Trong đám đàn ông đang đứng ngồi xung quanh một vị quân vương đang loay hoay khai quốc thì những người đáng kể nhất chính là mưu sĩ. Bọn họ cả tài cả đức đều vượt thoát khác thường. Đại loại, phải có họ lịch sử mới chịu lật sang trang. Thiên hạ chia đôi chia ba, thậm chí chia bảy như Thất Hùng ở thời Chiến Quốc (376-221 tr. CN) phần lớn đều là sản phẩm tính toán của các mưu sĩ. Từ điển cho rằng, mưu sĩ (Strategist- adviser, Mastermind) là kẻ chuyên bày mưu lập kế giúp vua, tất nhiên chữ “vua” ở đây nên ôpần. Được làm vua thua làm giặc, ranh giới khái niệm quả là mong manh. Vì cũng ở thời Tam Quốc bên Tàu, hai thằng giặc chuyên nghiệp là Lý Thôi Quách Dĩ đã từng sở hữu một mưu sĩ vào loại nhất, Giả Hủ tự Văn Hòa.
Mưu sĩ thường là đàn ông có chân yếu tay mềm, mồm miệng xảo biện linh hoạt. Bọn họ đa phần không biết võ,
có lẽ do bị câu thúc bởi nguyên tắc “hữu dũng vô mưu”. Những kẻ song toàn võ văn là cực hiếm, kiểu như Tào Mạnh Đức hay Tư Mã Trọng Đạt, cả hai vừa có thể cầm gươm leo lên lưng ngựa đánh nhau thật, lại vừa có thể nham hiểm cầm bút soạn kế. Nói chung, trong trường hợp đặc dị này, mưu sĩ thường thăng hoa thành hoàng đế. Tào Tháo lập ra nhà Ngụy (216-265), còn Tư Mã Ý tạo ra nền tảng để có triều Tây Tấn (265-317).
Mưu sĩ là tinh hoa của đàn ông thời loạn, và giống như cái học của thương gia thời bình cốt làm sao được một vốn bốn lời, sở học của đám mưu sĩ thường đơn điệu giống nhau. Cũng làu thông binh pháp, cũng sành sỏi thiên văn, cũng rành rọt địa lý, cái làm cho họ đa dạng khác nhau là tài năng. Tài của bọn họ rộng lớn phức tạp nhưng tựu chung nổi bật ở hai điểm, hiểu thời và biết người. Mưu sĩ tầm thường thì vừa như hiểu lại vừa như phảng phất không hiểu nên khi chọn chủ để thờ thường lung tung gần giống như sinh viên tốt nghiệp đi xin việc hay đám phê bình điểm sách, bạ tác giả tác phẩm nào cũng thiêu thân lao vào hùng hục khua múa khoe khôn, chữ nghĩa vất vả mãi mới có cùng năm tháng rơi rụng tuốt tuột. Trần Cung theo Lã Bố là vậy. Điền Phong Thẩm Phối theo Viên Thiệu cũng là vậy. Còn ở đám phi thường lẽ xuất xử cẩn thận lắm, ví như Gia Cát Khổng Minh, lần lữa nhấc lên đặt xuống mãi (tam cố thảo lư) mới quyết định đặt cược mình nhập cuộc.
Mưu sĩ chỉ có thể chia thành hai loại. Loại hạng nhất thường tâm đắc câu “dưới gầm trời này, những người hiểu biết đều giống hệt như nhau”. Và vì luôn đoán được bụng nhau nên bọn họ mới có trò tương kế tựu kế. Chính vì thế mà khi Tư Mã Ý bắt được thư Khổng Minh gửi Mạnh Đạt khuyên gã ngu này khởi sự tấn công quân Ngụy trước để chiếm tiên cơ, đã bàng hoàng cảm thán, “Người giỏi trong đời kiến thức giống nhau thực. May mà Thiên tử to hồng phúc” (Tam Quốc diễn nghĩa - hồi 94). Mưu sĩ hạng nhất có thắng có thua cũng chẳng qua sinh bất phùng thời hoặc phước khí mỏng. Họ sâu sắc hiểu vậy nên ngạo nghễ tự tin xót thương khóc cho đối thủ bằng câu “Đừng đem thành bại luận anh hùng”. Tào Tháo đại bại trận Xích Bích là do Quách Gia chết sớm. Nhà Thục đã vắn số thì Ngọa Long tiên sinh có tài thánh cũng chẳng kéo dài được. Thật ra, đã tới đẳng cấp loại nhất thì làm gì có nhớn bé trẻ già, đã thật vàng mười thì một ly hay một tấn là đâu có khác, cái quan trọng là đừng ở mức 999,999. Viết một đoản thi mà đạt tầm thi sĩ thì y xì như đã viết sáu chục trường ca. Rồi đây mọi hệ lụy phiền phức cũng bị chịu nhục nhã như nhau. Lục Bá Ngôn ở Đông Ngô, thư sinh tuổi chưa đầy hai mươi là loại thượng thượng. Chỉ một đêm khẽ vung tay cho mồi lửa mà 40 doanh trại của Lưu Bị già đời cầm quân bỗng chốc hóa vàng thành đồ mã. Quách Phụng Hiếu ở doanh Tào là loại thượng thượng. Đập tan Viên Thiệu, lấy đầu Viên Thuật, bình định Hà Bắc, những võ công kinh người
tất tật đều nằm trong mấy cái bấm tay hoặc di ngôn của một gã nho sinh trói gà không chặt.
Mưu sĩ tuyệt đối không có loại trung, ngoài loại nhất ra thì đều vớ vẩn. Trình Dục Tuân lúc ở Ngụy cũng chẳng hơn gì Trương Chiêu Lỗ Túc ở Ngô. Lưu Huyền Đức long đong hết gần mười năm không chốn dung thân là bởi “trình” của đám mưu sĩ chỉ vẻn vẹn ở mức Tôn Càn My Phương My Chúc. Bọn họ hoặc thích ba hoa “thiệt chiến đấu khẩu”, hoặc đi sứ đắp thành, hoặc cầu hôn phúng viếng, mẹo mực đại loại là vụn vặt. Tuy nhiên vì mang danh mưu sĩ, họ lại có một ưu điểm kinh hoàng. Đó là rất hay tiến cử được người giỏi. Đám tham mưu bây giờ tất thảy mất hẳn phẩm chất này, hoàn toàn không phải do đố kỵ mà đơn giản, có tài gì đâu mà nhìn thấy được người tài.
Có một điều lạ, mưu sĩ dù loại nhất hay nhì vẫn chỉ là đàn ông. Lịch sử cả Đông lẫn Tây không có trang nào, kể cả những cuốn in lậu, tuyệt không thấy đàn bà làm mưu sĩ.
