Hiện nay, ở làng Hát-môn, huyện Phúc-thọ, thuộc về tỉnh Sơn-tây ; ta trông thấy có đền thờ hai chị em bà Trưng ; mỗi năm, hễ đến ngày mồng sáu tháng hai, thì nhơn dân đam hương đăng trà hỏa và nhan đèn đến miễu hai bà mà vái lạy ; trong đền khói nhang và mùi trầm làm cho ta tưởng tượng đến hai vị nữ anh thư Nam-Việt ; vì thù chồng, vì nợ nước, chẳng quản phận quần hồng, cầm thương lên ngựa, lập quốc, xưng vương, tiếng thơm muôn thở.
Hai chị em bà Trưng là Trưng-Trắc, Trưng-Nhị ; vẫn là con gái của quan Lạc-tướng ở huyện Mê-Linh (rày thuộc về phủ Yên-Lãng, tỉnh Phúc-yên). Khi bà Trưng-Trắc lớn lên thì gả cho Thi-Sách người huyện Chu-diên ; lúc bây giờ Thi Sách đang làm ký-lục cho Tô-Định ; mà Tô-Định là người Tàu, lại là quan Thái-thú quận Giao-chỉ. Vả, Tô-Định là đứa tham tàn, tánh-khí bạo ngược, chính trị bất công, nên lòng người bất phục ; qua năm sau, vì một chuyện bất bình, anh ta đam giết Thi-Sách là chồng bà Trưng-Trắc. Bấy giờ, bà Trưng-Trắc, một : thù chồng, hai : nợ nước, hiệp cùng bọn thủ hạ, bà Trưng-Nhị là em bà Trưng-Trắc cũng hiệp sức cùng bà ; hai chị em mộ binh đánh đuổi Tô-Định và quân Tàu ở quận Giao-chỉ. Hai bà mộ binh chẳng bao lâu, mà những người ở quận Cửu-Chân, quận Hợp-Phố và quận Nhật-Nam đều theo hai bà nữ-tướng. Chẳng bao lâu, quân hai bà tràng khắp mọi nơi, chiếm được các thành trì ; đánh 1 trận quân Tàu táng đởm kinh tâm, hai bà bèn tự xưng làm vua, đóng đô tại đất Mê-Linh (là nơi hai bà sanh đẻ).
Hai bà làm vua được hơn hai năm, lúc nầy, bên Tàu, vua nhà Đông-Hán sai tướng là Mã-Viện sang đánh. Quân Mã-Viện và quân hai chị em bà Trưng đánh nhau rất dữ dội ở gần Hồ-Tây. Và quân của Mã-Viện là quân đánh giặc đã thuần, còn quân của hai bà là quân mới nổi, chưa quen luyện tập ; cho nên đánh trận ấy quân của hai bà phải thất bại ; hai bà chạy lên vùng Sơn-Tây bây giờ, bị quân Tàu đánh đuổi ngặt quá ; trước là sông Hát-giang, sau thì quân Tàu theo đuổi, hai bà tin khó nổi chống với quân Tàu liền nhảy xuống sông mà tự tử. Từ đây, nước ta lại phải nô-lệ cho người Tàu nữa.
Lời phê bình. – Hai chị em bà Trưng tuy chết mà danh thơm chẳng chết, tiếng tốt để muôn đời. Người phụ nữ mà chí khí dường ấy, làm nên nghiệp lớn như thế, chẳng đáng cho ta kính phục sao ?
Lấy công-nghiệp của hai chị em bà Trưng Nữ Vương thì công ấy rất dài, danh đáng nếu vào sử, mà gương cũng đáng để ta trông vào ; thật từ xưa đến nay, nước Việt-Nam ta chỉ có hai bà : Trưng-Trắc, Trưng-Nhị, đàn bà mà dám lập quốc, xưng vương, bồi bổ nền tổ quốc, lên ngựa cầm thương, đốc quân phá giặc ; làm cho quân Tàu nhà Đông-Hán lúc ấy phải kinh tâm táng đởm, phải vỡ mật hồn kinh, hết dám khi nước Việt-nam ta là không người đối thủ.
