Nỗ lực của tinh thần cần phải đạt được sự chuyển biến sâu sắc trong cách nhận thức và tác động lên thế giới của chúng ta. Như trong trường hợp của nhà vật lí lượng tử, biết rằng tồn tại một sự tương thuộc giữa người quan sát và vật được quan sát, rằng ý thức của chúng ta không thể cô lập với thực tại tổng thể của thế giới hiện tượng, và cần phải nhận thức bằng kinh nghiệm cá nhân rằng ý thức của chúng ta cũng nằm trong tổng thể đó, là chưa đủ. Tinh thần của chúng ta cần phải đồng hóa được những hàm ý của phát hiện này, và cuộc sống của chúng ta cũng phải được biến đổi vì điều đó. Người giác ngộ đạo Phật biết rằng nhận thức thực sự về sự tương thuộc phải được thể hiện bằng lòng trắc ẩn không thể cưỡng nổi với mọi sinh vật - một lòng trắc ẩn làm con người thay đổi sự tồn tại của mình tới tận gốc rễ. Biến một tri thức lí thuyết, có nguy cơ chỉ mang lại những hiệu ứng ảo, thành một kinh nghiệm trực tiếp như thế chính là chìa khóa của đạo đức.

Khi đạo đức là sự phản ánh của những phẩm chất bên trong và dẫn đường cho hành vi của chúng ta, nó sẽ được biểu hiện một cách tự nhiên trong suy nghĩ, lời nói và hành động của chúng ta, và trở thành nguồn cảm hứng cho những người khác. Như vậy, đạo đức được dựa trên một sự tương hợp sâu sắc giữa lí thuyết và kinh nghiệm sống. Nhưng làm thế nào để đạt được sự tương hợp đó? Một cách dần dần. Chúng ta hãy bắt đầu bằng nghe và học, rồi tiếp tục bằng suy ngẫm để đạt tới đỉnh điểm trong việc tích hợp ở con người chúng ta, nhờ vào thiền định, một nhận thức mới về sự vật và một hành vi mới. Thiền định ở đây thường có nghĩa là làm quen với nhận thức mới về thế giới. Từ hiểu biết sẽ sinh ra thiền định, rồi từ đó biểu hiện ra thành hành động. Như thế ta sẽ chuyển một cách liên tục từ sự hiểu biết sang nhận thức nội tại rồi tới đạo đức sống.

Xã hội của chúng ta tạo ra được ít nhà hiền triết. Tất nhiên, nó tạo ra được những hội đồng bao gồm nhiều nhà tư tưởng lớn, nhưng ở phương Tây, các tiêu chuẩn để chọn ra các thành viên của “hội đồng các nhà hiền triết” này chủ yếu dựa trên những thành tựu chuyên môn, bất chấp các phẩm chất nhân văn của họ. Trong khi một nhà hiền triết thực sự cần phải có cả trí tuệ và trái tim.

Người Hi Lạp xưa nghĩ rằng lí trí là toàn năng, nó có thể giải quyết mọi vấn đề và hiểu được mọi hiện tượng. Nhưng khoa học, theo mức độ tiến bộ của nó, đã nhận thức được rằng lí trí, trong một số trường hợp, không thể đi tới tận cùng con đường. Cơ học lượng tử và lí thuyết hỗn độn đã đưa vào khoa học khái niệm không chắc chắn, bất định và không thể tiên đoán. Hơn thế nữa, vào năm 1931, nhà toán học Kurt Godel đã chứng minh được một định lí - mà ngày nay mang tên ông - về tính không đầy đủ của một hệ logic.

Định lí nổi tiếng này có kết quả đáng kinh ngạc và bí ẩn nhất của toán học, nói rằng: một hệ thống số học nhất quán và phi mâu thuẫn luôn chứa những mệnh đề “không thể quyết định được”, tức là các phát biểu toán học mà ta không thể chỉ bằng suy luận logic nói được rằng chúng đúng hay sai. Mặt khác, ta không thể chứng minh một hệ thống là nhất quán và phi mâu thuẫn chỉ dựa trên những tiên đề của nó; để làm được điều này, cần phải đi ra ngoài hệ thống và áp đặt thêm một hoặc một số tiên đề khác nằm ngoài hệ thống. Điều này có nghĩa là hệ thống tự nó là không đầy đủ. Đó là lí do tại sao định lí của Godel thường được gọi với cái tên là “định lí bất toàn”.

Mặc dù Godel chỉ chứng minh kết quả này cho một hệ thống số học, nhưng hậu quả của tiếng sấm trên bầu trời tĩnh lặng toán học này rất to lớn. Vượt ra cả bên ngoài lĩnh vực toán học, ngày nay nó ảnh hưởng tới các lĩnh vực tư tưởng khác như triết học và tin học: trong triết học, vì định lí này chứng minh được rằng quyền năng của tư duy lí tính không phải là vô hạn; trong tin học bởi vì nó chỉ ra sự tồn tại những vấn đề toán học không bao giờ có thể giải được bằng máy tính. Định lí của Godel hàm ý rằng luôn tồn tại một giới hạn đối với nhận thức của chúng ta về một hệ thống đã cho, bởi chúng ta cũng là một bộ phận của hệ thống đó. Để vượt qua được giới hạn này, cần phải thoát ra khỏi hệ thống. Chính vì thế tôi nghĩ rằng chúng ta cần phải có các nguồn tri thức khác liên quan tới phẩm hạnh và đạo đức. Tôi tin rằng tâm linh (và đặc biệt là Phật giáo) có vai trò khi các giới hạn khoa học để lại một chỗ trống cần phải lấp đầy, một khoảng trống liên quan tới việc chuyển biến cá nhân và tri thức của tinh thần chúng ta. Tâm linh cho ta một cái nhìn về thực tại mà khoa học không thể cung cấp được, bởi vì nó là không đầy đủ theo định lí của Godel.

Nhưng hãy chú ý! Đừng vì thế mà nghĩ rằng logic của khoa học sẽ trở thành mờ nhòe, chỉ là tương đối và định tính. Có những định luật vật lí chi phối hỗn độn cũng như sự bất định. Nguyên lí bất định của Heisenberg, theo đó ta không bao giờ biết chắc chắn đồng thời vận tốc và vị trí của một hạt, có một dạng toán học rất xác định. Cũng giống như toán học mà Godel sử dụng để chứng minh rằng ta không thể chứng minh một số mệnh đề trong một hệ thống số học (cái mà người ta gọi là “siêu toán học”). Mọi thứ ở đây đều vẫn còn định lượng, không có gì là định tính cả, nhưng chúng ta phải chấp nhận sự tồn tại có tính cơ bản của một phần bất định và hỗn độn trong tự nhiên.

Vậy liệu khoa học có bị suy yếu khi gặp phải các khái niệm không chắc chắn, bất định, không thể tiên đoán, bất toàn và không thể quyết định không? Liệu nó có bị lung lay vì biết rằng sẽ không bao giờ biết được hết? Tôi không nghĩ như thế. Ngược lại, tôi thấy rằng khoa học còn được củng cố thêm. Hỗn độn và bất định cho phép tự nhiên mặc sức sáng tạo hơn, cho phép nó tạo ra những thứ mới mẻ không ngầm chứa trong những trạng thái trước, thoát khỏi quyết định luận cứng nhắc và cằn cỗi. Lấy lại ví dụ về một nghệ sĩ chơi nhạc jazz luôn làm mới bằng cách chơi ngẫu hứng xung quanh một chủ đề nào đó, tự nhiên cũng bột phát và ngẫu hứng khi chơi với các định luật tự nhiên để tạo ra sự mới mẻ. Cuốn sách của tự nhiên không phải chỉ viết một lần là xong, mà nó được sáng tạo dần dần.