Từ ngày giặc Tây-sơn nổi lên, diệt chúa Trịnh, phá tan nhà Lê, chỉ còn có ông Nguyễn-Ánh (cháu chúa Nguyễn) là tay đối thủ với quân Tây-sơn ; song cũng mấy phen thất bại. Sau ngài gặp đức cha d’Adran tại cù-lao Phú-Quốc, ngài mới tỏ những câu chuyện thương-tâm và cậy đức cha xin binh Langsa cứu viện : « Cũng bởi trời khiến cho nước Việt-Nam ta ngày giờ nầy phải chịu quyền bảo-hộ của người Pháp, nên trời mới khiến cho đức Gia-Long gặp đức cha d’Adran, nếu không thì làm sao Nguyễn-Ánh dẹp đặng bọn Tây-sơn ! Mà Nam-kỳ rày có phải là xứ thuộc-địa ; Trung-kỳ và Bắc-kỳ có phải là xứ Bảo-hộ !!! »
Nhắc lại : đức cha d’Adran mấy phen về quí quốc xin binh Langsa qua giúp sức Gia-Long. Đến khi dẹp đặng bọn Tây-sơn, Nguyễn-Ánh lên ngôi cửu-ngũ, cai-trị cả nước Annam ; cũng vì thọ ơn nước Pháp, nên phải cho mấy ông Giáo Sĩ sang nước Việt-Nam giảng đạo và người Pháp đặng phép mở mang việc thông thương ở nước ta. Đến khi đức Gia-Long băng-hà, truyền ngôi cho vua Thánh-Tổ, hiệu Minh-Mạng ; đến đời Minh-Mạng thì trái hẳn với đời Gia-Long. Chính vì đức Minh-Mạng chẳng ưa mấy thầy giảng-đạo và chẳng muốn cho người Pháp thông thương ở nước ta, nên ngài truyền cấm mấy người giáo-sĩ chẳng phép giảng-đạo và ngài chẳng giao thiệp với các nước ngoại-bang. Mãi đến đời Thiệu-Trị, Tự-Đức cũng thế, cũng giết mấy người đạo Thiên-Chúa, cũng chẳng giao thiệp với các nước ngoại-bang. Vì thế, mới sanh ra một mối ác cảm với người Pháp và người I-pha-nho. Cũng bởi mối ác cảm nầy, binh Langsa mới kéo qua đánh lấy nước Việt-Nam, chia ra xứ Nam-kỳ là thuộc địa, Trung-kỳ, Bắc-kỳ là bảo-hộ !!! [1]
Lời phê bình. – Những sự của đức Minh-Mạng, Thiệu-Trị, Tự-Đức làm theo thế cũng cho là phải ; song chớ chi đức tiên-hoàng (Gia-Long) chẳng muốn làm vua một cõi trời nam thì đâu có những ông giảng-đạo lưu linh xứ ta ; ông Phan-Thanh-Giảng đâu có uống thuốc độc, thành Hà-nội đâu có mất, sáu tỉnh trong Nam-kỳ đâu có về tay người ? Ấy cũng bởi mình gây hoạ trước ! Mà cũng may gặp nước Pháp là nước nhân-từ, bằng không nước Việt-Nam sẽ tan-tành, giòng Hồng-Bàng phải tuyệt !!! Mà ngôi vua cũng mất, có đâu cụ Tôn-Thất-Hân quyền Nhiếp Chánh, đức Bảo-Đại du học bên Pháp !!!
[1] Những câu chuyện trên kia đều là sơ lược, quí ngài muốn rõ thì hãy xem « Nam Việt sử-ký ».
