Đối với Phật giáo, sự tương thuộc gắn bó mật thiết với sự vô thường của các hiện tượng. Vũ trụ không được tạo ra bởi các thực thể vững chắc và tách biệt, mà nó giống như một dòng chảy vô hạn các sự kiện luôn thay đổi và biến động, tất cả đều tương liên và tác động lẫn nhau không ngừng. Chúng ta luôn cảm nhận được sự vô thường một cách “thô thiển”: tình cảm của chúng ta biến động, bốn mùa kế tiếp nhau, các lâu đài không được chăm sóc sẽ đổ nát, núi non xói mòn dần, sự thay đổi của cơ thể chúng ta theo năm tháng… Sự vô thường “tinh tế” thì không rõ ràng như thế đối với các giác quan của chúng ta, mặc dù nó có mặt khắp nơi, ở thang thời gian nhỏ bé nhất có thể tưởng tượng được: vào mỗi khoảnh khắc vô cùng bé, mọi thứ tưởng như tồn tại đều sẽ biến đổi. Khái niệm thay đổi vĩnh cửu và hiện diện ở khắp mọi nơi này lại trùng hợp với ý tưởng của vũ trụ học hiện đại: mọi thứ đều chuyển động, biến đổi, tiến hóa, mọi thứ đều vô thường, từ nguyên tử nhỏ bé nhất cho tới toàn bộ vũ trụ từ các thiên hà, các ngôi sao và con người.

Bị đẩy mạnh bởi vụ nổ nguyên thủy, vũ trụ đang dãn nở. Xuất phát từ trạng thái vô cùng nhỏ, nóng và đậm đặc, vũ trụ lớn dần, lạnh đi và ngày càng loãng ra. Với lí thuyết Big Bang, vũ trụ đã có một lịch sử. Nó có sự khởi đầu, quá khứ, hiện tại và tương lai. Các quan sát gần đây cho ta biết sự dãn nở của vũ trụ sẽ kéo dài tới vô tận, và một ngày nào đó nó sẽ chết đi trong cái lạnh băng giá. Mọi cấu trúc của vũ trụ - như hành tinh, sao, thiên hà hay đám thiên hà - sẽ chuyển động mãi mãi và quay cuồng trong vở balê vũ trụ khổng lồ: chuyển động tự xoay quanh mình, quay tròn, tiến lại hay rời ra xa nhau. Chúng cũng có một lịch sử: sinh ra, phát triển rồi chết đi. Các ngôi sao đi theo các vòng đời kéo dài hàng triệu thậm chí hàng tỉ năm. Vào thời điểm tôi viết những dòng này, Trái Đất mang theo chúng ta đang di chuyển trong không gian với vận tốc 30kms trong chuyến hành trình thường niên xung quanh Mặt Trời. Mặt Trời lại mang theo nó trong hành trình xung quanh Ngân Hà với vận tốc 230 kms. Dải Ngân Hà lại rơi vào bạn đồng hành của nó là thiên hà Andromeda với vận tốc 90kms. Vẫn chưa hết: Cụm thiên hà địa phương, chứa thiên hà của chúng ta và thiên hà Andromeda lại rơi với vận tốc khoảng 600kms, bị hút bởi đám thiên hà Virgo và siêu đám thiên hà gần nhất của siêu đám thiên hà địa phương là Hydra và Centaurus. Vở balê không dừng lại ở đây: đám siêu thiên hà này lại rơi về phía vùng tập trung khoảng hàng chục ngàn thiên hà được gọi là “Nhân hút lớn”. Bầu trời tĩnh và bất biến của Aristotle thực sự đã chết. Mọi thứ chỉ là vô thường, thay đổi và biến hóa.

Thế giới nguyên tử và hạ nguyên tử cũng không đứng im. Ở đó mọi thứ cũng vô thường. Các hạt có thể biến đổi bản chất: một hạt quark (viên gạch cơ bản của vật chất) có thể đổi họ hay “mùi”, một proton có thể trở thành một nơtron khi bức xạ ra một positron (phản hạt của electron) và một nơtrino. Do quá trình hủy hạt với phản vật chất, vật chất có thể biến đổi thành năng lượng thuần túy. Chuyển động của một hạt cũng có thể biến thành một hạt và ngược lại. Nói cách khác, tính chất của một vật cũng có thể biến thành vật. Nhờ vào sự mờ nhòe lượng tử, không gian xung quanh chúng ta tụ tập vô số những hạt được gọi là “ảo”, tồn tại ma quái và phù du. Sinh ra và mất đi theo những vòng đời vô cùng ngắn ngủi, chúng là hiện thân của sự vô thường ở mức cao nhất.

Như vậy, tồn tại một sự hội tụ tuyệt vời giữa các quan điểm của khoa học và Phật giáo về thực tại. Tuy nhiên, vẫn tồn tại một câu hỏi mà Phật giáo có thể mâu thuẫn với vũ trụ học hiện đại. Câu hỏi này liên quan tới nguồn gốc của vũ trụ và việc vũ trụ được điều chỉnh một cách chính xác tới kì lạ để cho phép sự sống và ý thức xuất hiện.