Ngoài ra, quan niệm cao xa của người Nhật kính thần tin thần, như đoạn trên đã nói, tới địa lý cũng là một sức mạnh tự nhiên, nó giúp công góp lợi vào cuộc phát triển tấn hóa của họ một cách lạ lùng, ta không nên không xét.

ĐỊA LỢI VÀ THIÊN THỜI

Mạnh Tử cho thiên thời, địa lợi, nhân hòa là ba việc cần dùng lợi ích cho một dân tộc có thể hưng vượng, thì ra Nhật Bản có đủ cả ba.

Nhật Bản hiệp liền nhiều cù lao lớn nhỏ liền khít nhau mà thành ra một nước ở riêng hẳn ngoài biển, cách biệt đại lục (大陸, continent) vừa chừng, không xa quá mà cũng không gần quá. Nước Nhật chiếm được địa lợi đó rất hay.

Nhất là cù lao chính, chỗ đóng quốc đô, khí hậu bình thường mà ở cách đại lục khá xa; còn nơi ở gần đại lục hơn hết, chỉ là mấy cù lao bé nhỏ Nhất Kỳ (壱岐 Ikino) và Đối Mã (対馬 Tsushima) ngó ngay qua đồi đất Cao Ly. Tuy gọi là gần, nhưng cũng không đến đỗi quá gần, như là Hồng Mao[1] đảo quốc gần với đại lục Âu châu: Hai bên phân cách nhau do một khu biển nhỏ hẹp, thành ra hôm nào trời quang mây tạnh, bờ bên này có thể ngó thấy rõ bờ bên kia.

Bởi địa thế Hồng Mao ở gần khít đại lục, cho nên thuở xưa thường bị các dân tộc ở đại lục tràn qua chinh phục. Còn Nhật Bản thì ở xa cách đại lục, không ngó thấy nhau được, mà chính khoảng phân cách lại là biển rộng sóng to, không phải hẹp hòi êm lặng như biển Manche kia, cho nên thuở xưa người Nhật mới đầu lập quốc, dân ở đại lục kéo qua thực dân, rồi đồng hóa với Nhật thì có, chứ đem binh qua chinh phục thì không.

Xưa kia Nhật Bản có thể khóa “cửa” đất nước họ lại mà tự trị tự tồn, cũng có chỗ quan hệ bởi gió thổi mà ra. Ven biển xứ họ, hằng năm tới kỳ xuân hạ có gió mùa thổi mạnh, làm cho biển dậy sóng lớn, ghe thuyền không lui tới đặng. Qua mùa đông mới êm; lúc ấy mới có ghe thuyền của người Âu châu và người Tàu ra vào buôn bán. Đời nay, nghề hàng hải có tàu bè máy móc vừa mạnh vừa mau, chẳng kể gì sóng gió, chứ đời xưa, sóng gió đối với cuộc sinh tồn của Nhật Bản có quan hệ lớn lắm. Bởi nhờ có sóng gió ngoài biển mà làm bức thành ngăn cản ngoại địch, nên chi mỗi năm họ chỉ phải lo giữ gìn đất nước trong sáu tháng mà thôi. Còn sáu tháng kia đã có sóng gió giữ giùm, họ được yên tâm lo việc sinh tồn giáo hóa trong nước vậy.

NHIỀU THỨ MÁU TRỘN CHUNG MÀ THÀNH GIỐNG NGƯỜI NHẬT

Thế giới có hai đảo quốc đều hùng cường là Hồng Mao và Nhật Bản; cả hai có gốc phát tích về chủng tộc thật là giống nhau: Hai đàng cũng do những dân tộc ở đại lục tràn qua cù lao mà sinh nhai đồng hóa rồi sinh ra một giống người riêng.

Chỉ có chỗ khác nhau là một đàng trộn ít máu, còn một đàng trộn rất nhiều máu. Hồng Mao chỉ có mấy giống dân Normands, Saxons và Celtes ở đại lục qua xâm lược, lâu ngày mấy giống đó dung hợp rồi đồng hóa với nhau thành ra dân tộc Hồng Mao gọi là “Ăng lô Sắc xông” (Anglo Saxons) hùng cường ở thế giới ngày nay; còn dân tộc Nhật Bản thì phát nguyên bởi cả chục giống người kết hợp lại mà hóa ra.

Đời Thượng cổ, chính giống người Ái Nô (靉奴 Ainos) là thổ dân ở rải rác khắp các cù lao Nhật Bản. Sau có các dân tộc ở ngoài tới xâm chiếm đất đai, đánh giết người Ái Nô bị tiêu diệt lần mòn, còn sót lại bao nhiêu thì phải thụt lùi mãi về mấy cù lao ở phía Bắc (Bắc Hải Đạo 北海道 [Hokkaido]). Bây giờ ở đó còn sót lại chừng vài muôn người giống Ái Nô mà thôi.

Thuở xưa có nhiều giống dân từ đại lục và đất xa tới sinh tụ khai thác đất Nhật Bản, nhưng kể mấy giống trọng yếu thì là người Hàn, người Mã Lai [Malaysia], người Ấn Độ, người Mãn Châu, người Mông Cổ. Xưa kia việc giao thông hàng hải, biết bao nguy hiểm, gian nan, thế mà mấy giống người đó dám vượt biển, qua thực dân ở cù lao Nhật Bản, ấy đều là hạng người giàu lòng mạo hiểm, có tài kinh doanh, chứ không phải là bọn tầm thường xiêu dạt đâu.

Chắc họ đã biết quần đảo Nhật Bản có địa lợi thiên thời rất thuận tiện, rừng biển đất đai có vật sản rất phong phú, nên chi họ mới kéo nhau qua khai khẩn sinh nhai. Ban đầu mỗi giống dân còn chia ra từng bộ lạc riêng, rồi lần hồi về sau họ hỗn hợp lại, họ đồng hóa với nhau. Giống người gọi là Nhật Bản dân tộc chính do cuộc hỗn hợp đồng hóa lâu đời của các giống kia mà đẻ ra. Nói rằng nhiều thứ máu trộn chung lại mà đúc ra giống dân Nhật là vậy đó.

Người Nhật vẫn cho sự hỗn hợp mà thành ra dân tộc họ, có cái cớ quan hệ bởi địa lý là nhiều hơn hết. Chính địa lý đã lựa lọc lấy những tính chất và tinh thần tốt của các giống người kia mà rèn đúc ra tính chất và tinh thần tốt của dân tộc Nhật Bản trải 26 thế kỷ nay.

Họ Đại Ôi nói cái dũng khí của người Nhật là tự giống Mông Cổ di truyền. Người Nhật có máu dũng cảm của Thành Cát Tư Hãn (成吉思汗 Genghis Khan), nhưng lại khéo hóa mất thói tàn nhẫn, nham hiểm của Mông Cổ đi, chỉ có tinh thần thượng võ và mạnh bạo hăng hái với giống nòi quốc gia thì vẫn giữ y. Như hồi đánh nhau với Nga là một nước cường đại gấp mấy Nhật, thế mà người Nhật có tinh thần dũng cảm để thắng trận được, ấy là tính khí kiên cường thượng võ của giống Mông Cổ đời xưa truyền cho vậy. Người Nhật lại có tính khí mạo hiểm của giống Mã Lai, nhưng biến hóa được cái gốc dữ dằn độc ác. Xem lúc sửa soạn duy tân, không biết bao nhiêu là chí sĩ thanh niên Nhật nô nức mạo hiểm đi qua các nước Thái Tây để học lấy những cái hay của người ta rồi về đóng góp vào công cuộc duy tân cho được mau thành; nếu không phải là giống người vốn sẵn có tính mạo hiểm thì đâu có thành công rực rỡ tự cường hăng hái được như thế!

TINH THẦN DUNG HÒA

Người Nhật thấy kẻ khác có tài gì hay, làm sự gì phải, họ liền học theo bắt chước cũng làm được như vậy ấy là nhờ nơi giống họ có tinh thần dung hòa mau lắm.

Tinh thần ấy, vốn họ có sẵn từ xưa.

Thuở họ lập quốc được ít lâu rồi, phải giao thông với Trung Hoa đại lục, tự nhiên cũng chịu ảnh hưởng của văn hóa Trung Quốc như nước Nam mình. Nho giáo, Đạo giáo, Phật giáo cho đến các lễ nghĩa pháp luật của Trung Quốc, món nào Nhật Bản cũng đón rước tiếp thu về xứ họ. Song họ khéo dung hòa lựa lọc chỗ hay của người cho thành ra chỗ hay riêng của họ, thích hợp với sự cần dùng của họ, chứ họ không nhắm mắt theo càn, hễ văn hóa người ta thế nào thì cứ rước y về mà thờ, mà dùng thế ấy, không dám thay đổi chút nào! Bởi vậy cùng là đám học trò văn hóa Trung Quốc như nhau, mà cậu học trò Nhật Bản khéo dung hòa, về sau thành đạt vẻ vang; còn mấy cậu khác là Việt Nam và Cao Ly thì lại cùng ông thầy học Trung Quốc tới nay đang còn yếu hèn xui xẻo một lũ!

Trên đường lịch sử mấy ngàn năm xưa, Nhật Bản trước đã dung hòa được các dân tộc đến ở xứ họ, sau lại dung hòa cả học vấn nghệ thuật từ đại lục đem qua nữa. Coi nội một chỗ họ dùng Hán tự mà thay đổi và bổ thêm ra thế nào, thì đủ thấy họ có tinh thần dung hòa ra thế nào?

Ai cũng đã biết dân tộc Nhật Bản là do mấy giống người Mã Lai, Mông Cổ, Mãn Châu… hỗn hợp lại mà đẻ ra nhưng thử hỏi tiếng nói của Nhật có phải là tiếng nói của một giống người nào trong đó chăng? Không! Các giống dân ngụ cư đã bị dung hòa mà sinh ra dân tộc Nhật Bản rồi đến tiếng nói của họ cũng bị dung hòa mà lập riêng ra thứ tiếng nói Nhật Bản nữa. Còn sót lại chăng là ít nhiều tiếng Cao Ly, tiếng Ái Nô, tiếng Thát Đát[2], có trộn lẫn vào trong tiếng Nhật, giúp cho văn học Nhật được phát đạt.

Tiếng Nhật và tiếng Tàu điệu nói khác hẳn nhau. Từ hồi có Hán tự truyền sang, thì văn chương bằng chữ Hán liền dùng theo, nhưng rồi sau có chữ âm (音字 Onji) phát minh ra, gọi là “Giả tự 仮字”, chính là chữ riêng của Nhật bày ra, dùng xen lộn với chữ Tàu chứ họ không dùng đặc Hán tự mà chỉ đọc khác âm như nước Nam ta xưa nay. Đã vậy mà phép làm văn đặt câu, họ cũng sửa theo cách thức riêng của họ nữa. Ta cầm cuốn sách hay tờ báo Nhật bây giờ, thấy chữ Tàu có xen lộn lối chữ viết những nét cong co nhấp nháy, ấy là chữ riêng của Nhật đó.

Chữ riêng đó khắp nước đều hiểu đều dùng, thành ra cuộc thống nhất và việc giáo hóa ở nước Nhật được dễ dàng lợi tiện quá.

Ta xem họ học chữ của người mà khéo biến cải thành ra một lối chữ riêng của họ như thế, có phải họ có tinh thần dung hòa hay lắm giỏi lắm không?

Chức Điền Tín Trường 織田信長 [Oda Nobunaga] (1534 - 1582)

Ông là tướng quân trong thời kỳ Chiến Quốc ở Nhật, là người có công rất lớn trong việc thống nhất Nhật Bản, chấm dứt thời kỳ chiến loạn kéo dài trên khắp cả nước.

Bất cứ học vấn nghệ thuật gì của các nước ngoài mà họ bắt chước và thâu thập, họ cũng dung hòa hết thảy. Cuối thế kỷ XVI, có giáo sĩ Tây phương qua truyền đạo Cơ Đốc, tướng quân cầm quyền nước Nhật bấy giờ là Chức Điền Tín Trường 織田信長 [Oda Nobunaga] cho phép truyền đạo tự do. Không bao lâu mà số người Nhật chịu phép rửa tội có đến mấy trăm muôn. Hồi ấy những môn học của Tây phương như vũ khí, dùng binh, làm thuốc, thiên văn, công nghệ, người Nhật đã từng học tập ít nhiều. Ví dụ nhiều nơi trong xứ có thành quách giống kiểu Tây, chính là người Nhật học kiểu xây thành đắp lũy của người Y Pha Nho [Tây Ban Nha] và người Bồ Đào Nha truyền cho mà xây đắp lên vậy. Coi vậy đủ thấy giống dân Nhât biết học theo chỗ hay của người ngoài một cách mau chóng chứ không e ngại cố chấp gì cả.

Về sau, người Ý, người Bồ, chung cả người Tây dương bị Nhật Bản “khóa nước” cấm vào, cũng là có một duyên cớ.

Vì các cố đạo Thiên Chúa thừa lúc người Nhật theo đạo hăm hở nô nức quá rồi các ông ỷ sức làm càn, đốt phá hết nhiều miếu thần chùa Phật, để cho những người không phải giáo đồ sinh lòng tức giận. Phần thì bởi người Tây phương thấy dân Nhật theo đạo mau lẹ dễ dàng, bèn có âm mưu muốn chiếm trị Nhật Bản. Thấy người ngoài có ý chẳng tốt như thế, cho nên Mạc Phủ nước Nhật liền ra lệnh khóa nước cấm đạo và sinh lòng ngờ vực ngoại nhân. Họ nói bởi ngoại nhân bao tàng họa tâm[3], tự nhiên buộc họ phải làm cái chính sách “đóng cửa” để giữ mình vậy.

Chứ chi ngoại nhân có lòng ngay tốt bụng thì Nhật Bản đã chẳng khóa nước cấm đạo, mà có lẽ Nhật Bản đã sớm duy tân từ hồi thế kỷ XVII hay XVIII rồi không chừng. Đến giữa thế kỷ XIX, phong trào “tỏa quốc, bài dương”[4] đang sôi nổi trong nước, nhưng khi có ông Đề đốc Perry nước Mỹ đem một đoàn tàu binh tới nơi tử tế, xin Nhật Bản mở cửa thông thương, người Nhật xét ra thật có hảo ý, tức khắc tấm lòng phấn khích của dân tiêu tan đi lần lần, và hiểu ngay sự duy tân tự cường là sự cần dùng cấp bách. Rồi tới vua Minh Trị lên ngôi, hạ lệnh cải cách, kỷ nguyên mới mẻ của Nhật Bản từ đó mở ra. Nếu người Nhật không có tinh thần dung hòa sâu xa lâu đời, thì họ không biết người biết mình một cách mạnh bạo như thế.

❀ ❀ ❀

[1] . Hồng Mao tức nước Anh (Theo cách gọi của người Trung Hoa).

[2] . Thát Đát 韃靼 một giống người Mãn Châu và Mông Cổ hồi xưa. Con cháu Thành Cát Tư Hãn chiếm cứ nước Tàu làm vua, dựng lên nhà Nguyên 元, chính là dòng dõi Thát Đát. Bởi vậy khi binh Nguyên qua xâm lấn nước ta, hồi vua nhà Trần, ông Trần Quốc Tuấn (Hưng Đạo Vương) ra tay quyết đánh, và muốn làm mạnh lòng quân, thề trừ giặc nước, nên chi ông bắt mỗi tên quân, đều thích vào tay hai chữ “sát thát” (殺韃), nghĩa là giết giặc Thát.

[3] . Ôm ấp ý đồ, âm mưu xấu xa. (BT)

[4] . 鎖国俳洋 Tỏa quốc bài dương: Khóa cửa biển lại không cho người Tây phương ra vào lui tới.