Vốn sinh ra và lớn lên ở Sài Gòn, vùng đất quanh năm nắng ấm nên đối với tôi, nắng vàng là điều hiển nhiên trong cuộc sống. Chỉ khi chuyển đến Bắc Âu để học tập và sinh sống, trải qua những mùa đông khắc nghiệt kéo dài đến năm tháng trong năm, tôi mới dần biết trân quý những tia nắng hè ấm áp.
Đối với người Bắc Âu, không có gì thú vị hơn việc trekking hoặc đi dạo trong rừng vào ngày hè nóng nực. Chỉ cần đôi giày đi rừng thật tốt, bộ đồ thể thao đúng mốt, kem chống nắng và thuốc chống muỗi là bạn đã có thể bắt đầu chuyến đi rừng của mình. Mỗi độ hè về, những khu rừng ở Na Uy lại tấp nập người đi dạo. Tôi sống cách một khu rừng thông thưa khoảng 10 phút lái xe hoặc gần 45 phút đi bộ. Vào mùa hè, khi mặt trời không hề lặn mà chỉ trôi khuất sau rặng núi Mistberget ở phía tây, việc đi rừng trở nên hết sức dễ dàng, ngay cả với tôi đây vốn là một cô nàng thành thị.
Ngoài đi bộ đường rừng, cắm trại trên đỉnh núi hoặc lái xe đạp vượt địa hình thì mùa hè còn là mùa đi hái berries dại. Các nước châu Âu nói chung và Bắc Âu nói riêng là thiên đường của những thứ quả mọng mùa hè, gọi chung là berries. Trong số các loại berries, có lẽ dâu tây (strawberry) là cái tên quen thuộc nhất ở Việt Nam. Tuy nhiên, thiên đường berries ở Bắc Âu còn có nhiều hơn thế!
Đầu tiên phải kể đến dâu tây dại (wild strawberries hoặc woodland strawberry), mọc khá nhiều ở bìa rừng. Nếu dâu tây bình thường được canh tác rộng rãi trong nhà kính hoặc một số vùng có khí hậu mát mẻ ở các nước nhiệt đới thì dâu dại chỉ mọc trong tự nhiên, đặc biệt ở vùng phía bắc của bắc bán cầu. Trái dâu dại nhỏ hơn cả lóng tay út của con gái nhưng hương và vị thì ngây ngất, ăn một lần sẽ nhớ mãi không quên. Vị dâu ngọt như đường và hơi chua dịu còn hương dâu thì thơm đến mức chỉ cần hái một trái thôi, bạn sẽ lập tức ngửi thấy mùi dâu thơm lan tỏa trong không khí. Tôi bật cười khi thoáng nghĩ, nếu đây không phải là những trái dâu dại mọc hoang trong rừng do chính tay mình hái, có lẽ tôi sẽ hình dung ngay đến món kẹo dâu với toàn đường hóa học và chất tạo mùi!
Thanh dâu hay việt quất (blueberry) cũng đã xuất hiện trong một số siêu thị, cửa hàng trái cây xuất nhập khẩu ở Việt Nam. Tuy nhiên đó là loại dâu đã được chọn lọc giống và canh tác chuyên nghiệp trong những trang trại lớn. Những trái thanh dâu ấy khá to, tròn đều và vị ngọt lạt. Còn thanh dâu dại mọc quanh những gốc thông trong rừng thưa lại là chuyện khác. Càng nhiều nắng, thanh dâu càng to mọng và đậm vị. Chúng mọc thành bụi thấp, gần với vùng đầm lầy đầy rêu và lá cây mục, khá nguy hiểm nếu lỡ trượt chân xuống. Để hái thanh dâu, bạn cần có một dụng cụ đặc biệt để xúc từng bụi cây nhỏ. Những trái non và lá cây sẽ lọt qua phần khe của khay xúc, chỉ để lại những trái chín to tròn trong khay.
Quả thanh dâu khi ăn sẽ khiến tay và môi bạn tím lịm như ăn trái sim vậy. Vì là trái dại, trái nhỏ và vị chua nhiều hơn ngọt nên thanh dâu hay được dùng để làm mứt ăn với bánh mì, smoothie dâu rừng hoặc nướng bánh. Một trong những món tủ vào mùa hè của tôi là muffin thanh dâu nướng bằng những trái thanh dâu nhỏ xíu mới hái từ rừng, quả còn dính lá thông và thơm ngai ngái mùi đất ẩm. Khi nướng, những trái thanh dâu sẽ vỡ ra, hòa cùng đường và vani thơm lừng, ăn ngon và dẻo ngọt như mứt trái cây.
Ngoài những trái mọng quen thuộc ấy, ở các nước bắc bán cầu, người dân còn có cơ hội thưởng thức một thứ berry “cực phẩm” của mùa hè: dâu mây (cloudberry). Đó là một món quà quý giá mà mẹ thiên nhiên hào phóng ban tặng cho người phương bắc, quanh năm sống trong giá lạnh và thiếu ánh mặt trời. Với lượng vitamin C cao gấp đôi cam, lượng chất xơ có ích hơn hẳn các loại berries dại khác, dâu mây còn rất giàu caroten, omega 3, chứa sáu loại axit béo, giàu vitamin B, E, các vi chất như phốt-pho, sắt, magiê, canxi... Nhờ đó, dâu mây ngăn cản quá trình oxy hóa của tế bào, giúp cơ thể luôn đầy đủ dưỡng chất, trẻ trung và xinh đẹp.
Cũng vì hiếm có nên dâu mây rất khó tìm. Nó chỉ mọc ở vùng đầm lầy phía bắc bán cầu, gần Vòng Bắc Cực. Đã là đầm lầy thì vừa đi lại khó khăn vừa muỗi mòng bay vo ve xung quanh, đập cánh nghe như tiếng trực thăng. Hành trang đi hái dâu mây của dân Bắc Âu là ủng cao su, áo khoác chống thấm nước (và chống muỗi), kem chống muỗi và xô chậu để đựng thành phẩm.
Dâu mây mọc thành từng vạt lớn, sát mép nước ngập xâm xấp trong đầm, mỗi cành chỉ ra một trái. Mùa dâu mây thường bắt đầu từ cuối tháng Sáu, kéo dài tới khoảng cuối tháng Tám, tuy nhiên điều này còn thay đổi theo vĩ độ. Càng lên cao thì mùa dâu đến càng trễ nhưng không bao giờ quá khỏi mùa hè. Trái dâu mây nhìn khá giống phúc bồn tử, có màu cam sáng giống màu trái đào hoặc màu của thịt cá hồi, trái khi chín rất mềm, có khi là mềm nhũn. Khi hái, người ta phải bứt cả trái ra khỏi cuống theo chiều thẳng đứng nếu không muốn bị vỡ, phần nước bên trong sẽ chảy hết, khiến cho dâu vừa hết ngon lại vừa khó bảo quản được lâu.
Mùi vị của dâu mây, nếu so với những loại berries khác như phúc bồn tử, dâu tằm, thanh dâu... thì hơi lạ miệng và có thể là khó ăn so với khẩu vị chung. Dâu mây vì thế cũng khá kén để làm thành món. Ở Na Uy, người ta thường sẽ trộn dâu mây với kem tươi đánh bông lên, thêm xíu xiu đường rồi ăn. Đây cũng là món tráng miệng multekrem không thể thiếu trong bàn tiệc Giáng sinh của người Na Uy. Ở Phần Lan, người ta rưới xốt dâu mây lên phô mai bánh mì đã nướng cháy, làm thành món đặc sản leipäjuusto.
Một lầm tưởng của người xứ khác về dân Bắc Âu đó là sự lạnh lẽo và kém thân thiện. Điều này hoàn toàn sai nhưng đúng với một trường hợp duy nhất: Khi mùa dâu mây đến, thường người ta sẽ không chỉ cho nhau vị trí có đầm lầy dâu mây. Thậm chí truyền hình Na Uy còn từng chiếu một tập phim tài liệu có tên Multekrig - Cuộc chiến dâu mây, nội dung kể về hai cụ ông cùng đi vào một đầm lầy dâu mây. Hai ông đứng đối đầu nhau, nhạc nổi lên như phim cao bồi bắn súng, sau đó cả hai gườm gườm bước lại đối đầu nhau rồi... bắt tay nói cười vui vẻ cùng nhau hái dâu mây giữa đầm lầy. Tất nhiên là phim vừa phóng đại vừa hài hước nhưng nó phản ánh sự thật là không ai chỉ cho bạn chỗ hái dâu mây của họ đâu. Còn nếu bạn vô tình (hay cố ý) bước vào “lãnh địa” hái dâu mây của người khác, hãy cố gắng hái cho thật nhanh và... đi nơi khác trước khi bị “phát hiện”!
Một “đại sứ berries” của mùa hè nữa chính là phúc bồn tử (raspberry). Phúc bồn tử là loại cây bụi, hay bị nhầm lẫn với quả dâu tằm (mulberry), vốn là cây thân mộc. Phúc bồn tử mọc hoang đầy lối đi trong rừng thậm chí ở những bụi cây ven đường trong thành phố. Cũng như các loại quả mọng mùa hè khác, phúc bồn tử là loại cây ưa nắng. Trái dâu chín đỏ mọng dưới nắng vàng ươm, xen lẫn trong đám lá xanh thẫm hình răng cưa, đung đưa trong gió như mời gọi những bàn tay đến hái.
Có lẽ trong các loại berries, phúc bồn tử là loại quả thân thiện với... trẻ em nhất. Những đứa bé Bắc Âu tóc bạch kim, mắt xanh trong và môi đỏ mọng, vừa mới đi vững trên đất đã có thể cùng theo bố mẹ đi rừng. Gặp những bụi phúc bồn tử nhỏ, chỉ cao vừa quá đầu mình một chút là chúng reo lên như lũ gà con, lao vào bụi cây để tự tay hái những trái chín ngọt ngào. Vì đi rừng từ nhỏ nên chúng rất thông thạo các loại berries dại. Bố chồng tôi bảo, lũ trẻ con Bắc Âu ấy có khi nhận biết quả dại và nấm trong rừng còn sớm hơn biết đọc mặt chữ!
Nói đến nấm rừng thì đó lại là một thú vui khác của dân xứ lạnh mà đối với cá nhân tôi thì hơi có phần... mạo hiểm. Sở dĩ gọi là mạo hiểm là vì giữa vô vàn loại nấm mọc lên sau cơn mưa cuối hè đầu thu trong rừng, chỉ có độ chừng chục loại là có thể đảm bảo cho bạn ăn xong mà... vẫn còn sống!
Hái nấm là một trong những thú vui rất Bắc Âu của người dân xứ lạnh. Vào đầu tháng Tám, khi mùa hè chín rực đã bắt đầu nhường chỗ cho những cơn mưa rào, báo hiệu mùa thu chuẩn bị đến thì cũng là lúc dân Na Uy chuyển từ mùa trái mọng sang mùa thu hoạch nấm rừng.
Dụng cụ đi rừng hái nấm cũng khá đơn giản, chỉ bao gồm một con dao nhỏ với một đầu cọ để phủi sạch đất cát và lá thông bám trên tai nấm, một chiếc làn đan bằng vỏ cây bạch dương, bên dưới lót giấy báo để hút ẩm, tránh cho nấm bị sũng nước và tất nhiên là một “túi” kiến thức về nấm rừng đủ để tự tin chế biến những gì mình vừa thu hoạch được thành bữa tối ngon lành.
Tôi đi rừng không nhiều cũng chẳng có chút kinh nghiệm hái nấm nhưng có một loại có thể nhìn là biết ngay: nấm vàng chanterelles. Nấm này nhìn khá giống nấm bào ngư ở Việt Nam tuy nhiên nó có màu vàng sáng và thân nấm cũng chắc hơn nấm bào ngư. Nấm mọc sát mặt đất, lẫn trong đám rêu rừng, thường mọc thành vạt nhỏ. Khi đi rừng tìm nấm, tôi thường dán mắt vào thảm đất xốp dưới chân mình vì sợ bất cẩn đạp trúng chanterelles thì ôi thôi là tiếc!
Nấm vàng sau khi hái về thì dùng đầu chổi của dao hái nấm để quét sạch bụi bẩn, không rửa qua nước bởi như vậy sẽ làm mất hết chất và vị ngọt. Sau đó bắc chảo lên bếp, cho xíu xiu bơ, cho nấm vào, không nên đảo nhiều, cứ để nấm tự động ra nước rồi nước bốc hơi hết sẽ cô đặc lại được vị nấm, sau đó rắc xíu muối, xíu tiêu lên rồi dọn ra ăn cùng với thịt viên kiểu Thụy Điển hay steak tuần lộc kèm khoai tây và các loại rau củ hầm. Vậy là xong bữa tối ngon lành sau một ngày đi rừng thú vị.
Ngoài nấm vàng, rừng Na Uy còn có rất nhiều loại nấm ăn được khác như nấm bánh mì (hình dạng như một ổ bánh mì nhỏ, vị lạt), nấm matblekk trông như nấm mối mùa mưa, nấm loa kèn đen thoạt nhìn có vẻ hơi đáng sợ bởi màu đen tuyền nhưng vị ngọt đậm, nấm loa kèn vàng, nấm lưỡi bò...
Những loại nấm này, chỉ có những ai sống ở ngoại ô gần với thiên nhiên hoặc có người quen đi hái nấm về tặng lại mới may mắn có cơ hội thưởng thức. Đơn giản bởi vì nấm dại trong rừng, khi đã hái thì phải chế biến ngay để có thể tận hưởng trọn vẹn dưỡng chất và hương vị tuyệt vời của thiên nhiên phương Bắc. Bởi vậy, “nghề chơi cũng lắm công phu” và miếng ngon mùa thu đôi khi có tiền chưa chắc đã có cơ hội tận hưởng là vậy!
