TÍNH CÁCH VÀ CÁI CHẾT CỦA NÓ

Ngày 16 tháng 8.—Đầu buổi tối ngày đầu tiên của tháng này, cú điện thoại đã giáng xuống đầu chúng tôi một tin sét đánh ngang tai: thằng cháu tôi, Samuel E. Moffett, đã chết đuối. Nó đang đi tắm biển. Sóng to lắm, người ta đã gàn đừng có dại mà ra ngoài đấy, nhưng nó vốn là tay bơi lội cừ khôi, chẳng biết sợ là gì. Nó cứ thế lao xuống đầy tự tin, mặc kệ thằng con trai bé bỏng đang đứng nhìn mà run cầm cập. Ngay lập tức, nó trở nên bất lực. Những con sóng lớn xô đẩy nó hết chỗ này đến chỗ kia, vùi lấp nó, rồi đập tan tành sự sống trong người nó. Chỉ trong một phút, tất cả đã chấm dứt.

Nó mới bốn mươi tám tuổi, đang ở độ chín nhất cả về thể xác lẫn trí tuệ, và đang trên đà gặt hái những thành tựu xứng đáng. Nó là kẻ có tư tưởng lớn và trái tim rộng mở, nhân cách chẳng một vết ố, lý tưởng thì cao đẹp và trong sáng, và cứ tự nhiên như thế, chẳng cần gắng gượng, nó đã sống trọn vẹn với những lý tưởng ấy.

Nó làm báo, viết bài xã luận đã gần ba mươi năm, vậy mà ở cái vị trí dễ bị "chơi xấu" đó, nó vẫn giữ được sự độc lập tuyệt đối cùng những nguyên tắc bất biến. Vài năm trước, nó nhận một chân cao cấp trong tòa soạn Collier’s Weekly và vẫn đang làm ở đó khi qua đời.

Trong một chương đầu cuốn Tự truyện của tôi, viết cách đây ba năm, tôi đã kể về việc nó viết thư từ San Francisco gửi cho tôi, hồi nó còn là một thằng nhóc vắt mũi chưa sạch, nhờ tôi xin cho một cái chân ở tòa soạn báo ngày ở đó; và việc nó đã chịu đựng những điều kiện khắc nghiệt mà tôi đặt ra, rồi xin được việc và giữ cái chân đó suốt mười sáu năm trời.

Hồi còn bé và niên thiếu, sức khỏe nó ốm yếu, thất thường, chẳng lấy gì làm đảm bảo, lại còn bị một căn bệnh về mắt khiến nó không thể đọc sách hay học hành gì được. Đây là một nghịch cảnh cay đắng với nó, vì nó có trí nhớ siêu phàm và cái sự thèm khát tri thức thì dữ dội. Trường lớp không dành cho nó, vậy mà ngay từ khi còn bé tí, nó đã tự học được, lại còn học rất cừ. Nó xoay xở bằng một phương pháp tự chế: xin phép ngồi nghe các lớp ở trường sư phạm đọc những bài giảng khó hiểu và giải toán trên bảng đen. Bằng cách vặn vẹo thằng bé vài câu, người ta thấy nó còn nắm bài tốt hơn cả mấy đứa học trò cưng trong lớp.

Thời đó, nó có ghé thăm chúng tôi ở Hartford. Hồi đó nó khoảng mười hai tuổi. Tôi thì đang chật vật soạn một trò chơi về lịch sử cổ đại để hai vợ chồng chơi với nhau, phải đào bới từng ngày tháng, sự kiện trong mấy cuốn từ điển bách khoa, một công việc chán ngắt và phiền phức. Tôi đã đổ mồ hôi sôi nước mắt với đống đó và cũng tự hào ra phết về thành quả, tính đến lúc bấy giờ. Tôi đưa cho thằng bé xem đống ghi chú của mình, và nó lập tức hào hứng y như cái cách tôi từng hào hứng với mấy chuyến dã ngoại của trường Chúa nhật hồi bằng tuổi nó. Nó muốn giúp, nó háo hức muốn giúp, và tôi thì sẵn lòng giao lại cho nó như thể trút được gánh nặng trong một ca phẫu thuật mà tôi đã phát chán đến tận cổ. Tôi cho nó toàn quyền sử dụng mấy cuốn bách khoa, nhưng nó chẳng bao giờ cần mở ra xem—nó thuộc lòng hết trong đầu rồi. Một mình nó, nó dựng xong và hoàn thiện trò chơi đó một cách nhanh chóng, chẳng chút khó khăn.

Ngược về những năm 80 hoặc 81, khi núi lửa Krakatoa ở eo biển Sunda phun trào dữ dội, tin tức truyền đến San Francisco vào đêm khuya—quá trễ để cánh biên tập mò mẫm tìm thông tin về cái ngọn núi lửa lạ hoắc đó trong từ điển rồi viết lách kỹ lưỡng cho kịp ấn bản đầu tiên. Tổng biên tập mới bảo: “Đi gọi thằng Moffett đến đây; lôi cổ nó dậy rồi tống nó đến đây; nó sẽ biết tuốt mọi thứ về vụ này; chẳng cần đến từ điển đâu.” Quả thật là vậy. Nó đến tòa soạn và viết một mạch xong xuôi tất cả mà chẳng cần liếc nhìn cuốn sách nào.

Tôi xin trích vài đoạn từ bài báo viết về nó trên tờ Collier’s Weekly:

Nếu bạn muốn biết bất cứ sự thật nào về bất cứ chủ đề gì, tìm đến nó còn nhanh hơn là lật sách tra cứu. Bản tính tốt bụng khiến nó trở thành nạn nhân của những sự quấy rầy. Giữa chừng một câu, trong giờ cao điểm bận rộn, nó vẫn ngước lên vui vẻ, và dù thứ bạn cần là số liệu thống kê đường sắt hay luật pháp quốc tế, nó đều lôi ra được từ một ngăn kéo nào đó trong não bộ của mình. Là một kẻ bẩm sinh chuyên đi ban phát ánh sáng, nó coi việc cung cấp thông tin là một đặc ân và là niềm vui trong mọi hoàn cảnh.

Khả năng kiểu bách khoa toàn thư này thật đáng kinh ngạc vì nó chỉ là một phần nhỏ trong kho tàng kiến thức của nó, thứ trở nên vô giá khi kết hợp với những tài năng khác. Vừa là một học giả, vừa là một người nhân văn, nó tìm thấy niềm vui ngang nhau trong những cuốn sách và trong việc quan sát mọi diễn biến của một hội nghị chính trị.

Với bất kỳ nghề nào cần đến trí tuệ, nó đều có khả năng xuất chúng. Nó chọn cái nghề mà, trong chốn kín cổng cao tường của tòa soạn, lại tạo nên danh tiếng cho người khác. Bất kỳ vị thẩm phán hay Bộ trưởng nào thời nay cũng có thể tự hào về một sự nghiệp hữu ích như của nó. Những người có phẩm chất trí tuệ như Moffett quả là hiếm có.

Bất cứ ai thảo luận với nó về những điều nó ủng hộ đều thấy hơi nể phục khi khám phá ra rằng đây là một người đã suy tính kỹ càng xem điều gì là tốt nhất cho tất cả mọi người trên thế giới trong hai, ba thế hệ mai sau, và dẫn dắt công việc của mình theo tiêu chuẩn đó. Đây là một chủ đề rộng lớn bao trùm mọi mối quan tâm của nó; cụ thể thì chúng bao gồm phong trào vì hòa bình thế giới mà nó đã viết đi viết lại nhiều lần; hay những việc nhỏ nhặt như kế hoạch đặt hoa trên bệ cửa sổ và lối thoát hiểm của các khu nhà tập thể ở New York, nó không chỉ ủng hộ bằng ngòi bút mà còn tham gia trực tiếp và góp sức; hết lần này đến lần khác, trong chuyên mục của mình trên tờ báo này, nó đã tán thành và giúp đỡ những phong trào tương tự, dù phạm vi rộng hay hẹp—cứu rừng nước Mỹ, chống bệnh lao, cung cấp bữa ăn miễn phí cho học sinh nghèo ở New York, lương hưu cho người già, thiết bị an toàn bảo vệ nhân viên nhà máy, làm đẹp các thành phố Mỹ, tạo các tuyến đường thủy nội địa, hòa bình trong công nghiệp.

Nó ra đi, để lại vợ, con gái và con trai—những người đau đớn khôn nguôi. Thằng con trai mười ba tuổi, một đứa trẻ đẹp đẽ, có gương mặt rộng và vuông vức giống cha và ông nội nó, một khuôn mặt mà người ta nhìn vào là thấy ngay tư cách cao quý và sự thông minh. Tôi nghĩ, rồi đây thằng bé này sẽ làm nên trò trống gì đó cho mà xem.

Kết thúc bài phác thảo ngắn ngủi về Samuel E. Moffett này, tôi muốn dừng lại với sự nhấn mạnh dai dẳng và đặc biệt về nhân cách và lý tưởng cao đẹp của nó. Trong thời đại mà chúng ta thà chọn tiền hơn sức khỏe, và thà lấy tiền của người khác hơn của mình, thì nó đã sống và chết đi một cách chẳng hề vụ lợi; trong một thời đại mà con đường chắc chắn nhất dẫn tới sự vĩ đại và ngưỡng mộ quốc gia là bằng thứ chính trị mị dân lòe loẹt, thối nát và những tội ác khổng lồ trong tài chính, thì nó đã sống và chết đi như một người tử tế.