Yoko Tawada là cái tên quen thuộc trên văn đàn thế giới hiện nay. Với tài năng phi thường, cô đã hư cấu nên những thực tại đầy ám ảnh. Cô sinh năm 1960 ở Tokyo, tốt nghiệp khoa Văn Đại học Waseda; cô đến Berlin từ năm 1982, tốt nghiệp Thạc sĩ tại Đại học Hamburg (Đức) và sáng tác song ngữ ở đó từ ấy.
Hiến đăng sứ là tập truyện của nữ tác giả Yoko Tawada, được phát hành tại Nhật năm 2014. Tại Nhật? Vì Tawada sống ở Đức và sáng tác bằng cả hai thứ tiếng Đức và Nhật. Sách của cô cũng rất phổ biến qua nhiều bản dịch thuộc những ngôn ngữ khác nhau nên tìm hiểu Hiến đăng sứ phải xác định năm phát hành đầu tiên và ở đâu. Và tựa đề huyền hoặc của nó nữa. Dịch sang tiếng Anh sau đó, tác phẩm này có tên là The Emissary (Sứ giả) hoặc The Last Children of Tokyo (Những đứa trẻ cuối cùng ở Tokyo).
Hiện tượng như vậy ở một nhà văn nữ trong thế giới siêu toàn cầu và hậu nữ quyền hiện nay không phải là duy nhất, như trường hợp nữ sĩ lừng danh Jhumpa Lahiri có thể viết văn bằng cả tiếng Anh và Ý dù trong gia đình nói tiếng Bengali. Họ quen thuộc trong “những lời lẽ khác” (in orther words), họ thuộc trào lưu những cây bút nữ đầy tài năng của thế giới đầy bất an này dù thực ra trên danh nghĩa không có một trào lưu như vậy.
Cô đi lại khắp nơi, diễn thuyết vô số lần mà vẫn có thời gian viết nhiều tác phẩm nổi bật, “không giống ai” trong các thể loại văn chương khác nhau từ thơ đến kịch, truyện, tiểu luận, bằng một bút pháp tinh tế pha hợp hiện thực và siêu thực, tráng lệ và thâm u, trang nghiêm và hài hước, viễn mộng và phản địa đàng…
Những danh tác của cô thường được thảo luận là: Rải rác khắp nơi trên Trái đất, Hiến đăng sứ, Hồi ức của con gấu Bắc cực, Chú rể chó, Mắt trần.
Dưới ánh nhìn của Tawada, không điều gì là có biên cương cố định, không có gì mà không chuyển động tự nhiên và đầy bất ngờ. Tính động chuyển (oscillation) ấy không ngừng xảy ra từ giới tính, ngôn ngữ đến bản sắc, văn hóa và không có điều gì biệt lập với nhau.
Nhân vật của Tawada bỗng nhiên thay đổi giới tính, cô gái “đẹp như cánh hạc” khi chết xác hóa thành chim (hay trở lại là chim) trong một phong cách dường như siêu hiện đại. Ngoài ra, những con gấu Bắc cực có thể nói và viết hồi ký theo kiểu rất Kafka.
Giọng điệu người viết thì điềm tĩnh như không, không có gì cố tình gây sốc. Chỉ là biến cái bình thường thành kỳ lạ và kỳ lạ thành bình thường.
Tên gốc Hiến đăng sứ là cách chơi chữ đồng âm với cách đọc “khiển Đường sứ” (cùng đọc là “kentoshi”), chỉ các sứ giả Nhật đến Trung Hoa đời Đường để nhập biến văn minh đại lục cho Nhật trong thế kỷ thứ 7. Tawada vẫn thường chơi đùa với ngôn ngữ như vậy, có thể thấy nhiều trong truyện ngắn nên thơ là Vi đà hộ pháp ở bất kỳ đâu.
Tiểu thuyết ngắn Hiến đăng sứ trong tập truyện này viết về sứ giả mới là một “hiến đăng sứ”. Tác phẩm tạo dựng nhân vật rất đỗi khác thường, dường như khó tin nổi. Tuy nhiên, làm quen với họ rồi, qua những tình tiết đan dệt sắc sảo, lai hóa ra thật đáng tin. Trong thế giới mà họ đang sống, phải như vậy thôi.
Có hai nhân vật mà ta phải bám sát là Yoshiro và Mumei. Quan hệ của họ là gì? Nước Nhật sau một thảm họa nào đó mà bây giờ người già trên trăm tuổi lại sống khỏe mạnh, trường thọ, trong khi trẻ con thế hệ mới lại yếu ớt, bệnh hoạn, dễ chết.
Mumei (Vô Danh) là đứa trẻ như vậy - đứa chắt gọi Yoshiro là ông cố, hoàn toàn sống dựa vào sự chăm sóc của ông. Người cha vô tâm đã bỏ đi và người mẹ đẹp như cánh hạc đã chết, chỉ một mình ông cố Yoshiro lo cho Mumei mọi thứ với tất cả lòng thương yêu từ ăn mặc, khám bệnh đến học hành, giải trí,… mà không cha mẹ nào có thể làm tốt hơn trong bối cảnh Tokyo điêu tàn, biệt lập, tự phong tỏa khỏi thế giới.
Mumei là vô danh, như thế hệ của em là vô danh, sống trong hoàng hôn của những thần tượng, của thiên nhiên tan rã, được sống là đủ.
Trong bóng tối vô danh đó có ánh đèn khả dĩ? Và ai là hiến đăng sứ?
Tawada liên tục đoạt nhiều giải thưởng văn học danh giá ở Nhật cũng như ở nước ngoài. Từ năm 1991, cô đạt giải Gunzo trao cho những nhà văn mới phát hiện với tác phẩm đầu tay Chú rể chó lấy cảm hứng từ truyện cổ Nhật Bản (người và vật kết đôi như người lấy chim hạc), sau đó là giải Akutagawa vào năm 1993. Ở Đức, cô nhận giải Chamisso vào năm 1996, Huy chương Goethe vào năm 2005, giải văn học Kleist năm 2016, sau đó hai năm, cô nhận Huy chương Carl Zuckmayer vì những cống hiến cho ngôn ngữ Đức trong sáng tác…
Ngoài Hiến đăng sứ trong tập truyện này, hai dịch giả An Nhiên và Ái Tiên còn giúp người đọc mở rộng tầm mắt với những văn phẩm độc đáo khác của Yoko Tawada: Vi đà hộ pháp ở bất kỳ đâu, Đảo bất tử, Bên kia bờ hạnh phúc, Tháp Babel của các loài vật. Đáng quý!
Nhật Chiêu
