Cụ không biết cụ ngồi thế đã bao lâu, trên giường, nơi cụ vẫn thường ngồi, chân này vắt tréo chân kia, hai tay hờ hững đặt trên đùi như thể không phải tay cụ vậy. Cụ không khóc nữa. Nước mắt đã khô tự lúc nào, và những hạt muối li ti đọng lại ngứa ngáy trên mặt cụ.

Bên ngoài, trời sáng lắm, sáng đến mức nhìn ra, cụ lóa cả mắt. Mấy cây bạch dương lá vàng lấp lánh. Thu năm nay ấm, mùa màng sẽ được lắm đây, cụ Nadezhda Ivanovna nghĩ bụng. Đận này ở Slava người ta bắt đầu thu hoạch khoai tây, đây đó ngoài đồng, những đống lửa đầu tiên bốc lên từ các đống thân lá khoai tây bị đốt. Và, hễ khi nào thân lá khoai tây cháy thì cũng là lúc thời nắng lịm đang về, chẳng còn gì ngăn nổi.

Cụ Nadezhda Ivanovna hỉ mũi rồi nâng đôi que đan sáng nay cụ để nằm trên gối lên tay. Tất cụ vốn định đan cho Sasha, giờ đành cho anh Kurt vậy, đã gần xong một chiếc, chiếc kia cụ đang đan đến phần gót. Đan tất thì cụ rất thạo, cụ từng đan nhiều đôi, mấy đôi đầu tiên trông chỉ nhỏ như túi bọc trứng luộc, ba chục năm rồi mà mũi cụ vẫn còn lưu mùi tóc sau gáy thằng bé, mỗi khi cụ nhớ cảnh nó ngồi trên đùi cụ để chơi trò malchik-palchik[1], chơi hàng giờ, hoặc để nghe cụ hát, bài hát về con Dê Non không vâng lời bà nội, bài hát nó nghe đi nghe lại không chán, giờ thì chắc nó quên rồi, mặc dù bài hát nó đã thuộc lòng từ lúc mới lên hai; thuộc thì thuộc cơ mà lúc nào cũng hỏi, cũng đòi: Ta...ại saa...o, ta...ại saa...o, chỉ sừng non với móng chân, gọi mãi gọi mãi cũng chỉ thấy sừng non với móng chân thôi, nhưng không sao, chắc nó sẽ gửi bưu thiếp cho cụ, dù nó có việc quan trọng phải làm bên ấy, nó còn phải làm quen với mọi thứ ở xứ đó, cái xứ Mỹ ấy cụ đã thấy trên vô tuyến, chương trình bên kia cơ, phải bật hai lần, mà thật ra cụ xem chương trình bên kia là chính, Brezhnev[2] cụ xem chán rồi, xứ Mỹ vẫn hay hơn thế nào ấy, dù đôi lúc họ chiếu những thứ cụ chẳng dám xem, hoặc giả có xem cũng sợ phải tội, rồi cụ Nadezhda Ivanovna lại nghĩ bụng, hay những thứ chiếu trên vô tuyến chỉ là hình với ảnh, và rốt cuộc thì mọi thứ cũng chẳng khác ở đây là mấy, trông gần lắm, hay những thứ cụ thấy đó vẫn diễn ra trên đất Đức nhỉ, chỉ phía bên kia biển nước, hay nước Đức chính là nước Mỹ, hay là một phần của Mỹ, hay Mỹ là một phần của Đức, lung tung xòe đến phát điên lên được ấy, mà để làm gì cơ chứ, nếu rốt cuộc mọi thứ đều như nhau như Ira vẫn bảo, chỉ có điều bên kia mua cái gì cũng có, Ira bảo thế, ở nước Đức bên kia kìa, tức là một phần của Mỹ ấy, thế nhưng cụ chẳng hiểu gì. Thì ở chỗ bến xe khách vẫn dừng, nơi thằng Sasha đi học, cũng ai muốn mua gì thì mua, chẳng tem chẳng phiếu gì, mua bao nhiêu cũng được, miễn sao khuân được hết, mua sữa đựng túi giấy bồi, ở Slava sẽ chẳng ai tin cụ, nhưng thật tình mà nói, chẳng biết do túi giấy bồi hay do bò là bò Nhà nước, sữa vắt bằng máy, mà thứ sữa ấy, khi để yên, không quánh lại, cứ thế mà hỏng đi thôi, thì sữa vắt từ bò Nhà nước nó khác với sữa bò nhà mình trong chuồng mà lại, thằng bé chuộng sữa đông pha đường lắm, sữa chua, rồi cả bơ cũng có, có tất, muốn gì cũng có.

Đan gót chân cụ phải chia mũi đan thành ba, song cụ chẳng đếm bao giờ, kim nó cứ tự động đan, rồi các mũi bắt chéo nhau trước khi lại chạy thẳng theo thân kim, chân anh Kurt cùng cỡ nhưng cái anh này thật tình mà nói chẳng bao giờ mang tất cụ đan, dù cứ khi nào cụ tặng thì lại cảm ơn rất lịch sự, đúng thế, nhưng biết làm sao được, tay cụ phải có việc để làm, sang xuân còn có việc trong vườn, nếu cụ còn sống đến lúc ấy, cơ mà đến lúc ấy cụ phải có cách giết thời gian, chứ nếu chỉ xem vô tuyến thì mụ mị cả đầu óc, thỉnh thoảng cụ cũng đọc cuốn sách anh Kurt đưa cho cụ, đọc thì cụ biết, ít ra cụ cũng thoát khỏi mù chữ từ dạo cụ đến Slava, xứ của Xô-viết, có điều cuốn sách nó dầy quá, cuốn Chiến tranh và hòa bình, đọc đến đoạn giữa thì quên đoạn đầu, cảnh cắt cỏ mô tả trong truyện thì cụ nhớ, công việc nặng nhọc lắm, đời cụ, cụ đã cắt cơ man là cỏ, cứ chiều tối, đi làm ở nhà máy cưa về là cắt, vào tháng Tám hằng năm, sang tháng Chín đến lượt thu hoạch khoai tây. Ở Slava là thế. Bây giờ cụ chỉ có việc chăm dưa chuột, nhưng dưa ở đây nó cứ tự động mọc, chỉ thỉnh thoảng phải tưới, mở vòi nước cái là xong, sống ở Đức nhẹ nhàng như thế, dân Slava chẳng ai tin, nhẹ nhàng thế nhưng mọi sự cứ đều đều và Ira luôn miệng càu nhàu, thỉnh thoảng cụ tự hỏi không biết bỏ cái nhà ở Slava có phải là sai lầm không, nhưng rồi cụ lại tự an ủi, biết làm sao được, xương cốt già hết rồi, đến leo thang lên lò sưởi mùa đông cụ còn chẳng leo nổi nữa, thì thôi, cụ chẳng than thân trách phận gì, song dần dần đâm chán, ít gì cụ cũng bẩy tám rồi, các chị gái cụ còn chẳng sống nổi đến hai mươi, chị Lyuba, chị Vera, hai chị đã nằm lại đâu đó ở một vùng giữa Gríshkin Nagár và Tatarsk, còn cụ vẫn ngồi đây, ở đất Đức này, thậm chí được cả lương hưu, ba trăm ba một tháng, mới đầu cụ để dành cho việc mai táng cụ sau này, canh cánh lo chết trước khi dành đủ tiền vì nếu thế thì, có ai mà biết được, người ta sẽ đem xác cụ đi thiêu, ở đây họ làm thế, nhưng giờ thì quá đủ rồi, gấp những ba lần tiền, mà cụ vẫn sống, vẫn tiếp tục nhét khoản lương hưu của cụ vào gối đầu giường, sau khi đưa một trăm cho thằng Sasha, Ira không nhận tiền của cụ, lúc nào cũng con không cần, mẹ hiểu không, vênh vênh cái mặt, khiến cụ bực cả minh.

Có tiếng gõ cửa, ra là anh Kurt, hỏi cụ lát nữa có cùng đi dự lễ sinh nhật ông Wilhelm không. Chà chà, sáng nay cụ còn nhớ, sau đầu óc già cả quên khuấy đi mất, nhưng cụ không muốn nhận cụ quên.

- Tôi đi chứ, cụ nói. Sao lại không.

Có điều cửa hàng hoa cạnh nghĩa địa đóng từ lâu rồi, khỉ quá, mình ngu quá là ngu, làm thế nào bây giờ, cụ vẫn còn hộp sô-cô-la nhân rượu, chỉ mong sao không phải của chính ông bà Charlotte tặng cụ, hai ông bà toàn tặng cụ thứ sô-cô-la nhân rượu ấy, mà cụ nào có ăn, nhưng cũng chẳng sao, vì nhờ thế cụ có thức gì để mời mỗi khi Sasha dẫn bạn gái đến thăm cụ, cô bạn mới của nó tên Kalinka hay tên gì nhỉ, không biết con bé có cùng đi sang Mỹ không hay ở lại Đức? Con bé cũng không đến nỗi nào, mỗi tội đôi tay khẳng khiu, chẳng làm lụng gì được, mà nó làm gì đâu, diễn viên gì đó, gầy thì gầy, đóng phim người ta vẫn cần, hay là tặng ông Wilhelm dưa chuột muối, dưa loại tốt, giống Ural, muối với tỏi và rau thì là, thằng bé Sasha mê dưa chuột của cụ, có điều sinh nhật tặng dưa chuột chả biết có được không, cụ phải hỏi anh Kurt, ít gì ông ấy cũng chín mươi rồi, thế mà trông vẫn phong độ lắm, cái ông Wilhelm này, nom cứ như tám mươi, lúc nào cũng com-lê như bộ trưởng, mà nói năng cũng thế, trịnh trọng lắm, thoáng trông biết ngay ông đã từng chu du thiên hạ, ông bà ấy đi tàu thủy vượt biển, lạy Chúa, cụ đã có lần thấy biển, cơ man nào là nước, đến tận chân trời, chuyện ở Slava chẳng ai tin, mà đằng ấy, sát mép chân trời, mấy chiếc tàu thủy trông nhỏ li ti như hình nộm trên nóc nhà, nghĩ mà thấy khiếp, và cụ nghĩ, đi tàu hỏa vẫn hơn, ít ra thì nó cũng còn chạy trên mặt đất và khi nó chạy thì cũng chẳng sợ lắm, rồi cũng quen dần, để rồi rốt cuộc cụ còn ngủ và khi mở mắt ra thì bỗng dưng cụ đã ở Đức và thật tình cũng chẳng biết như thế là xa hay gần, thằng Sasha có lần chỉ trên bản đồ cho cụ xem, như thể nhìn bản đồ là biết, tỷ dụ, từ Tatarsk đến Gríshkin Nagár là bao xa, trên bản đồ chỉ bằng bốn ngón tay xếp lại nhưng thực ra là bốn năm đằng đẵng cụ vẫn đi qua, hay lâu hơn, cụ chẳng biết nữa, cụ đã mải mốt bước đi, từ khi nảo khi nào đến giờ cụ chỉ có đi là đi. Thật tình mà nói cụ chẳng nhớ gì đến Tatarsk, nơi cụ sinh ra nữa, bố cụ đi thả bè gỗ trôi sông mất tiêu không về, lúc đầu mẹ cụ bảo thế, về sau tự dưng mẹ lại quả quyết bố chết trận, mọi sự cứ tối mò mò, chẳng biết đâu mà lần, đến khi lần ra chỗ sáng thì cái đầu tiên cụ nhìn thấy mỗi khi nhớ lại, là con đường, một bức tranh mờ nhạt, lay lắt về một con đường đi mãi không hết, và khi cụ nhìn xuống thì thấy đôi chân lấm bẩn của chính mình, đó chính là thứ đầu tiên cụ còn nhớ được, cùng cơn khát nước không ngớt giày vò cũng như đôi bàn tay, khi đập lên trán, do quá nhiều muỗi mà đỏ nhoét vì máu.

Cụ lấy chiếc áo liền váy ra mặc, áo mới, màu tím có kim tuyến vàng óng ánh, kể ra ở tuổi cụ cũng là hơi diện, ở Slava chẳng ai mặc thế này, nhưng ở đây người ta mặc tất, kể cả người già, mỗi khi đi nhảy ở câu lạc bộ Volkso-Dali-Rität[3], mỗi năm một lần, vào cửa không mất tiền, là nơi cụ hay đến, dạo chân cụ còn lành lặn, mặc dù cụ không biết nhảy theo các điệu được quy định, cứ nhảy bừa, theo kiểu ở vùng Ural nhà cụ, nhấp chút rượu ngọt là y như rằng cụ thấy ai cũng ít nhiều nhảy kiểu Ural như cụ, bây giờ cụ phải xỏ giầy, giầy rất tốt, Ira sắm cho cụ, nhưng Nhà nước trả tiền, chuyện này ở Slava rồi cũng chẳng ai tin cụ, thứ giầy như thế này, loại tốt, bằng da, thứ giầy hồi nhỏ cụ vẫn trông ngóng mỗi khi vào một xóm làng nào đó ngồi ăn xin trước cửa nhà thờ, cụ ghét ngồi như thế lắm, hai chị lớn được vào làng kiếm việc, còn cụ, đứa bé nhất, phải ngửa tay ăn xin, suốt cả ngày, cúi đầu xuống, ngửa tay đưa lên cao, thế nhưng, nếu không thấy ai mang giầy thì thôi, hạ tay xuống, chuyện này cụ vỡ nhẽ ngay, ai chân quấn giẻ sẽ chẳng cho gì, chân mang dép - thỉnh thoảng, nhưng cơ mà, nếu thấy giầy da thì phải căng người ra, giầy da thứ thiệt, đúng như đôi cụ đang đi, gọi là giầy chuẩn hình, thứ này ở Slava không ai biết, mỗi bên những mười hai lỗ để xỏ dây, kể ra cũng tiếc vì rốt cuộc không đi thăm Slava được nữa, cụ Nina đã làm giấy mời, đến thị thực cũng có rồi, nhưng biết làm sao được, chân cẳng thế này, đến lê ra nhà thờ còn khó nhọc nữa là, có giầy chuẩn hình cũng chẳng giúp gì, đôi chân liệt rồi, lê lết khắp mọi chân trời rồi, đến tận Gríshkin Nagár, đi từ Tatarsk, bốn năm trời ròng rã, có khi lâu hơn cũng nên, hết đi lại lết, hè nào cũng như hè nào, từ lúc tuyết tan đến mùa thu hoạch, rồi sau đó cầu Chúa cho gặp nhà địa chủ từ tâm cho trú đông tạm, dù chỉ là trong một góc chuồng gia súc cũng được.

Cụ phải tháo hết dây giầy ra mới xỏ-chân-vào-giầy được, sau đó cụ lại phải xâu dây từ đầu, ngược từ dưới lên trên hết mười hai lỗ rồi thắt lại, như thắt nơ, là xong. Rồi cụ chải tóc, nhưng không phải vì thế mà phải vào buồng tắm, cụ nghĩ bụng, soi vào màn hình vô tuyến là đủ rồi, có khi còn hay hơn vì không phải nhìn rõ mình, đoạn cụ khoác chiếc áo khoác mùa hè, ngoài trời vẫn còn ấm, và thay vì xách túi, cái túi xách mọi khi cụ vẫn mang theo người - chẳng biết để làm gì, bởi chìa khóa phòng đằng nào cụ cũng móc dây chuyền quàng cổ, còn ví tiền cụ giấu trong túi khâu thêm ở cạp váy - tức là thay vì xách túi, cụ cầm lọ dưa chuột để trên bàn từ sáng, rồi cụ lại ngồi xuống giường, chờ anh Kurt đón. Ngồi chờ thế này, cụ chẳng ngại, khi biết chờ cái gì thì có chờ lâu cũng chẳng ngại, có khi còn thấy thú vị. Cụ chợt nhớ cụ chưa ăn uống gì, miếng bánh mì pho-mát Ira vất cho cụ vẫn còn nguyên trên bàn, nhưng cụ nhất định không đụng đến, cụ có phải con chó đâu cơ chứ, thế là cụ cứ ngồi yên, chờ, lọ dưa trên đùi, không nghĩ ngợi gì cả, hay đúng hơn không nghĩ xoáy vào chuyện gì cả, chỉ thấy lạ, sao cụ lại nhớ đến dạo xưa, hồi cụ còn nhỏ ngồi ăn xin trước cửa nhà thờ và ngắm các đôi giầy đi ngang, lâu lắm cụ không nhớ đến chuyện này, nhưng chuyện ở đâu thì cụ không biết nữa, cái làng ấy, những gương mặt dạo ấy, chẳng còn gì, quên ráo cả, cũng như cụ quên khuấy đoạn đầu cuốn sách gọi là Chiến tranh và hòa bình nó ra làm sao, cụ chỉ nhớ cái ngày cụ tìm thấy Lyuba, chuyện này tất nhiên cụ nhớ, chị ấy nằm giữa tuyết, trông cứ tưởng đống giẻ đóng băng. Cụ lấy rìu dọa một trong mấy gã đàn ông, thấy người ta bảo vậy. Rồi cả nhà cụ phải bỏ đi, mang tiếng là bọn gây rối, ngay giữa mùa băng giá, cụ vẫn nhớ lão địa chủ dẫu gì cũng cho được phần tư pút bánh mì, cụ cũng nhớ cảnh dân chúng đứng trong nhà sau cửa sổ nhìn ra, sau thế nào, cụ không biết nữa. Quên sạch. Thế nào đó rồi cũng qua được. Lúc nào đó, chẳng biết có phải mùa hè ấy không hay mùa hè sau nhỉ? thì họ đến Gríshkin Nagár; vẫn còn nguyên cả ba: mẹ Marfa, chị Vera với cụ, Nadezhda.

Cụ còn nhớ rất rõ về chị Vera. Lyubov xinh nhất, mẹ Marfa vẫn bảo thế, nhưng Vera dịu dàng nhất, cụ Nadezhda Ivanovna nhớ là nhớ nết dịu dàng ấy của Vera, một người kính Chúa, hiền lành, và cho đến tận giờ cụ vẫn tự hỏi sao chính Vera lại là người phải chịu kết thúc tàn nhẫn như thế. Chị ấy qua mỗi một mùa đông ở Gríshkin Nagár. Đấy là lần đầu tiên cả nhà được ở ngôi nhà riêng, họ hàng nhường cho căn nhà gỗ, gỗ nứt chỗ nào lấy bùn trát kín lại chỗ ấy, lò sưởi rộng đủ chỗ cho ba mẹ con ngủ, tối tối đốt gỗ thông, cháy toàn mùi nhựa, mọi người ngồi quanh bàn, mỗi người loay hoay một việc vặt vãnh nào đấy. Ấm xa-mô-va reo reo. Phía ngoài gió rít từng cơn, nhưng khi gió lặng thì tiếng sói hú, nghe văng vẳng, có vẻ xa lắm, song, nếu mùa đông mà kéo đủ dài, thì chúng mò đến, len lỏi mọi xó xỉnh ở Gríshkin Nagár, sáng ra mở cửa thể nào cũng thấy vết chân sói đầy mặt tuyết. Sang hè, bọn sói nhát hơn, cánh đàn ông bảo mùa hè dễ bị muỗi đốt chết hơn là bị sói vồ, người yếu lắm chúng nó mới dám xông vào, chắc chị ấy phải khát nước đến phát điên, ai mà biết chị ấy bị lạc từ lúc nào, nghe bảo ai bị lạc cũng đi lòng vòng, hai năm sau người ta tìm thấy chị cách nhà chừng mươi mười lăm véc-ta gì đó, đúng hơn là tìm thấy chiếc thùng thiếc chị ấy mang theo để hái dâu rừng, ở trong thùng, tốt nhất là đừng hỏi, đến giờ cụ vẫn sởn da gà mỗi khi nhớ lại những gì còn sót lại ở chị ấy, sừng với móng, bây giờ thì mày biết tại sao rồi nhé, quay đi quay lại, chui vào chui ra bụi dâu là mất hướng rồi, rừng taiga lớn lắm, dễ mất hướng lắm, rồi mày khắc thấy còn sót lại gì ở con dê non ấy, sừng với móng thôi... Thôi kệ, chắc thằng nhỏ quên rồi, ở Đức làm gì có chó sói đâu, ở Đức mọi thức đều trật tự, ngăn nắp, đến cả rừng cũng ngăn nắp nữa là, còn ở bên Mỹ ai mà biết có rừng hay không.

Anh Kurt gõ cửa.

- Tôi biếu ông ấy lọ dưa muối, cụ Nadezhda Ivanovna nói. Hay biếu như thế không được, anh Kurt?

- Thưa mẹ, được ạ. Mẹ biếu lọ dưa được ạ.

Anh Kurt này tốt, lúc nào cũng lễ phép, thưa gửi đàng hoàng. Ira phải nói là may mắn tìm được người như thế, cụ Nadezhda Ivanovna vừa gượng đứng dậy vừa nghĩ bụng, mặc dù anh ấy từng ngồi trại cải tạo, ờ, anh ấy vốn là dân ở tù ra, mà dạo còn ở Slava cụ đã thấy cánh ở tù ra đứng đắn, đứng đắn hơn cả đám quản trại, gớm cái bọn bợm rượu ấy, nhưng anh này thế mà leo lên được, làm đến lão sư, cứ sáng thứ Hai lại xách cặp lên Berlin, làm gì ở đấy cụ chẳng rõ lắm, nhưng là việc gì đấy của Nhà nước, lương cao lắm, mua cả xe hơi cho Ira cơ mà, ở Slava ai mà tin cụ chứ, ai đời vợ chạy xe ô-tô, chồng đi bộ, à cơ mà Ira đâu nhỉ?

- Ira đâu rồi? cụ Nadezhda Ivanovna hỏi.

Kurt lắc đầu.

- Cô ấy không đi.

- Sao không đi? Sinh nhật ông Wilhelm cơ mà?

Kurt chỉ ngón tay trỏ lên trên. Bây giờ cụ Nadezhda Ivanovna nghe tiếng nhạc từ phòng Ira vọng ra, tiếng nhạc cụ nghe quen, Ira độ này hay nghe bản nhạc đó, nhạc Nga, ca sĩ Nga, gào tới mạng, nhưng không phải tiếng nhạc làm cụ lo lắng.

- Cô ấy khó ở à? cụ hỏi.

- Vâng, khó chịu trong người, Kurt nói.

- Vì chuyện thằng Sasha à? cụ Nadezhda Ivanovna gặng hỏi.

- Vâng, vì chuyện thằng Sasha.

Nhưng đấy vẫn không phải là cớ để uống, cụ Nadezhda Ivanovna nghĩ bụng. Đàn bà sao lại thế, đời thuở nào vợ say chồng tỉnh không, xấu hổ chết đi được, đến thuốc lá cũng hút, mọi chuyện này không hay chút nào, đúng ngày sinh nhật ông Wilhelm lại uống say mèm, cứ làm như uống say trên kia thì thằng Sasha nó về không bằng.

- Mẹ vịn vào tay con, kẻo ngã.

Cụ vịn vào tay anh Kurt, bước từng bước xuống bậc thang trước cửa nhà. Cỏ dại mọc hai bên lối đi thế này, nhẽ ra phải nhổ nó đi, vừa khó nhọc bước đến cổng, cụ vừa nghĩ bụng, nhưng đây chẳng phải việc của cụ.

- Miễn sao ở đấy nó khỏe là được rồi, anh nhỉ, cụ Nadezhda Ivanovna nói.

- Vâng, miễn sao được như thế là ổn rồi.

Nhà bà Charlotte và ông Wilhelm ở cùng phố, không xa lắm, nhưng chân đã đau thì cũng không phải là gần. May sao, ở Đức đến vỉa hè cũng lát gạch. Anh Kurt đỡ hộ cụ lọ dưa chuột muối, mẹ vợ con rể khoác tay nhau đi chậm rãi. Có lẽ anh này không nghiêm với vợ, cụ Nadezhda Ivanovna nghĩ bụng. Cụ thì Irina chẳng nghe rồi, cái gì nó cũng làm như giỏi hơn cụ, từ dưa chuột muối đến bột bánh pelmeni, ai lại cho trứng vào đấy, hoặc thử lựa lời bảo nó bớt uống rượu đi thì cứ là ầm ầm cả lên, sao mẹ cứ xía vào chuyện của con, đây có phải xứ đằng sau dãy núi Ural của mẹ đâu, xin lỗi đi, còn xa nữa cơ nhá, thôi thì cứ đóng cửa lại là yên. Có thể nó đến nông nỗi này là vì nó không có bố. Bà ngoại Marfa chiều nó quá, mới đầu thì bảo nhục ơi là nhục, có con với thằng da đen, lúc nào mẹ cũng bảo thằng da đen, thằng “di-gan”, nhưng anh ấy có phải di-gan đâu cơ chứ. Anh ấy là nhà buôn, cụ mua dầu hỏa chỗ anh ấy, người thật tốt nhá, Pyotr Ignatyevich, không rượu chè như đám mu-dích ở Gríshkin Nagár đâu, ông chủ hẳn hoi hay gần như thế, mặc áo bành tô, và cái cách khiển xe tam mã của anh ấy thì cả làng chẳng mấy ai bì kịp, và dù đó là tội lỗi, cụ xin Chúa tha tội, thế nhưng trong lòng cụ chẳng thấy có lỗi gì, bởi vì nếu mẹ Marfa không chặn lại thì cả hai người đã làm lễ cưới trước chúa và Nhà thờ rồi, anh ấy hứa với cụ như thế, thề hẳn hoi.

- Ông ấy định cưới tôi đấy chứ, cụ nói.

- Ai hả mẹ? Kurt hỏi lại.

- Thì ông Pyotr Ignatyevich chứ ai.

- À thế ạ, Kurt nói, vâng, nhất định rồi.

Nhưng cụ biết ngay anh Kurt không thật tin cụ lắm.

- Lẽ ra ông ấy đã lấy tôi, cụ quả quyết, nếu mẹ Marfa không ngăn, sau đó cả nhà đi khỏi Gríshkin Nagár, rồi sau này, lúc Ira lớn rồi kia, thì chuyển về Slava.

- Đấy là năm nào hả mẹ?

- Cái năm Xô-viết về ấy.

- Xô-viết về thì chính mẹ mới lên mười chứ mấy.

- Không, không phải thế, cụ nói, tôi vẫn còn nhớ mà, ấy là dạo người bà con phải mổ bò, bởi vì ai có quá ba con sẽ bị diệt ku-lắc, thế nhưng rồi họ vẫn diệt ông ấy vì ông ấy đã mổ bò.

- Ý mẹ nói, họ xử bắn ông ấy chứ gì.

- Ừ, chắc là bắn, lâu lắm rồi.

- Sau đó mẹ về Slava.

- Phải rồi, mới đầu mẹ Marfa không muốn về Slava, vì Xô-viết họ về đấy rồi.

- Thế nhưng ở Gríshkin Nagár cũng có Xô-viết rồi cơ mà, mẹ vừa kể đó thôi.

- Phải, cơ mà ở Gríshkin Nagár, anh biết không, ở đấy không nhiều Xô-viết lắm, độc mỗi sáu nóc nhà, đến nhà thờ cũng chẳng có để phá. Nghe nói ở Slava người ta phá nhà thờ. Rồi họ làm ra điện. Mẹ tôi không muốn dính tí nào vào những thứ đó. Bà ấy chống lại tiến bộ. Tôi không chống. Phá nhà thờ là phải tội, nhưng có điện thì được, sao không? Mới lại, trường học người ta mở trong thành phố, nên cả nhà kéo vào đấy, cũng là vì cái Irina là chính.

- Thành phố nào, hả mẹ? Kurt hỏi.

- Sao, thành phố nào ấy à?

- Mẹ vừa bảo cả nhà kéo vào thành phố.

- Phải rồi, thì anh biết rồi thôi, cụ hơi ngơ ngác.

- À, ra mẹ bảo Slava.

- Đúng rồi, Slava. Chứ còn đi đâu nữa?

- Vâng, Kurt nói. Còn đi đâu nữa chứ.

Hai mẹ con chuyển sang lề đường bên kia. Mặt trời chiếu xuyên qua các tán cây thưa, sưởi qua cả quần áo, ấm đến tận xương cốt. Cụ Nadezhda Ivanovna khoan khoái đi bên Kurt, bám tay Kurt, cụ thấy vinh hạnh, đến chân cũng do nói nhiều mà quên cả đau. Hay là cụ cứ đi lần nữa đến nhà thờ, nhà thờ Chính thống giáo ấy, lên tàu điện cũng đỡ một đoạn, thắp ngọn nến cho thằng Sasha, dù nó chẳng tin đạo, nhưng biết đâu vẫn thiêng, để nó, cái thằng nhỏ ấy, rốt cuộc được yên thân, hay cụ góp ít tiền từ thiện, gì chứ ít tiền thì cụ có.

Ngôi nhà bà Charlotte cùng ông Wilhelm ở rất đẹp. Ngọn tháp nho nhỏ nhô lên từ một bên mái khiến ngôi nhà có vẻ gì như nhà thờ vậy, mẹ Marfa chắc sẽ tưởng đây là nhà thờ, nhưng đúng ra cứ nhà gạch là mẹ tưởng nhà thờ. Lối vào nằm ngang mặt đường, chính đây là điều khiến cụ có cảm tưởng vào nhà quan, ai đến thăm chỉ cần lên một bậc thang là đã đứng trước hai cánh cửa gỗ dày, có chạm khắc hẳn hoi, và hai tay nắm hình đầu cá vàng.

Một người đàn ông trẻ tuổi mặc com-lê ra mở cửa, cụ Nadezhda Ivanovna biết anh này, cụ gặp anh ta đã nhiều lần ở nhà bà Charlotte và ông Wilhelm, một người vui vẻ, lúc nào cũng cười cười và chào hỏi cụ hơi quá nồng nhiệt, Babushka, Babushka[4], anh ta nói, còn cụ đáp lại, xin Chúa phù hộ con, con trai ạ.

- Bog s toboyu, synok.

Trước hết vào phòng ngoài, từ đây qua tấm cửa bằng gương vào một hành lang rộng, có hẳn một góc treo áo khoác trên tường, trông hệt như cửa chính, bằng gỗ chạm khắc, nhưng ông Wilhelm quét sơn, màu mè rất sành chứ không như Ira nhà cụ, cứ đồ gỗ là sơn trắng, y như trong bệnh viện.

Giờ đến lượt bà Charlotte nhào ra, bà ấy già hơn cụ Nadezhda Ivanovna, nhưng chân cẳng vẫn tốt lắm, tóc thì uốn như tóc con gái. Mặc dù anh Kurt và bà Charlotte nói chuyện bằng tiếng Đức, song cụ Nadezhda Ivanovna hiểu bà Charlotte hỏi thăm Irina và Sasha, và cứ nhìn nét mặt thì biết bà chẳng vui vẻ gì với tin Kurt thông báo: cụ Nadezhda Ivanovna đoán ngay là vì Sasha đang ở Mỹ. Có điều bà vẫn bình tĩnh lắm, miễn sao đừng để ông Wilhelm biết gì cả, ni slova Vilgelmu[5], bà dặn thêm bằng tiếng Nga.

- Bác hiểu chứ ạ, ông ấy rất...

Nói rồi, bà phẩy tay không rõ với ý gì. Ông Wilhelm làm sao? Mệt à?

Đúng là lão Wilhelm trông xọp hẳn so với lần trước cụ Nadezhda Ivanovna gặp, lão ngồi lọt mất hút trong chiếc ghế bành to tướng. Cất tiếng chào cụ, ánh mắt lão ta đùng đục và giọng nói khản đặc.

- Tôi biếu ông này, cụ Nadezhda Ivanovna nói rồi chìa lọ dưa muối ra.

Ánh mắt Wilhelm chợt sáng lên, nhìn cụ Nadezhda Ivanovna trước rồi chuyển sang nhìn lọ dưa, lão nói to.

- Gorokh!

Nhưng đấy có phải đậu đâu cơ chứ.

- Dưa chuột đấy, cụ Nadezhda Ivanovna giảng giải: Ogurtsy!

- Gorokh, lão Wilhelm khăng khăng.

- Ogurtsy, cụ Nadezhda Ivanovna lại chữa.

Song lão Wilhelm, như thể muốn cho cụ thấy đây là đậu, không phải dưa, nhờ người mở lọ, nhón một quả ra, đưa lên miệng cắn. Và, mặc dù bây giờ đã rành rành là lão đang cắn vào quả dưa chuột, lão ta vẫn một mực:

- Gorokh!

Cụ Nadezhda Ivanovna gật gật đầu - ra là đến nông nỗi này rồi đây. Lão lên đường rồi đấy. Giờ cụ hiểu vì sao ánh mắt lão đùng đục, cụ đã từng thấy ánh mắt đục như thế, của người đang hấp hối.

- Bog s toboyu, cụ nói khẽ.

Rồi quay người lần đi chào khách khứa. Cụ quen mặt nhiều người ở đây, dù chẳng biết tên họ là gì. Cụ biết mặt người đàn ông ít nói, đôi mắt u sầu, lúc nãy giúp Wilhelm mở lọ dưa chuột muối. Cụ cũng quen mặt vợ ông ta, mụ tóc vàng, lúc nào nhìn cũng có cảm giác mụ cao hơn chồng hẳn cái đầu - trừ những lúc hai người đứng cạnh nhau. Cụ biết chị bán rau ở cửa hàng cạnh bưu điện, người luôn đon đả, mỗi khi trả tiền cụ thường tin cậy đưa nguyên cả ví vào tay để chị ta tự lấy. Cụ quen cả anh cảnh sát, lẫn ông hàng xóm bàn tay lúc nào cũng nhớp nháp mồ hôi và luôn miệng chào cụ bằng câu Da zdravstvuet! Nghĩa là muôn năm, nhưng cái gì muôn năm thì ông ta chẳng bao giờ nói. Nói chung, ở đây ai nấy đều thân thiện với cụ, cả những người cụ không quen, cánh đàn ông ai cũng đứng dậy bắt tay cụ, rồi vỗ vai cụ làm cụ cũng thấy ngường ngượng, duy có người đàn ông mặc bộ com-lê màu xám sáng, hồi năm ngoái còn vui vẻ nói chuyện tiếng Nga với cụ, giờ nhìn cụ như thể không nhận ra, tay ông ta run run, mặt cứng đơ, khiến cụ chợt thấy ông ta trông sao giống Brezhnev thế.

Cụ ghé ngồi xuống phía cuối bàn tiệc, ai đấy đẩy riêng cho cụ chiếc ghế bành nhỏ đến sát bàn, cụ ngồi lọt thỏm trong đó, khó nhọc lắm mới với tay đến mặt bàn. Người ta dọn cà phê, bánh ngọt cho cụ. May phước cà phê không quá đặc, còn bánh ngọt thì ngon tuyệt, cụ đặt đĩa lên đùi làm luôn hai miếng, trong khi mấy người khách khác quay ra nói tiếp câu chuyện. Rằng dân Đức lắm lời thì cụ chẳng lạ lắm, ai nấy đều có học có hành, tất họ có lắm chuyện để nói, nhưng cụ chẳng nghe thấy gì khác ngoài những tràng âm thanh khô khan, trầm nặng mọi khi cụ vẫn nghe. Thì đúng là cụ cũng muốn học tiếng Đức lắm, hồi mới sang, ngày nào cụ cũng ngồi cày chữ cái Đức, thế nhưng, sau khi đã thuộc lòng tất tật các chữ cái, toàn bộ bảng chữ cái Đức, cụ mới nghiệm ra điều quái đản: tuy thuộc hết như thế cụ vẫn chẳng nói được một tí tiếng Đức nào. Thế là cụ bỏ, chuyện đến vô bổ, học thứ tiếng khó nói, khó hiểu, từ ngữ cứ như bánh mì khô cứa trong họng, chuttentak - dùng để chào khi gặp mặt, khi chia tay lại: Affidersin, hay ngược lại, Affidersin, Chuttentak, rắc rối thế, mà chỉ là để chào hỏi nhau thôi đấy.

Người đàn ông có cặp mắt u sầu đẩy chiếc ly kim loại màu lục nhỏ nhắn về phía cụ rồi nâng cốc rượu của mình lên.

- Mời chị Nadezhda Ivanovna, ông ta cất tiếng.

- Da zdravstvuyet, ông có bàn tay ẩm hô to rồi cũng đưa cốc rượu lên cao.

- Nu, zachem![6] cụ Nadezhda Ivanovna hỏi.

Đúng ra thì cụ chẳng muốn, nhưng bỗng dưng mọi người đổ dồn nâng cốc, thúc cụ uống, thôi kệ, cụ nghĩ, làm một ly cũng được để mừng sinh nhật ông Wilhelm, cụ uống một hơi cả ly rượu mạnh, nhưng ngay lúc nuốt ngụm rượu vào bụng, cụ sực nhớ ở Đức người ta không uống kiểu thế, ở Đức người ta chỉ nhấp nhấp miệng ly, cụ thấy hơi ngượng về sự thất thố của mình, chưa kể thứ rượu gì uống tởm quá, cụ không quen uống, cụ thấy hơi men bốc lên đầu và chỉ một lúc sau cụ có cảm giác như mọi người càng nói nhiều, nói nhanh hơn, các âm tiếng Đức rung bần bật trong tai cụ, cụ chợt thấy chóng mặt vì cụ cũng muốn thông báo tin gì đó, mặc dù cả năm qua chẳng có gì đáng kể, cụ nghĩ bụng, tin mới nhất nẩy ra trong đầu cụ là tin Sasha đang ở Mỹ.

- Sasha v Amerike, cụ nói với người đàn ông có đôi mắt u sầu.

- Vâng, chị Nadezhda Ivanovna, ông ta đáp.

Ông ta với chai rượu mạnh, toan rót thêm cho cụ một ly, song cụ Nadezhda Ivanovna cự tuyệt thẳng cánh. Mới một ly cụ đã say thế này, đến mức giữa những tràng âm thanh tiếng Đức rung bần bật ấy cụ còn nghe loáng thoáng cả tiếng Nga, hay đúng hơn, nghe thấy một từ thôi, còn đúng hơn nữa, tên một ai đó: đúng rồi, ông ta tên Gorbachov, không hiểu sao cụ biết ông ta qua truyền hình, hay cụ chỉ tưởng thế thôi, người có cái bớt trên trán, đúng là có người như thế, nhưng sao họ cứ chiếu ông ta trên truyền hình Mỹ thì cụ không rõ, ông ấy người bên ta cơ mà - không phải à?

Giờ đến lượt Melitta - vợ cũ của Sasha - cũng đến, cụ Nadezhda Ivanovna nhận ra ả ngay, mặc dù ả tô son trát phấn như bà chúa. Từ ngày ả bỏ Sasha cụ không còn mấy thiện cảm với ả, vâng, cụ nhận là như thế, chuyện đến là không hay, thằng nhỏ gầy xọp đi, còn thằng Markus, chắt của cụ, từ dạo ấy cũng ít đến chơi với cụ hơn. Hồi còn bé, nó hay ngồi đùi cụ, như bố nó hồi xưa, rồi cụ hát nó nghe bài con dê non, có điều, nó có hiểu gì đâu, thằng Markus chẳng biết chút tiếng Nga nào, cụ cũng chẳng dạy nó. Suốt một dạo nó còn chạy ra chạy vào phòng cụ vòi kẹo sô-cô-la, nhưng cụ không được cho nó ăn kẹo, Melitta mẹ nó cứ làm như thuốc độc không bằng, rồi thì nó không đến thăm cụ nữa, cụ còn chẳng nhớ lần cuối cụ gặp Markus là lúc nào, giờ nó lớn quá, nhưng gầy như que củi, da dẻ nhợt nhạt, mà kể cũng không lạ, đến đồ ngọt nó còn không được ăn nữa là.

Cụ thấy Markus đem quà đến tặng cố nó, đoạn hai bên trao qua đổi lại dăm ba câu gì đó rồi Markus đi vòng quanh chào mọi người, trong lúc thằng nhỏ từng bước tiến tới gần chỗ cụ ngồi, cụ lục lọi vốn tiếng Đức của cụ để gắng đáp lại chắt cụ một câu gì bằng tiếng Đức, cho chắc ăn, cụ lẩm nhẩm đôi lần câu chào trước khi thằng bé đến đứng trước mặt cụ, ngoan ngoãn chìa tay chào cụ, bàn tay mềm mại, mỏng manh, yếu ớt, nhưng khuôn mặt thanh tú, trán cao và mái tóc đen xoăn tít của nó khiến cụ nhớ ngay đến Sasha.

- Affidersin, cụ nói.

Thằng bé trố mắt nhìn cụ, rồi quay về phía mẹ nó và cất tiếng cười.

- Auf Wiedersehen, Markus nói.

Nói xong là đi. Lách người khéo léo, nó rút bàn tay mềm mại khỏi tay cụ và thoắt một cái, nó biến đâu mất.

Cụ Nadezhda Ivanovna ngắm nghía bàn tay mình, bỗng có cảm giác như thể cụ vừa làm thằng bé đau, bằng bàn tay thô kệch, sần sùi do chuyên nhặt khoai tây, bàn tay thợ xưởng cưa, cụ ngắm mu bàn tay nổi đầy những đường gân gớm ghiếc, làn da khô khốc, nhăn nheo ở các khớp ngón tay, móng tay xây xước, sần sùi, lòng bàn tay sứt sẹo, nhăn nheo với bao nhiêu là nếp nhăn. Cụ vỡ nhẽ tại sao thằng bé né tránh không muốn để cụ vuốt ve nó.

Mọi âm tiếng Đức khàn khàn chợt lắng xuống khiến cụ Nadezhda Ivanovna ngước lên. Một người đàn ông xuất hiện, cầm trên tay cặp bìa màu đỏ; cụ biết ngay đấy là người đến trao huân chương, chả là ông Wilhelm hầu như năm nào cũng được nhận huân chương, của Nhà nước hẳn hoi, thêm vào đó là một tờ giấy, trên đó ghi rõ vì sao ông được nhận huân chương. Người đàn ông đang đọc to những gì ghi trong tờ giấy đó, nằm trong cặp bìa màu đỏ ông ta giữ trên tay. Cụ Nadezhda Ivanovna lắng nghe, đầy kính nể, mặc dù cụ không hiểu hết các chi tiết, cụ chỉ hiểu đại khái chuyện đang diễn ra đây trọng đại lắm, cụ ngả lưng ra sau, mắt đảo về phía cái cửa sổ lớn trong khi diễn giả đang nhắc lại cuộc đời ông Wilhelm, ngoài trời đã nhá nhem tối, chỉ còn nhìn thấy đỉnh ngọn cây, lá lay lay trong tán cây và cụ Nadezhda Ivanovna như cảm thấy hơi lạnh buổi chiều tà lướt qua mặt, giống như sau khi gom than nóng, quay người bước qua những luống trồng khoai tây chợt trở nên tối om để về nhà... Chẳng bao lâu nữa, khi hết mùa thu hoạch, là đến sinh nhật Nina. Giữa tháng Mười, đôi khi đã có tuyết, nhưng trời chưa lạnh, tâm trạng mọi người hưng phấn, ai nấy đều đã cất trữ đủ khoai tây và đến lúc để hội hè, ngày hôm trước họ vừa làm bánh pelmeni, rồi mọi người cùng hát, cùng nhảy, rồi sau khi mỗi người cạn một ly lại cùng hát những bài hát buồn thiu, đến khi ai nấy ôm nhau khóc, rồi thì, lại nhảy múa, ở Slava là thế, cụ Nadezhda Ivanovna bâng quơ nghĩ ngợi đến mức suýt nữa quên cả vỗ tay lúc diễn từ kết thúc và ông trao huân chương gắn huân chương lên ngực ông Wilhelm.

Rồi âm tiếng Đức khàn khàn lại râm ran, rạt rạt bên tai cụ, nhưng giờ không làm chướng tai cụ nữa, ly rượu mạnh đã ngấm, làm ấm lòng, nhẹ óc, lòng dạ cụ đang ở Slava, tâm trí cụ đang dẫn cụ đi dọc theo Bolshaya Lesnaya và mọi thứ hiện ra thật rõ: mặt đường đỏ sẫm của con đường lát đá, con đường thẳng như kẻ chỉ, chạy dài đến rặng bạch dương xa tít tắp; những ổ gà to tướng lợn vầy tung tóe, giếng nước có gầu kéo và vỉa hè lát gỗ; dẫy hàng rào gỗ cao ngang đầu người che khuất những ngôi nhà một tầng bằng gỗ, và một trong số đó từng là nhà cụ. Đúng thế, đã lâu lắm rồi, khi bàn tay cụ còn trẻ trung, mềm mại, trẻ trung mềm mại như bàn tay thằng Markus, một mụ bói toán từng dựa vào bàn tay trơn tru chẳng mấy vết nhăn ấy để đoán cụ nay mai sẽ sung sướng, may mắn - mà rồi cũng đúng thế thật. Cụ từng có ngôi nhà riêng, chút ít của cải riêng, về sau còn có cả con bò, phần lông nâu, phần lông trắng, cụ đặt tên nó là con Marfa, để nhớ mẹ cụ, tiếc không còn sống để hưởng.

Đúng thế, mọi sự thật đơn giản. Cụ rất mong quay về Slava, dự sinh nhật của Nina, thị thực nhập cảnh cụ đã có rồi còn gì. Cụ sẽ ngồi trong bếp với Nina, cùng nhau hớp sữa chua. Hai người sẽ làm pelmeni, ăn mừng cùng với những người quen còn lại. Sau rồi họ sẽ chết, thật nhẹ nhàng. Cụ sẽ chết ở đấy, ở quê nhà, cụ muốn chết chôn ở đấy, cho sướng, cụ nghĩ bụng trong khi âm tiếng Đức ran rát bên tai cụ, thật may là cụ còn nghĩ đến điều đó, ngay tại lễ sinh nhật ông Wilhelm, nhưng nói thì cụ chẳng nói ra với ai, cụ không đến nỗi ngốc nghếch vậy, và số tiền để trong gối, cụ sẽ đem đổi ở nhà băng thành tiền rúp.

- Nu davai[7], cụ nói rồi đẩy ly rượu kim khí màu xanh về phía người đàn ông mắt u sầu.

Người đàn ông đôi mắt u sầu rót rượu vào ly cho cụ, rồi cười.

- Chúc sức khỏe chị, ông ta nói.

- Da zdravstvuyet, ông có bàn tay ẩm nói vọng sang.

- Bog s toboyu, cụ Nadezhda Ivanovna nói rồi ực một hơi hết ly rượu.

[1] Tên một cậu bé chỉ cao bằng ngón tay út trong truyện cổ dân gian châu Âu.

[2] Leonid Ilyich Brezhnev (1906-1982), Tổng bí thư Đảng cộng sản Liên Xô cũ và đứng đầu nhà nước Liên Xô cũ từ năm 1964 đến 1982.

[3] Tiếng Đức là Volkssolidarität (Đoàn kết các dân tộc), cụ Nadezhda Ivanovna nói bị chệch đi.

[4] Tiếng Nga: Bà.

[5] Tiếng Nga: Đừng nói gì cho ông Wilhelm nhá.

[6] Tiếng Nga: Nào, nâng cốc mừng cái gì đây?

[7] Tiếng Nga: Nào, rót đi.