Ỷ Lan Hòang Hậu
Xuất thân
Tên thật của Ỷ Lan cũng có nhiều giả thuyết. Tương truyền có tên là
Lê Thị Khiết, còn có tên là
Lê Thị Yến, hoặc
Lê Thị Yến Loan. Một học giả người Tống là Thẩm Hoạt ghi lại là Lê Thị Yến Loan, nhưng giáo sư
Hoàng Xuân Hãn cho biết đó chỉ là cách phiên âm từ tên Ỷ Lan. Theo tài liệu truyện thơ của
Trương Thị Ngọc Trong, một cung tần của chúa
Trịnh Cương thì bà có tên là
Lê Khiết Nương.
Bà được cho là sinh ngày
7 tháng 3 năm
1044, (19 tháng 2
âm lịch, theo
[1]) hay năm
Giáp Thân, Thiên Cảm Thánh Võ thứ nhất. Một tài liệu khác cho rằng năm sinh của Ỷ Lan không rõ, sử sách chỉ ghi:
Bà mất ở kinh thành Thăng Long vào năm 1117 - trên dưới 70 tuổi - thời Lý Nhân Tông.
Nguyên quán của Ỷ Lan ở trại trang Thổ Lỗi
[1], hương Siêu Loại, nay thuộc xã Như Quỳnh, huyện
Văn Lâm,
Hưng Yên. Yến Loan vốn là một thôn nữ, con gái ông Lê Công Thiết và bà Vũ Thị Tình, làm ruộng,
trồng dâu,
nuôi tằm. Năm Yến Loan 12 tuổi thì mẹ mất. Hai năm sau Lê Công Thiết lấy một người con gái họ Đồng làm vợ kế. Năm Yến Loan 16 tuổi, cha cũng qua đời, cô được mẹ kế nuôi dạy.
[
sửa] Giai thoại
Câu chuyện Yến Loan vào cung vua Lý đã trở thành một giai thoại nổi tiếng, nhưng có một vài chi tiết nhỏ còn mâu thuẫn.
Năm
Quý Mão 1063,
Lý Thánh Tông đã 40 tuổi mà chưa có con trai. Vua và hoàng hậu đi cầu tự nhiều nơi nhưng không thành. Một sáng mùa xuân, vua về viếng thăm
chùa Dâu[2] (tổng Dương Quang, phủ Thuận Thành) dân làng mở hội nghênh giá.
Vua ngự giá đến trang Thổ Lỗi, thấy một cô thôn nữ xinh đẹp vẫn điềm nhiên hái dâu bên cạnh gốc
lan. Lý Thánh Tông lấy làm lạ, cho người gạn hỏi. Người con gái đối đáp thông minh, cử chỉ đoan trang dịu dàng. Đó chính là Yến Loan. Vua truyền lệnh tuyển cô gái ấy vào cung, rước về Lan Cung thuộc đất làng Kim Cổ, huyện Thọ Xương của kinh thành Thăng Long. Lý Thánh Tông phong Yến Loan là Ỷ Lan phu nhân, cũng có ý kỷ niệm hình ảnh cô gái đứng tựa bên gốc lan.
[
sửa] Nguyên phi, Hoàng thái hậu Ỷ Lan
Trong cung Ỷ Lan được học hành. Khác với các cung phi khác, Ỷ Lan không lấy việc trau chuốt nhan sắc, mong chiếm được tình yêu của vua mà quan tâm đến hết thảy mọi công việc trong triều đình. Bà khổ công học hỏi, miệt mài đọc sách. Chỉ trong một thời gian ngắn, mọi người đều kinh ngạc trước sự hiểu biết uyên thâm về nhiều mặt của Ỷ Lan, triều thần khâm phục Ỷ Lan là người có tài.
Khi sinh người con trai thứ nhất là Càn Đức
[3] (
Bính Ngọ 1066), bà được phong là
Thần phi, sinh người con trai thứ hai là Minh Nhân Vương, bà được phong là
Nguyên phi. Càn Đức được lập làm
thái tử. Khi vua Lý Thánh Tông mất (
1072), Càn Đức lên nối ngôi, tức là vua
Nhân Tông, bà được phong là Linh Nhân
Hoàng Thái hậu.
Thái hậu Linh Nhân (Ỷ Lan) có tính hay ghen ghét, thấy bà đích mẫu (tức bà Thái hậu họ Dương ở cung Thượng Dương) được tham dự việc triều chính mới bảo vua rằng:
Mẹ già khó nhọc nuôi con để có ngày nay, đến lúc phú quý thì người khác hưởng, ăn ở như thế thì đặt con mẹ già này vào chỗ nào?
Nhà vua tuy nhỏ bé nhưng cũng có hiểu biết chút ít rằng, mình không phải là con của Thái hậu Thượng Dương, bèn giam Thái hậu Thượng Dương và 72 người thị nữ ở cung Thượng Dương rồi bức bách bắt đem chôn sống theo vua Thánh Tông.
[4]
[
sửa] Nhiếp chính
Ỷ Lan đã hai lần làm
nhiếp chính.
[
sửa] Lần thứ nhất
Năm
Kỷ Dậu 1069, Lý Thánh Tông thân chinh cùng
Lý Thường Kiệt mang quân đi đánh
Chiêm Thành, trao quyền nhiếp chính cho Ỷ Lan. Cũng năm ấy, nước
Đại Việt không may bị lụt lớn, mùa màng thất bát, nhiều nơi sinh loạn. Nhưng nhờ có kế sách trị nước đúng đắn, quyết đoán táo bạo, loạn lạc đã được dẹp yên, dân đói đã được cứu sống. Cảm cái ơn ấy, cũng là cách suy tôn một tài năng, nhân dân đã tôn thờ Ỷ Lan là Quan Âm Nữ, lập bàn thờ Ỷ Lan.
Lý Thánh Tông đánh giặc lâu ngày không thắng, bèn trao quyền binh cho Lý Thường Kiệt, đem một cánh quân nhỏ quay về. Đến Mạt Liên
[5] (
Tiên Lữ,
Hưng Yên ngày nay), Lý Thánh Tông hay tin Ỷ Lan đã vững vàng đưa đất nước vượt qua khó khăn, giữ cảnh thái bình, thịnh trị, vua hổ thẹn quay ra trận quyết đánh cho kỳ thắng mới về. Trong sự nghiệp chấn hưng đất nước của Lý Thánh Tông, có vai trò không nhỏ của Nguyên phi Ỷ Lan.
[
sửa] Lần thứ hai
Năm
Nhâm Tý 1072, Lý Thánh Tông đột ngột qua đời,
Lý Nhân Tông (Càn Đức) mới 7 tuổi lên ngôi vua, bà được tôn làm Hoàng thái phi, rồi Hoàng thái hậu. Triều đình rối ren, Ỷ Lan đã coi triều chính, điều khiển cả quốc gia, cùng tể tướng Lý Thường Kiệt chủ trương đánh
quân Tống xâm lược. Hai lần quân Tống sang xâm lược (
1075 và
1077), vua Lý Nhân Tông chưa quá 10 tuổi, Ỷ Lan đã bỏ qua hiềm khích cũ, điều
Lý Đạo Thành từ
Nghệ An về, trao lại chức
Thái sư, cùng Lý Đạo Thành lo việc binh lương chuyển ra tiền tuyến.
Là một phụ nữ tài trí, đức độ, lại được Lý Thường Kiệt ủng hộ nên Hoàng Thái hậu đã có những đóng góp tích cực vào cơ nghiệp nhà Lý.
Hoàng Thái hậu Ỷ Lan còn chăm lo đến việc mở mang dân trí, thi cử học hành. Bà ban hành nhiều chính sách tiến bộ như chuộc nô tỳ, tha cung nữ, giảm tô thuế, cấm giết trâu bò.
Ngô Sĩ Liên có lời bàn: "
Con gái nghèo đến nỗi phải đợ mình làm mướn, con trai nghèo đến nỗi không vợ đó là cùng dân của thiên hạ. Thái hậu (tức Ỷ Lan) đổi mệnh cho họ cũng là việc nhân chính vậy".
Là người rất am hiểu và hâm mộ
đạo Phật, Hoàng Thái hậu Ỷ Lan có công xây dựng hàng trăm ngôi
chùa. Chính nhờ câu chuyện giữa bà và các vị sư thời Lý
[6], mà đến nay mới biết được gốc tích sự truyền bá đạo Phật vào Việt Nam.
Ỷ Lan còn được các nhà nghiên cứu văn học xếp vào hàng tác gia văn học thời
Lý -
Trần. Bà có làm những bài kinh, có câu kệ còn truyền lại đến ngày nay:
Sắc thị không, không tức sắc
Không thị sắc, sắc tức không
Sắc không quân bất quản
Phương đắc khế chân không.
Sắc là không, không tức sắc
Không là sắc, sắc tức không
Sắc không đều chẳng quản
Mới được hợp chân tông.
[/align]
Đình Yên Thái - nơi thờ Nguyên phi Ỷ Lan[/align][/align][/align]Nhưng trong đời Ỷ Lan không phải không có tì vết. Sau khi vua Lý Thánh Tông qua đời,
Hoàng hậu Thượng Dương dựa vào thế lực của Thái sư Lý Đạo Thành, đã gạt Ỷ Lan ra khỏi triều đình. Mãi 4 tháng sau, có Lý Thường Kiệt giúp sức, Ỷ Lan mới trở lại nắm quyền nhiếp chính. Bà đã xui vua bắt giam Hoàng hậu Thượng Dương cùng 72 cung nữ vào lãnh cung, bỏ đói cho đến chết. Về cuối đời Ỷ Lan đã hối hận về hành động của mình, bà cho lập nhiều chùa để tỏ lòng sám hối và độ siêu sinh cho Hoàng hậu Thượng Dương và các cung nữ[
cần dẫn nguồn].
Bà mất ngày
25 tháng 7 (âm lịch) năm
1117, năm Đinh Dậu, Hội Tường Đại Khánh năm thứ 8 đời
Lý Nhân Tông, thọ 74 tuổi. Bà được hỏa táng, dâng thụy là Phù Thánh Linh Nhân Hoàng thái hậu, mai táng ở Thọ Lăng, phủ Thiên Đức. Tại quê hương và nhiều nơi đã xây dựng chùa tháp, đền thờ bà. Cùng với những ngôi đền lớn thờ bà ở huyện
Gia Lâm, Hà Nội, hiện ở
Hưng Yên có hai ngôi:
Đền Ghềnh, xã Như Quỳnh và
chùa Hương Lãng, xã Minh Hải đều thuộc huyện
Văn Lâm.
[
sửa] Trong văn nghệ dân gian
[/align]Nhiếp chính Ỷ Lan (cải lương)[/align][/align][/align]Ỷ Lan là nhân vật chính trong vở
chèo Bài ca dựng nước của đạo diễn, nghệ sỹ
Tào Mạt.
[
sửa] Chú thích
^ Còn có ghi là làng Sủi
^ Theo một bài viết thì đó là hội cầu duyên ở hương Thổ Lỗi do triều thần của nhà vua mở
^ Có tài liệu ghi Kiền Đức. Càn/Kiền chỉ là cách phát âm khác nhau của 乾, là tên một trong tám quẻ của
bát quái, tượng trưng cho Trời.
^ Đại Việt Sử Lược-Kỷ nhà Lý
^ Có tài liệu ghi là Châu Cư Liên
^ Sách Thiên uyển tập anh ngữ lục đời Trần còn ghi lại tường tận chuyện này
[
sửa] Xem thêm
[
sửa] Liên kết ngoài
Lấy từ “
http://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BB%B6_Lan”[/align]
Thể loại:
Bài cần chú thích nguồn gốc |
Nguyên phi Việt Nam |
Hoàng thái hậu Việt Nam |
Người nhà Lý |
Quan nhiếp chính Việt Nam |
Người Hà Nội |
Sinh 1044 |
Mất 1117[/align] [/align]Trích từ :[/align] [/align]
http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%C3%AAn_phi_%E1%BB%B6_Lan#Xu.E1.BA.A5t_th.C3.A2n[/align] [/align] [/align][/align]
![[:)]](/images/smiley/s1.gif)
