Ngày xửa ngày xưa, ta từng lẩn khuất trong mấy bụi cây gần Cây Hiểu Biết lúc gã Đàn Ông và mụ Đàn Bà tìm đến đó mà tán dóc. Giờ đây, sau ngần ấy năm tháng, khi cả hai quay trở lại, ta vẫn ở đây, chứng kiến cảnh cũ người xưa. Họ vẫn thế - chẳng khác gì một cặp nhóc tì - người ngợm săn chắc, tròn trịa, thanh mảnh, dẻo dai, như những bức tượng tuyết được điểm xuyết chút ửng hồng từ bầu trời. Họ ngây thơ đến mức chẳng hề hay biết về sự trần trụi của chính mình, một cảnh tượng nhìn thôi đã thấy đẹp, đẹp đến cạn lời.

Ta lại vểnh tai nghe. Lần này cũng như lần trước, họ cứ lúng túng mãi với mấy từ Thiện, Ác, và Chết; họ cố dùng cái đầu non nớt để lý giải ý nghĩa của chúng, nhưng dĩ nhiên, làm sao mà hiểu nổi. Adam lên tiếng:

“Này, hay là mình đi tìm Satan xem sao. Biết đâu lão ấy rành mấy thứ này.”

Thế là ta bước ra, mắt vẫn không rời Eve, lòng đầy ngưỡng mộ, rồi nói với nàng:

“Nàng chưa thấy ta bao giờ, hỡi sinh vật ngọt ngào, nhưng ta thì đã ngắm nàng từ lâu. Ta đã thấy đủ loại muông thú, nhưng chưa đứa nào sánh được với vẻ đẹp của nàng. Tóc này, mắt này, gương mặt này, màu da này, dáng hình này, rồi cả nét uyển chuyển thon thả nơi tứ chi trắng ngần của nàng nữa... tất cả đều đẹp đẽ, đáng yêu, hoàn hảo đến mức không chê vào đâu được.”

Lời tán tụng làm nàng khoái chí. Nàng tự ngắm nghía mình, đưa chân đưa tay ra chiêm ngưỡng, rồi ngây ngô thốt lên:

“Được xinh đẹp thế này quả là sướng thật. Còn Adam nữa chứ – chàng cũng y hệt ta thôi.”

Nàng xoay chàng đủ hướng, hết quay trước lại lộn sau để khoe khéo cái vẻ đẹp của chồng, đôi mắt xanh lấp lánh niềm kiêu hãnh chẳng chút toan tính. Còn chàng – chàng đón nhận tất cả như chuyện đương nhiên, hồn nhiên hạnh phúc mà bảo rằng: “Đội thêm mấy bông hoa lên đầu thì còn tuyệt hơn nữa.”

Eve đáp: “Phải rồi – để ta làm cho chàng xem,” đoạn nàng thoăn thoắt bay nhảy như một con bướm, hái vài bông hoa. Chỉ loáng cái, nàng đã đan xong một vòng hoa rực rỡ rồi đặt lên đầu chàng; sau đó, nàng kiễng chân, dùng mấy ngón tay khéo léo vuốt ve chỉnh sửa vài chỗ. Mỗi cái chạm khẽ lại khiến vòng hoa thêm phần duyên dáng, chẳng ai biết tại sao, cũng chẳng hiểu cơ duyên nào dẫn đến kết quả mỹ mãn ấy, chỉ biết cái nghệ thuật tinh tế bí ẩn đó là độc chiêu của riêng nàng, kẻ khác khó lòng học lỏm. Khi đã ưng ý, nàng vỗ tay reo vui, rồi rướn người lên hôn chàng – một cảnh tượng mà theo kinh nghiệm của ta, chẳng còn gì đẹp mắt hơn thế.

Giờ thì quay lại vấn đề chính. Ý nghĩa của mấy từ kia – liệu ta có nên giải thích cho nàng?

Dĩ nhiên là ta sẵn lòng, nhưng biết mở lời làm sao đây? Chẳng có cách nào khiến nàng hiểu nổi, ta đành thú thật:

“Ta sẽ thử, nhưng e là vô ích. Chẳng hạn nhé – đau đớn là gì?”

“Đau đớn ư? Ta không biết.”

“Dĩ nhiên rồi. Làm sao nàng biết được? Đau đớn không thuộc về thế giới của nàng; với nàng, nó là thứ bất khả thi; nàng chưa từng nếm trải nỗi đau thể xác nào. Thử đúc kết nó thành một công thức, một nguyên lý xem, thì ta được cái gì nào?”

“Ta được gì cơ?”

“Được cái này: Những thứ nằm ngoài phạm vi hiểu biết – ngoài thế giới riêng của chúng ta – những thứ mà vì cấu tạo và bản năng nên ta không thể nhìn thấy, cảm nhận, hay trải nghiệm – thì không thể nào giải thích bằng lời cho thấu đáo được. Tóm lại là vậy đó. Đó là một nguyên lý, là chân lý hiển nhiên. Giờ nàng đã hiểu chưa?”

Sinh vật nhỏ bé ấy nhìn ta ngơ ngác, và kết quả duy nhất thu được là câu hỏi trống rỗng này:

“Hiển nhiên là gì cơ?”

Nàng đã trượt mục tiêu. Tất nhiên là nàng phải trượt rồi. Nhưng nỗ lực của nàng lại là một thành công đối với ta, vì nó xác nhận một cách sống động sự thật về những điều ta vừa nói. “Hiển nhiên” vào lúc này là thứ nằm ngoài thế giới trải nghiệm của nàng, nên nó chẳng có chút ý nghĩa nào cả. Ta phớt lờ câu hỏi của nàng và tiếp tục:

“Sợ hãi là gì?”

“Sợ hãi? Ta không biết.”

“Đương nhiên rồi. Tại sao nàng phải biết chứ? Nàng chưa từng cảm thấy nó, nàng không thể cảm thấy nó, nó không thuộc về thế giới của nàng. Có dùng cả trăm ngàn từ ngữ đi nữa, ta cũng chẳng thể làm nàng hiểu nỗi sợ hãi là gì. Vậy thì làm sao ta giải thích cho nàng về cái chết đây? Nàng chưa bao giờ nhìn thấy nó, nó xa lạ với thế giới của nàng, và theo ta thấy thì, chẳng thể nào gán cho cái từ đó một ý nghĩa nào đối với nàng cả. Theo một cách nào đó, nó là một giấc ngủ...”

“Ồ, ta biết giấc ngủ là gì!”

“Nhưng đó chỉ là một kiểu ngủ thôi, như ta đã nói. Nó còn hơn cả một giấc ngủ.”

“Ngủ thì dễ chịu mà, ngủ thích lắm!”

“Nhưng cái chết là một giấc ngủ dài – rất dài.”

“Ôi, thế thì càng tuyệt! Vậy thì ta nghĩ chẳng có gì tốt hơn cái chết cả.”

Ta tự nhủ: “Đứa trẻ tội nghiệp, một ngày nào đó ngươi sẽ hiểu mình vừa thốt ra một sự thật bi thảm nhường nào; một ngày nào đó, với trái tim tan vỡ, ngươi sẽ khẩn cầu: ‘Hãy đến với ta, ôi Cái Chết nhân từ! Hãy nhấn chìm ta trong sự quên lãng khoan dung, ôi bến đỗ của kẻ khổ đau, người bạn của kẻ bị ruồng bỏ và cô độc!’” Rồi ta lên tiếng: “Nhưng giấc ngủ này là vĩnh hằng.”

Từ này hoàn toàn trôi tuột qua đầu nàng. Tất nhiên là thế rồi.

“Vĩnh hằng. Vĩnh hằng là gì?”

“À, cái đó cũng nằm ngoài thế giới của nàng, hiện tại là vậy. Chẳng có cách nào để nàng hiểu được đâu.”

Đúng là bó tay. Những từ ngữ ám chỉ các sự vật nằm ngoài trải nghiệm của nàng chẳng khác nào ngoại ngữ, hoàn toàn vô nghĩa. Nàng giống như một đứa trẻ mà mẹ bảo: “Đừng thò tay vào ngọn nến; nó sẽ đốt con đấy.” “Đốt” – đó là một từ xa lạ với đứa trẻ, và sẽ chẳng có chút đáng sợ nào cho đến khi kinh nghiệm chỉ cho nó biết ý nghĩa thật sự. Mẹ có nói cũng bằng thừa, đứa bé cứ khúc khích cười rồi thò tay vào ngọn lửa xinh đẹp đó – đúng một lần thôi. Sau những suy ngẫm thầm kín đó, ta lại nói rằng ta không nghĩ có cách nào để giải thích cho nàng hiểu từ “vĩnh hằng”. Nàng im lặng một lúc, xoay vần những vấn đề sâu xa này trong bộ não còn mới nguyên; rồi nàng bỏ cuộc và đổi chủ đề:

“À, còn những từ kia nữa. Thiện là gì, và Ác là gì?”

“Lại một khó khăn khác đây. Chúng cũng nằm ngoài thế giới của nàng; chúng chỉ tồn tại trong vương quốc đạo đức thôi. Nàng thì làm gì có đạo đức.”

“Đạo đức là gì?”

“Là một hệ thống luật lệ để phân biệt giữa đúng và sai, giữa đạo đức tốt và xấu. Những thứ này không tồn tại với nàng. Ta không thể giải thích cho rõ được; nàng sẽ không hiểu đâu.”

“Nhưng hãy thử xem.”

“Được rồi. Chẳng hạn, tuân thủ quyền lực được thiết lập là một luật đạo đức. Giả sử Adam cấm nàng không được đặt đứa con vào dòng sông rồi bỏ mặc nó qua đêm – liệu nàng có làm thế không?”

Nàng trả lời với vẻ ngây thơ và hồn nhiên đáng yêu:

“Ôi, có chứ, nếu ta muốn.”

“Thấy chưa, y như ta đã nói – nàng chẳng biết gì hơn đâu; nàng không hề có khái niệm về nghĩa vụ, mệnh lệnh, sự phục tùng; chúng chẳng có ý nghĩa gì với nàng cả. Ở tình trạng hiện tại, nàng chẳng có chút trách nhiệm nào cho bất cứ việc gì nàng làm, nói hay nghĩ. Nàng không thể làm điều sai trái, vì nàng chẳng có lấy một khái niệm đúng sai như đám muông thú kia. Nàng và chúng chỉ có thể làm điều đúng; bất cứ việc gì nàng hay chúng làm đều là đúng và trong sáng. Đó là một trạng thái thần thánh, cao quý và thuần khiết nhất có thể đạt được trên thiên đàng và dưới mặt đất. Đó là món quà của thiên thần. Các thiên thần hoàn toàn thuần khiết và không vướng tội lỗi, vì họ không phân biệt được đúng sai, và mọi hành động của họ đều vô can. Không ai có thể làm sai nếu không biết phân biệt đúng sai.”

“Biết được như thế có lợi gì không?”

“Chắc chắn là không! Kiến thức đó sẽ tước đoạt tất cả những gì là thần thánh, là thiên thần ở các thiên thần, và hạ thấp họ xuống một cách vô tận.”

“Có ai biết phân biệt đúng sai không?”

“Không phải ở... ừm, không phải ở trên thiên đàng.”

“Thứ gì tạo ra kiến thức đó?”

“Đạo đức quan.”

“Đó là gì?”

“À... thôi bỏ đi. Hãy cứ cảm thấy may mắn vì nàng không có nó.”

“Tại sao?”

“Vì đó là sự thoái hóa, là một thảm họa. Không có nó, người ta không thể làm điều sai; có nó rồi, người ta mới làm được. Vì thế nó chỉ có một chức năng duy nhất, chỉ một mà thôi – dạy cách làm điều sai trái. Nó không thể dạy thứ gì khác – tuyệt đối không thể. Nó chính là kẻ tạo ra cái ác; cái ác không thể tồn tại cho đến khi Đạo đức quan khai sinh ra nó.”

“Làm sao để có được Đạo đức quan?”

“Bằng cách ăn trái cây trên Cây kia kìa. Nhưng sao nàng lại muốn biết? Nàng muốn có Đạo đức quan ư?”

Nàng quay sang nhìn Adam đầy vẻ khẩn khoản:

“Chàng có muốn có nó không?”

Chàng chẳng tỏ vẻ gì quan tâm, chỉ nói:

“Ta thế nào cũng được. Ta chẳng hiểu gì nãy giờ, nhưng nếu nàng thích thì chúng ta ăn thôi, vì ta chẳng thấy có lý do gì để phản đối cả.”

Những sinh vật ngu ngơ tội nghiệp, mệnh lệnh cấm kỵ chẳng có nghĩa lý gì với họ, họ chỉ là những đứa trẻ, không thể thấu hiểu những điều chưa thử qua và những khái niệm trừu tượng đại diện cho những thứ nằm ngoài cái thế giới nhỏ bé và kinh nghiệm hạn hẹp của họ. Eve với tay lấy một quả táo! – ôi, tạm biệt Vườn Địa Đàng cùng những niềm vui vô tội, xin chào đói nghèo và đau đớn, đói khát và giá rét và trái tim tan nát, sự mất mát, nước mắt và tủi nhục, đố kỵ, tranh đấu, hiểm độc và ô nhục, tuổi già, sự mệt mỏi, hối hận; rồi sự tuyệt vọng và lời cầu xin cái chết giải thoát, bất chấp việc địa ngục đang há miệng chờ đón phía sau!

Nàng nếm thử – trái cây rơi khỏi tay nàng.

Thật đáng thương. Nàng như kẻ vừa bừng tỉnh một cách chậm chạp và mơ hồ sau cơn mê. Nàng nhìn ta một cách ngẩn ngơ, rồi nhìn Adam, tay giữ mái tóc vàng óng ả đang rủ xuống che khuất tầm nhìn; rồi ánh mắt lạc lõng của nàng rơi xuống cơ thể trần trụi của chính mình. Máu đỏ bừng lên má, nàng lao vào sau bụi cây, đứng đó khóc nức nở, miệng lẩm bẩm:

“Ôi, sự khiêm nhường của ta đã mất rồi – hình hài trong trắng của ta đã trở thành nỗi hổ thẹn!” Nàng rên rỉ, than vãn trong nỗi đau, gục đầu xuống mà rằng: “Ta đã bị hạ thấp – ta đã sa ngã, ôi, thấp hèn quá, và ta sẽ chẳng bao giờ gượng dậy nổi.”

Ánh mắt Adam dán chặt vào nàng với vẻ kinh ngạc ngơ ngẩn, vì chàng không thể hiểu chuyện gì đã xảy ra, nó nằm ngoài thế giới của chàng, và những lời của nàng chẳng có nghĩa lý gì với kẻ trống rỗng Đạo đức quan. Và rồi sự ngỡ ngàng của chàng càng tăng thêm: vì, điều mà Eve không hề hay biết, trăm năm tuổi đời đã ập đến trên mình nàng, làm phai mờ thiên đường trong đôi mắt và sắc xuân trên làn da, điểm bạc mái tóc, vẽ nên những nếp nhăn mờ nhạt quanh miệng và mắt, khiến dáng hình nàng co rúm lại, và làm mờ đi vẻ bóng bẩy của làn da satin.

Tất cả những điều đó chàng trai trẻ đều nhìn thấy: rồi một cách trung thành và dũng cảm, chàng cầm lấy quả táo và nếm thử, không nói một lời nào.

Sự thay đổi cũng ập đến với chàng. Rồi chàng gom cành lá cho cả hai để che đi sự trần trụi, và họ quay bước ra đi, tay trong tay, xiêu vẹo vì tuổi già, rồi khuất bóng khỏi tầm mắt.