Ông Phan-thanh-Giảng xuất thân hàn vi, có chí lớn, ăn học cao xa, thi đậu đâu tấn-sĩ ; ngài phò ba đời vua : Minh-Mạng, Thiệu-Trị, Tự-đức, giữ một lòng khẳng khái, hết dạ thờ vua ; làm đến quan đại-thần, thanh liêm chánh-trực ; ngài lại là một người có hiếu, ở với cha mẹ hết lòng ; làm con có hiếu thì làm tôi có trung, bởi nên ngài trọn cả hai giềng, tiếng thơm bay muôn thuở. Ngài có đi xứ bên Trung-quốc ; văn học ngài rất cao thâm làm cho bên Trung-quốc ai ai cũng kỉnh phục, đến khi ngài trở về nước, ngài dưng mấy món bửu vật bên Trung-quốc hiến cho nhà vua, ngài lại dưng cả bửu vật của Trung-quốc cho riêng ngài ; chừng nào vua ban cho, ngài mới dám bảo lãnh. Ngài cũng có đi xứ bên Paris về cuộc nghị hòa ; nên chi khi ngài về nước, ngài nghĩ nước Pháp binh ròng tướng mạnh, súng, ống, tàu hơi, ngài nghĩ binh mình rất hèn yếu thì than thở không cùng. Sau ngài sang trấn nhậm tỉnh Vĩnh-Long. Lúc nhà-nước thâu thành Vĩnh-Long, ngài nghĩ khó nổi kiên thủ thành trì, nên đành uống thuốc độc mà tự tử để cứu mấy vạn sanh linh. Mộ ngài và phủ thờ ngài hiện giờ ở làng Bảo-Thạnh tỉnh Bến-Tre, là nơi ngài sanh đẻ.
Lời phê bình. – Về sau nầy ông hội-đồng quản-hạt Nguyễn-phan-Long viết trong báo « Echo Annamite » mà kích-bác Phan-thanh-Giảng về tội dưng thành cho giặc, chẳng hết lòng với vua. Ông Quản-hạt Long nói thế cũng phải, song vì quân Langsa sức mạnh, thế lực như chẻ tre, ông Phan-thanh-Giảng biết sức quân mình chống cự không nổi với quân Langsa ; nếu có đánh nhau, thì làm hại cho quân-sĩ, mà rốt cuộc, tỉnh thành Vĩnh-Long cũng không khỏi người Pháp lấy, nên ngài tính cứu mấy vạn sanh linh ; thà một mình ngài chết cho toàn danh tiếng. Bởi cụ Nguyễn-phan-Long kích-bác ông Phan-thanh-Giảng nên báo Văn-Minh trả lời một cách rất cứng cỏi, làm cho cụ Nguyễn im. Thôi, mình cũng nín, nói nữa e mích lòng.
