Có nhiều người tuổi tác, mỗi khi giận con cháu thường hay mắng rằng : « Đồ Mả-ngụy đầu thai ! ». Tuy mắng con cháu vậy, chớ chẳng hiểu Mả-ngụy là gì ? Chẳng hiểu Mả-ngụy nảy sanh ở đời vua nào và chẳng biết gặc Ngụy là giặc nhơn nghĩa hay là giặc bất lương ! Nghĩ cũng buồn !
Hiện giờ, khi ta đi ngang qua làng Chí Hòa, miệt trường đua, thì ta sẽ thấy một khoảnh đất trống, ta dòm hồi lâu thì sẽ tưởng tượng dường như oan hồn của kẻ thác oan, đang có ân oán nuốt hờn, chờ khi trăng thanh gió mát, vất vả hồn ma, theo ngọn gió mà than điều oan khúc ! Thảm thay ! người lớn, con nít, kẻ già, đàn-bà chữa, đều chôn thây nơi đấy ! Sự đau đớn ấy có thấu trời xanh, điều oan khúc biết bao cho tỏ rõ ; vậy mà có nhiều kẻ cho giặc ngụy là giặc bất lương, nghĩ cũng đau đớn ! Sự tích giặc ngụy như vầy :
Giặc Ngụy nổi lên do Lê-văn-Khôi (nên người ta mới kêu là giặc Ngụy-Khôi). Lê-văn-Khôi vẫn là tôi yêu của Lê-tả-Quân. Tả-Quân phong cho Khôi làm chức Chánh-vệ-huý. Người phái Lê-văn-Khôi cùng với Đồ-Hoanh là Tổng-Trấn khai phá rừng Tây-Ninh và Quảng-Hòa, để lấy cây về cất dinh trại cho binh lính và các quan trong thành và đóng thêm chiến thuyền ngăn-ngừa quân Xiêm-La xâm lấn. Nên chi, khi quan Tả-quân qui-vị, quan bố-chánh Bạch-xuân-Nguyên lấy hai điều nầy mà buộc tội người về vụ đốn phá cây rừng và khoản tiền chi phí. Bạch-xuân-Nguyên buộc tội quan Tả-quân hà lạm. Trong cơn tra xét, Bạch-xuân-Nguyên tỏ dấu bất bình kỉnh quan Tả-quân và cứ kêu trỏng là « Lê-văn-Duyệt ». Vả, Lê-văn Khôi đã có ác cảm với triều đình, bởi bất bình vì chủ đã thác mà phải mang nhơ, nên một điều cứ đối nại với Bạch-xuân-Nguyên và bào chữa cho quan Tả-quân một cách rất khẳng-khái. Khốn nạn cho trào thần buổi ấy ? Chỉ lấy quyền chuyên chế mà áp bức người ! Bạch-xuân-Nguyên chẳng lấy lẽ phải quấy, truyền hạ ngục cả thảy bọn Lê-văn-Khôi. Trong ngục thất, Lê-văn-Khôi nghĩ chừng nào càng giận chừng nấy, nên bọn Khôi lại nhập lõa với hai mươi tám tên tù phạm, toan bề dấy loạn. Trong đêm 18 tháng năm hiệu Minh-Mạng thứ 14, bọn ấy dấy loạn, tận sát quân giữ ngục, giết Bạch-xuân-Nguyên (đáng đời quân thú) để tế quan Tả-quân Lê-Công (nghĩa khí thay cho giặc Ngụy). Giết đặng Bạch-xuân-Nguyên và cha con Nguyễn-ngọc-Quế rồi, bọn ấy lấy thành và treo cờ khởi nghĩa, qui tụ binh lương, phòng khi đương cự với Trào. Khi đức Minh-Mạng hay tin bọn Lê-văn-Khôi khởi loạn, liền hạ chiếu chỉ sai một đạo binh bộ và một đạo binh thuỷ vào đánh. Lê-văn-Khôi hay tin thì rút binh vào cứ thủ thành Saigon. Binh trào vây thành ; binh ngụy nhờ có lương thảo (lương thảo nầy của Tả-quân tích trữ sẵn phòng ngừa giặc Xiêm-La. Xem biết lòng ái quốc trung quân của quan Tả-quân là dường nào !) nên cầm cự với binh trào trót ba năm. Mãn 3 năm, quân trào công phá rất dữ dội, binh ngụy hết lương nên thành bị hạ. Vì binh Ngụy bị vây đã ba năm, phần đói khát cực khổ, nên ai nấy cũng hình gầy vóc ốm ; song tuy vậy chớ chạy cũng chẳng khỏi án tử hình. Đức Minh-Mạng lúc ấy xuống lịnh đồ sát cả thảy, chẳng chừa một đứa con đỏ. Giết sạch thành Saigon rồi truyền đam giập cả thây đó vào chôn chung một huyệt tại làng Chí-Hòa bây giờ, tục kêu là « Mả-Ngụy ». Chỉ có Lê-văn-Khôi đã thát trước ngày thành bị lấy.
Lời phê bình. – Giã sử Minh-Mạng đừng bạc đãi các tôi công-thần, đừng làm nhục cho quan Tả-quân thì đâu có giặc Ngụy-Khôi ? Bởi có giặc Ngụy, nên sau nầy người Pháp mới lấy thành Saigon dễ như trở tay. Phải chi nhà vua lúc ấy đừng thi hành những cách bạo ngược, đừng lấy luật tàn nhẫn mà ở với dân, thì sau nầy đâu có những bọn người làm quân dắt đường cho nước Pháp ?
