưng tôi vẫn không đến cạnh chàng. Lời nói chẳng khuây được nỗi buồn, có đúng không anh? Chính thế đấy! Chàng ngồi một tiếng đồng hồ, rồi một tiếng nữa; đến tiếng thứ ba, chàng vẫn ngồi im không nhúc nhích.

“Tôi nằm cách đấy không xa. Đêm hôm ấy trời quang đãng, trăng xối bạc lên khắp thảo nguyên và có thể trông thấy mọi vật từ rất xa.

“Bỗng tôi thấy bóng Radda đang vội vàng từ phía trại đi tới.

“Tôi mừng lắm! “Chà, tốt rồi đấy! – Tôi nghĩ bụng – cô bé Radda khá lắm!” Cô gái đã đến gần Loika mà chàng vẫn không hay biết. Nàng đặt tay lên vai chàng, Loika giật mình, buông hai tay đang bưng mặt ra và ngẩng đầu lên. Chàng đứng bật dậy, rút dao. Thôi, chàng giết chết cô bé mất! Tôi đã toan hô hoán lên cho trại biết, rồi chạy lại thì bỗng nghe thấy:

“— Bỏ dao xuống! Không vỡ sọ bây giờ!

“Tôi nhìn thì thấy Radda cầm khẩu súng lục, đang nhằm vào trán Zobar. Thật đáng là con gái quỷ Satan! Tôi nghĩ bụng: thôi thế là bây giờ họ ngang sức nhau rồi đấy, thử xem rồi sẽ ra sao?

“Radda giắt súng vào thắt lưng và nói với Zobar:

“— Anh nghe đây! Tôi đến đây không phải để giết anh, mà để làm lành, vứt dao đi! – Loika bỏ dao và hằm hằm nhìn vào mặt nàng. Thật là kỳ dị, anh ạ! Hai con người đang đứng nhìn nhau như hai con ác thú, thế mà cả hai đều đẹp đẽ, gan dạ như nhau. Chỉ có vầng trăng sáng và tôi nhìn họ, thế thôi.

“— Loika, anh nghe tôi đây: Tôi yêu anh! – Radda nói, Loika chỉ so vai, như thể chân tay đã bị trói chặt.

“— Tôi đã gặp nhiều chàng trai, nhưng anh gan dạ hơn và đẹp hơn hết thảy về tâm hồn cũng như gương mặt. Tôi chỉ nháy mắt một cái, họ có thể cạo trụi ria đi; nếu tôi muốn, là tất cả bọn họ sẽ quỳ xuống chân tôi! Nhưng như thế có ra gì? Họ vốn đã chẳng lấy gì làm gan dạ lắm, và nếu vào tay tôi, họ sẽ nhũn ra cả. Trên đời này còn ít chàng trai xư gan gan dạ lắm, ít lắm, Loika ạ. Tôi chưa yêu ai bao giờ, Loika ạ, tôi chỉ yêu anh. Nhưng tôi còn yêu tự do nữa! Tự do thì tôi yêu hơn cả anh. Nhưng không có anh, tôi không thể sống được, cũng như anh không thể sống thiếu tôi. Cho nên tôi muốn anh là của tôi, cả linh hồn lẫn thể xác, anh nghe ra chưa?

“Loika cười nhạt:

“— Tôi nghe ra rồi! Nghe cô nói, lòng tôi vui lắm đấy! Nào, nói nữa đi!

“— Thế này nữa nhé, Loika ạ, dù anh có vùng vẫy ra sao tôi cũng sẽ trị được anh, anh cũng sẽ thuộc về tôi. Thế thì đừng để mất thời giờ vô ích: những chiếc hôn và những sự mơn trớn của tôi đang chờ anh… tôi sẽ hôn anh rất nồng nàn, Loika! Dưới chiếc hôn của tôi anh sẽ quên cuộc sống ngang tàng của anh… và những bài ca sôi nổi của anh, trước đây vẫn là niềm vui của bọn trai trẻ xư gan, sẽ không còn vang trên thảo nguyên nữa: anh sẽ hát những bài tình ca êm dịu cho tôi, cho Radda nghe… Cho nên anh đừng mất thì giờ vô ích, tôi đã nói như vậy, nghĩa là ngày mai anh sẽ quy phục tôi như quy phục người huynh trưởng của anh trong trại. Anh sẽ thủ phục xuống chân tôi trước mặt toàn trại và sẽ hôn bàn tay phải của tôi – lúc bấy giờ tôi sẽ là vợ anh.

“Cái cô bé quỷ quái ấy muốn thế đấy! Chưa ai từng nghe nói đến một chuyện như thế bao giờ! Ngày xưa chỉ có người Hắc Sơn[3] có lệ ấy, các cụ già bảo thế, chứ người xư gan thì chưa bao giờ! Nào, anh bạn, anh liệu có nghĩ ra được một trò gì ngộ nghĩnh hơn không? Có nghĩ nát óc suốt một năm cũng chẳng ra đâu.

“Loika nhảy lùi ra và thét vang thảo nguyên như thể vừa bị trúng thương vào ngực. Radda run lên, nhưng không hề mất tự chủ.

“— Thôi, chào anh, hẹn đến mai; mai anh sẽ làm như tôi đã ra lệnh. Anh nghe ra chưa, Loika?

“— Nghe ra rồi, tôi sẽ làm, – Zobar rên rỉ và dang hai tay về phía nàng. Radda chẳng thèm nhìn lại và Zobar loạng choạng như một thân cây bị gió xô gãy, rồi ngã vật xuống đất, vừa cười vừa khóc nấc lên.

“Cái con Radda đáng nguyền rủa đã giày vò chàng trai như thế đấy. Tôi phải chật vật lắm mới làm cho anh tỉnh lại được.

“Chao ôi! Quỷ thần nào muốn cho con người ta phải đau khổ? Kẻ nào lại thích nghe một trái tim người rên rỉ trong khi rạn vỡ ra vì buồn phiền? Đấy anh thử nghĩ xem!…

“Tôi trở về trại và kể hết cho các kỳ lão nghe. Họ suy nghĩ một lúc, rồi quyết định đợi thử xem sao. Thì sự tình nó thế này đây. Tối hôm ấy, khi mọi người tụ tập quanh đống lửa, Loika cũng đến. Chàng trông thảng thốt khác thường, và mới một đêm mà đã hốc hác hẳn đi, mắt trũng sâu xuống; chàng cứ nhìn xuống đất, nói với chúng tôi:

“— Sự tình nó như thế này đây, các bạn ạ: đêm qua tôi đã nhìn vào lòng tôi, và không còn tìm thấy có chỗ nào dành cho cuộc sống tự do của tôi trong đó nữa. Chỉ có một mình Radda sống ở đó mà thôi! Kìa, nàng Radda xinh đẹp đang mỉm cười như một nữ hoàng. Nàng yêu tự do hơn yêu tôi, mà tôi thì yêu nàng hơn cả tự do của tôi, cho nên tôi quyết định sẽ thủ phục xuống chân nàng như nàng đã ra lệnh, để cho mọi người thấy rõ sắc đẹp của nàng đã chinh phục được chàng Loika Zobar gan dạ mà trước khi gặp nàng vẫn đùa giỡn với con gái như chim ưng đùa giỡn với bầy vịt. Sau đó nàng sẽ thành vợ tôi, sẽ vuốt ve và hôn hít tôi, thành thử tôi sẽ không còn muốn hát cho các bạn nghe nữa, mà cũng chẳng còn nhớ tiếc gì sự tự do của tôi nữa. Có phải thế không, Radda? – Chàng ngước mắt lên nhìn Radda, gương mặt u uất.

“Nàng lặng lẽ và nghiêm khắc gật đầu rồi giơ tay chỉ xuống chân mình. Chúng tôi cứ ngây ra nhìn, không hiểu gì hết. Thậm chí cứ muốn đi đâu cho rảnh, miễn là đừng nhìn thấy cái cảnh Loika Zobar sụp xuống chân một đứa con gái, dù đứa con gái ấy có là Radda chăng nữa. Chúng tôi cứ thấy hổ thẹn, thương xót, buồn tủi thế nào ấy.

“— Nào! – Radda lớn tiếng giục Zobar.

“— Chà, cô vội thế? Còn đủ thì giờ mà, rồi cô lại còn phải ngấy lên nữa ấy… – Đoạn chàng cười phá lên, tiếng cười như tiếng thép rung lanh lảnh.

“— Đấy sự tình chỉ có thế thôi, các bạn ạ! Còn phải làm gì nữa? Còn phải thử xem Radda của tôi trái tim có rắn chắc như nàng đã tỏ ra với tôi không. Vậy tôi xin thử, các bạn tha thứ cho tôi!

“Chúng tôi chưa kịp đoán xem Zobar định làm gì thì Radda đã sóng soài trên mặt đất, trên ngực cắm đến tận chuôi dao quắm của Zobar. Chúng tôi choáng người đi.

“Radda rút con dao ra, ném sang một bên, rồi lấy món tóc đen nhánh của mình áp lên vết đâm, và mỉm cười nói to, giọng rành rọt:

“— Vĩnh biệt Loika! Em biết trước là anh sẽ làm như vậy! – Rồi nàng tắt thở.

“Anh đã hiểu được cô gái ấy chưa, hở anh bạn? Thật là một cô gái ma quỷ, tôi nói sai xin muôn đời chịu nguyền rủa!

“— Ôi! Giờ thì tôi xin phủ phục xuống chân em, hỡi nữ hoàng kiêu hãnh! – Loika hét vang thảo nguyên, rồi phục xuống đất, áp môi vào chân người đã chết và lịm đi hồi lâu. Chúng tôi cất mũ và đứng im lặng.

“Cơ sự đã như thế, còn biết nói gì, anh? Thật thế! Ông lão Nur cũng toan sai trói Zobar lại. Nhưng chẳng có bàn tay nào dám giơ lên trói chàng lại đâu, chẳng có ai chịu làm việc ấy, và lão Nur cũng biết như vậy. Lão khoát tay một cái rồi lảng ra. Còn Danilo thì nhặt con dao Radda đã vứt đi, ngắm nghía nó hồi lâu, bộ ria bạc khẽ nhích nhích. Trên lưỡi dao cong và sắc, máu Radda vẫn còn hơi nóng. Rồi Danilo tiến sát đến Zobar và cắm con dao vào lưng chàng, đúng phía tim. Người lính già Danilo cũng đúng là cha đẻ của Radda.

“— Thế đấy! – Loika ngoảnh lại nhìn Danilo nói rất rõ, rồi hồn chàng dõi theo Radda.

“Chúng tôi đứng lặng nhìn. Radda nằm sóng soài, bàn tay vẫn áp chặt món tóc lên ngực, hai mắt mở to hướng lên khoảng trời xanh, và nằm dưới chân nàng là chàng Loika Zobar gan dạ. Những món tóc quăn phủ kín hết mặt chàng.

“Chúng tôi đứng trầm ngâm suy nghĩ. Ria lão Danilo già run run, và đôi mày rậm cau lại. Lão nhìn trời và lặng thinh, còn ông già Nur, tóc bạc trắng như cước, nằm úp mặt xuống đất khóc rưng rức, đôi vai già run lên bần bật.

“Cũng đáng cho người ta khóc lắm, anh bạn ạ!

“… Anh đi đây đó, thôi thì anh cứ đường anh mà đi, đừng rẽ ngang rẽ dọc. Cứ thẳng đường mà đi. May ra rồi chẳng chết oan, chết uổng. Chỉ có thế thôi đấy, anh bạn ạ!”

Marka lặng thinh, cất tẩu thuốc vào bao, xốc lại vạt áo cho kín ngực. Mưa đổ xuống lộp độp, gió thổi mạnh lên, biển gầm gừ âm ỉ và tức tối. Mấy con ngựa lần lượt lại gần đống lửa đang lụi dần, đôi mắt to thông minh nhìn ngó chúng tôi, rồi đứng im vây quanh chúng tôi thành một vòng kín.

— Hốp hốp ê hôi! – Marka âu yếm nựng chúng, giơ tay vỗ vỗ lên mình con ngựa ô cưng nhất của lão, rồi quay sang phía tôi nói: – Thôi ngủ đi! – Đoạn kéo áo khoác trùm lên đầu, vươn dài người ra đất và lặng thinh.

Tôi không buồn ngủ. Tôi nhìn ra bóng tối của thảo nguyên và trong khoảng không trước mắt tôi chập chờn cái bóng dáng đẹp đẽ kiêu hãnh của nàng Radda. Nàng áp bàn tay với món tóc đen nhánh lên vết thương trên ngực, và qua mấy ngón tay thanh tú rám nắng của nàng máu rỉ ra từng giọt một rỏ xuống đất thành những ngôi sao màu đỏ rực như lửa.

Và theo gót nàng là chàng Loika Zobar dũng cảm, khuôn mặt lấp sau những món tóc quăn đen và rậm, và từ dưới những món tóc ấy ứa ra những giọt nước mắt to và lạnh rơi mau…

Mưa rơi, lúc một nặng hạt, và biển cả cất tiếng hát khúc âu ca u hoài và trang trọng, ca ngợi đôi thanh niên xư gan xinh đẹp và kiêu hãnh: Loika Zobar và Radda, con gái người lính già Danilo.

Và cả hai uy nghi lượn vòng im lặng trong bóng tối, và chàng Loika tuấn tú không sao với tới được nàng Radda kiêu kỳ.

Cao Xuân Hạo dịch

[1] Żupan: một loại áo dài, dùng mặc ngoài, hầu như chỉ dành cho nam giới tầng lớp quý tộc ở Liên bang Ba Lan-Lít Va. – Tornad

[2] Tiếng Ba Lan, pana: ông lớn.

[3] Montenegrin (nghĩa là: Người của Núi Đen) là dân tộc thuộc quốc gia Montenegro (nghĩa là: Núi Đen). – Tornad