Ông Háp-kin đóng cửa lại và tôi có thể đi đâu tùy ý. Ông là người như thế nào nhỉ? Tất nhiên ông ta có các kế hoạch nghiêm chỉnh gì đấy, nếu không ông ta đã chẳng cho tôi biết phòng ông ở, đã không cho tôi tiền và đã không nói chuyện thẳng thắn, cởi mở với tôi.
Tôi sẽ sống ở nhà ông ta nếu thấy sống dễ chịu, còn nếu ông ta đối xử không tốt với tôi, tôi sẽ hỏi ông ta và trốn đi ngay. Ông Háp-kin này ngốc thật đấy! Suýt nữa tôi phá lên cười giữa phố, tôi nghĩ rằng ông chủ mới của tôi ngây thơ quá.
Tuy vậy tôi biết đi đâu bây giờ đây? Ông chủ bảo tôi có thể đi xem hát. Tốt lắm! Tôi sẽ đến rạp hát ở Coóc-đích là nơi trước đây tôi và hai bạn thân vẫn hay đến xem, tôi sẽ mua vé ngồi trong dãy ghế lô. Bây giờ không việc gì phải tằn tiện cả! Tôi mua hai cái xúc xích, năm quả cam, uống một vại bia và tiến lại gần rạp hát.
Ở cửa rạp đông nghịt những người. Tôi biết rằng hôm nay trong rạp sẽ diễn vở mới để kỷ niệm một nghệ sĩ được mọi người yêu mến, vì vậy ở đây tập trung nhiều khán giả. Tôi lọt vào chính giữa đám đông, tứ phía người ta xô đẩy chen lấn tôi. Một đứa bé dùng hai khuỷu tay thúc thật mạnh vào túi tôi. Tôi sẽ chạm tay vào người nó đề nghị nó đừng làm bẹp mấy chiếc xúc xích cất trong túi áo tôi.
– Xúc xích của cậu quý lắm đấy! - nó trả lời. - Tại sao cậu không ăn ở nhà đi?
Nó đứng ở phía trước tôi và khi nói câu đó nó cũng không quay đầu lại, nhưng ngay lập tức qua giọng nói tôi nhận ra ngay đó là ai.
– Ríp-stơn cậu đấy có phải không?
– Xmít-phin! Trời ơi, sao lại có cuộc gặp gỡ bất ngờ thế này nhỉ! - người bạn cũ của tôi cũng thét lên.
Không thèm chú ý đến sự bực bội của những người xung quanh, nó quay lại và đưa tay ra bám chặt tay tôi. Và vì thế chúng tôi bị chen lấn, xô đẩy bật ra một nơi cách xa phía cửa ra vào. Người ta ép chúng tôi ghê quá làm chúng tôi vội vã lách ra khỏi đám đông càng nhanh càng tốt.
Dưới ánh sáng của ngọn đèn lớn treo ở phía trên bậc thèm lên xuống của nhà hát chúng tôi ngắm nhìn nhau.
– Cuộc gặp gỡ này mới tuyệt vời làm sao! - Ríp-stơn reo to. Vì quá sung sướng nó ghì chặt tôi trong đôi tay nó, làm tôi suýt nghẹt thở. - Thế mà mình cứ tưởng rằng cậu đã chết từ lâu rồi đấy, nhưng ngược lại không những cậu không chết mà lại còn cao lên chừng nửa cái đầu nữa, mà cậu ăn mặc mới sang trọng làm sao chứ! Chắc hẳn từ ngày rời khỏi “Cổng tò vò” cậu gặp nhiều chuyện may mắn lắm phải không?
Thực ra trang phục của tôi chưa thể gọi là sang trọng được, trang phục đó mới ở mức độ bền, tốt thôi. Tuy vậy nếu so với bộ quần áo tôi mặc khi bị sốt nóng thì bộ này quá đẹp. Còn Ríp-stơn thì tất nhiên không ai có thể bảo là nó ăn diện được rồi, áo, quần của nó đều may bằng loại vải rẻ tiền và lốm đốm đầy vết bẩn. Mặt nó cũng không sạch sẽ gì. Nhưng đôi tay nó làm tôi ngạc nhiên hơn cả. Tay nó vẫn bẩn thỉu như trước đây. Ngoài ra lòng bàn tay lại có chai cứng, trước đây tôi chưa hề thấy nó có chai tay.
Khi đôi bàn tay đầy chai sạn nham nháp ôm lấy cổ áo com-lê màu đen của tôi, tôi bỗng xúc động khác thường.
– Sao thế, Xmít-phin? - thấy tôi bối rối, Ríp-stơn hỏi. - Chẳng lẽ cậu không vui khi gặp mình sao? A, mình hiểu rồi! - nó chăm chú nhìn tôi chừng vài giây rồi nói to. - Xmít-phin thân mến ơi, chắc hẳn bây giờ cậu là người lương thiện và không muốn có quan hệ gì với mình nữa phải không? Nhưng lạy trời, tớ cũng thay đổi rồi, cậu ạ!
Lời giải thích ấy không những không làm tôi yên tâm mà ngược lại càng làm tôi hối tiếc vì đã gặp lại bạn cũ của mình.
– Biến đổi như thế nào cơ? Ríp-stơn, cậu có gì biến đổi nào? - tôi hỏi vậy.
– Cậu có biết mình bỏ nghề cũ rồi không? Sống mà suốt đời cứ phải trốn tránh, trông thấy bất kỳ người bảo vệ nào, người bán hàng nào cũng đều kinh sợ thì đấy đâu phải là sống? Tớ đã gặp một thằng bé làm việc trong nhà máy. Nó thuyết phục tớ, giúp đỡ tớ vào làm việc ở nhà máy của ông Bếch-cơ ở Xpi-tan-phin. Tất nhiên là vất vả rồi. Tuy vậy từ nay không phải trốn tránh ai cả. Một tuần tớ được lĩnh mười tám pen-ni. Tớ sống ở lán trại của công nhân. Cái chính là bạn bè đều tốt cả.
– Còn Mô-un-đi thì sao? - tôi hỏi vậy, thầm hy vọng rằng có thể Mô-un-đi đã trở thành một tên ăn cắp thực thụ như tôi rồi chăng.
– Mô-un-đi chết rồi, - Ríp-stơn đáp vẫn tắt.
– Chết rồi à?
– Phải, chết trong mùa đông vừa qua... Nhưng ta phải mau chân vào rạp đi, nếu không khó tìm ra chỗ ngồi lắm.
Tôi nói cho Ríp-stơn rõ là tôi không đi vào các dãy ghế bình thường mà vào các “lô” riêng biệt và rủ Ríp-stơn đi cùng với tôi.
– Tớ có thể trả tiền vé cho chỗ ngồi của cậu, - tôi nói - trong túi tớ có hơn một si-linh đây.
Tôi xấu hổ không dám thú nhận là tôi có tới ba si-linh.
– Trời, cậu mới giàu làm sao! - Ríp-stơn nói. - Chắc hẳn cậu kiếm được chỗ làm tốt hơn chỗ của tớ. Đúng rồi, cậu phục vụ trong một cửa hàng bán vải vóc có phải không?
– Đúng vậy, cậu đoán giỏi lắm, - tôi trả lời như vậy, trong bụng vui mừng vì bạn tôi đã khéo gán cho tôi một nghề tử tế.
– Chắc cậu dành dụm tiền khá lâu rồi để hôm nay ăn tiêu thỏa thích có phải không? - Ríp-stơn hỏi.
– Cậu luôn luôn đoán đúng, - để tránh trả lời trực tiếp tôi nói lảng ra. - Nhưng chúng ta phải vào thôi, nếu không ở dãy ghế “lô” cũng không còn chỗ nào đâu.
Chúng tôi ngồi một chỗ rất thuận tiện trong “lô” riêng biệt, ở đó ngoài chúng tôi ra còn có ba người lớn. Tôi mời Ríp-stơn ăn xúc xích, cam và trong khi nó ăn tôi hỏi về nguyên nhân gây ra cái chết Mô-un-đi.
– Nó gặp tai nạn, nó bị ngã từ trên mái nhà kho rơi xuống đất, cái nhà kho đó ở mạn bờ sông ấy mà, cậu còn nhớ không?
– Nhớ quá đi chứ!
– Thế cậu còn nhớ, - Ríp-stơn nghiêng người về phía tôi tiếp tục thì thầm. - Trước khi cậu ốm, công việc của chúng mình đã tồi tệ như thế nào không? Nhưng sau khi cậu vào nằm trong nhà thương làm phúc rồi, công việc của bọn mình còn tồi tệ hơn nữa. Chiếc xe ngựa mà cậu và bọn mình vẫn ngủ không thấy xuất hiện ở khu “cổng tò vò” nữa, người ta không cho bọn mình vào ngủ nhờ ở các xe khác. Ai cũng sợ rằng có thể bọn mình bị lây bệnh sốt nóng của cậu. Bọn mình phải nằm trên các tảng đá bẩn thỉu và lạnh lẽo. Ở ngoài phố, bọn mình cũng không gặp may. Dân bán hàng rong và bán hàng trong các sạp đuổi bọn mình ra xa, cảnh sát theo dõi bọn mình, không có công ăn việc làm gì cả, còn cái việc xoáy vặt hoa quả như trước kia thì tốt nhất là đừng nghĩ đến nữa. Trong lúc ấy thời tiết lại xấu quá, đúng là tai họa thật. Mình cũng không biết tại sao bọn mình lại có thể sống sót qua hai tháng ấy, sống đến tận ngày lễ Thiên chúa giáng sinh. Cậu biết đấy, đến ngày lễ ai chẳng mong đợi là sẽ có một điều gì tốt đẹp hơn đến với mình; riêng bọn mình thì chả có gì mà chờ đợi cả. Mô-un-đi buồn bã lắm. Nó bị tê cóng cả chân tay, vừa ngồi vừa rên rỉ, đúng là nó tự hành hạ nó bằng những lời than vãn. Còn chỗ chúng mình ở trong khu “cổng tò vò” mọi người vui vẻ đón chờ lễ giáng sinh. Ai cũng góp một khoản tiền nhất định vào quỹ chung để nhóm lửa sưởi, uống rượu, hút thuốc lá và ca hát. Năm trước bọn mình cũng góp tiền vào quỹ chung, còn năm nay đành chịu không có xu nào góp vào quỹ nữa. Chúng mình rúc vào một xó tối, vừa lạnh, vừa đói, trong lúc đó mọi người ăn uống vui chơi trong ngày lễ. Mô-un-đi hoàn toàn tuyệt vọng. Nó luôn luôn thích ăn uống thế mà cứ phải ngửi mùi thịt rán thơm ngào ngạt, trong khi đó từ sáng đến tối lại chưa có gì vào mồm. Nó bảo mình: “Ríp-stơn đợi mình ở đây nhé, chỗ chúng mình cũng phải có không khí của ngày lễ chứ! Bị hành hạ thế này là đủ lắm rồi, tớ không chịu đựng được nữa đâu. Nếu vận đỏ không rơi vào tay mình thì tự mình phải giành lấy nó!” Tớ tưởng rằng vì quá giận dữ mà nó nói như vậy thôi, trong óc tớ không hề có ý nghĩ rằng nó đang suy nghĩ để làm liều, tớ nằm ngủ và không hỏi gì nó cả. Nhưng đến sáng hôm sau khi tỉnh dậy, tớ nhìn quanh thì đã không thấy nó ở đâu nữa. Thế này là thế nào? Không khi nào Mô-un-a đi đâu mà không bảo cho tớ biết cả. Tớ tìm các người quen để hỏi thăm, không ai trông thấy nó ở đâu. Tớ ra chợ nhưng không thấy Mô-un-đi ở đó! Vào khoảng mười giờ sáng tớ quay về nhà. Vừa bước xuống thềm đã có một đứa bé nào đó hỏi: “Thế nào, đã đến thăm nó chưa? Sức khỏe nó thế nào?”. Tim tớ như ngừng đập. “Cậu nói về ai thế?”. “Tất nhiên là nói về thằng bạn của cậu, thằng Mô-un-đi ấy mà, - nó trả lời như vậy. - Chẳng lẽ cậu cũng không biết rằng nó đang nằm trong nhà thương ư? Nó leo lên mái nhà kho để lấy trộm chì, cái nhà kho ở bờ sông ấy, khi nó ôm ống khói để tụt xuống thì bị ngã. Nó gãy cả hai chân và các xương lồng ngực. Khó lòng sống đến sáng nay lắm...”.
Ríp-stơn mãi nói chuyện quá đến nỗi không thấy màn sân khấu đã kéo lên và đã bắt đầu trình diễn chương trình văn nghệ.
Tuy vậy, tiết mục đầu tiên của chương trình lại là màn múa ba lê, tiết mục này thì bọn tôi không thích. Ríp-stơn lau nước mắt kể tiếp:
– Tất nhiên mình chạy vội vào bệnh viện, mình bảo ông gác cổng rằng mình là anh của Mô-un-đi, ông ta cho mình vào ngay và bảo mình hỏi thăm đến căn phòng có cô y tá Mê-li-a trực nhật thì sẽ rõ Mô-un-đi nằm ở đâu. Cô Mê-li-a từ một căn phòng bước ra hỏi: “Em có phải là Ríp-stơn không? Mô-un-đi cứ gọi tên em mãi, thằng bé tội nghiệp ấy không còn sống được một lúc nữa đâu”. Cô dẫn mình vào căn phòng Mô-un-đi nằm. Mình thấy nó được lau chùi sạch sẽ, được mặc chiếc áo trắng tinh. Nó nằm im, mặt tái nhợt, đôi mắt trong xanh mở to. Trước đây chưa bao giờ mình để ý rằng mắt nó có màu xanh cả. Vừa trông thấy mình nó đã đưa tay ra nói: “Cậu đến thế này tớ mừng lắm, Ríp-stơn ạ! Tớ cứ tưởng rằng tớ chết mà không được gặp lại cậu cơ đấy!”. Mình không thể thốt ra một lời nào với nó cả, cổ họng mình cứ nghẹn ngào không nói nên lời. Mô-un-đi vẫn nắm chặt lấy tay mình. Đột nhiên người nó bắt đầu run bần bật, nó nhìn mình sẽ gật đầu chào rồi chết.
Nước mắt cắt ngang lời nói của Ríp-stơn, để an ủi nó, tôi nhét vào tay nó một quả cam to, trong mấy giây liền nó cắn lấy cắn để quả cam, sau đó kể tiếp:
– Khi Mô-un-đi chết rồi, mình đau buồn và choáng váng quá, do đó mình trở thành con người khác. Mình quyết định dứt khoát phải thay đổi cuộc sống đi, nhưng không biết là nên bắt đầu từ cái gì và nên làm gì đây. Nhưng như là có chủ tâm, mình chú ý đến một thằng bé ngồi trên chiếc giường bên cạnh, nó mặc áo trắng của bệnh viện. Chắc hẳn nó đã khỏe rồi nên trông dáng điệu có vẻ vui vẻ lắm. “Anh bạn ơi, - nó nói, - sao quá âu sầu như vậy? Biết làm thế nào được, rồi tất cả chúng ta đều tan vào cõi hư vô thôi”. Thoạt đầu mình bực lắm. Nhưng sau đó thấy nó nói vậy, không phải là có ác ý gì cả. Hai đứa nói chuyện với nhau. Nó kể cho mình rõ, nó làm việc ở nhà máy, không may bị xe cút kít cán vào chân, nhưng không sao cả, lần này bị nhẹ thôi, vết thương đã lành rồi. Mình thích nó. Mình không muốn quay về khu “cổng tò vò” sống đơn độc nữa. Mình kể cho nó nghe mọi chuyện về mình. Nó bảo: ”Nếu cứ tiếp tục sống như thể này, cậu sẽ không thoát khỏi cảnh tù tội đâu. Thế nào cũng sẽ phải ngồi sau song sắt nhà tù mất. Tốt hơn cả là đến chỗ tớ. Tớ sẽ thu xếp công việc cho cậu”. Quả nhiên nó giúp mình có công ăn việc làm thật. Đấy, tất cả câu chuyện của mình như thế đấy. Khi nào có thì giờ cậu hãy ghé qua chỗ mình, xem bọn mình sống như thế nào. Tất nhiên là không được sang trọng rồi. Nhưng các bạn mình đều là những người tốt. Còn bây giờ, cậu hãy kể cho mình nghe về cậu đi. Chắc hẳn cậu gặp nhiều may mắn hơn mình có phải không? Bây giờ mình quên hết chuyện trộm cắp rồi. Còn cậu thì sao?
Tôi không đủ can đảm trả lời câu hỏi của nó, tôi chỉ gật đầu ra vẻ đồng ý.
– Chắc hẳn cậu từ bỏ việc trộm cắp cũng dễ dàng thôi, - nó nói vậy, - vì cậu có quen ăn cắp đâu. Mình còn nhớ là mình và Mô-un-đi đều buồn cười khi nhìn cảnh cậu lấy cắp hồ đào. Cậu chưa bao giờ là kẻ cắp thực sự cả, cậu không liều lĩnh lắm. Mình nghĩ nếu không bị mình và Mô-un-đi ép buộc chắc chắn không bao giờ cậu đi ăn cắp cả.
– Cũng có thể như vậy, - tôi nói.
– Mình đoán hẳn bây giờ cậu khoái trí nhớ lại rằng cậu không phải là một thằng vô lại như mình và Mô-un-đi.
– Phải, tất nhiên rồi, tớ khoái trí lắm, Ríp-stơn, xem kìa, điệu múa này mới đẹp làm sao!
– Phải, điệu múa đẹp lắm!... A, nhưng suốt từ nãy đến giờ mình cứ nghĩ rằng chúng mình gặp nhau thế này trong lúc cả hai đều có sự biến đổi thì quả là tốt quá. Nếu trong bọn mình chỉ có một người biến đổi thì đời nào chúng mình lại vui vẻ như thế này. Nếu mình vẫn sống theo lối cũ còn cậu đã trở thành người lương thiện thì sao? Chắc hẳn lúc đó cậu không muốn nói chuyện với mình nữa. Còn nếu cậu nói chuyện thì mình biết trả lời thế nào đây? Mình nghĩ rằng, mình sẽ giấu giếm không chịu nói thật cho cậu biết là mình vẫn đi ăn cắp. Hoặc cũng có thể mình sẽ nói thật, nhưng lại giễu cậu rằng làm gì mà cậu có vẻ vừa ăn diện vừa trịnh trọng đến thế.
Trong đời tôi chưa bao giờ tôi thấy Ríp-stơn nhiều lời thế này. Mỗi lời nói của nó như mũi dao sắc đâm vào tim tôi. Trong thời gian gần đây, lương tâm tôi đã im hơi lặng tiếng, không còn cắn rứt nữa, nhưng Ríp-stơn đã làm lương tâm tôi thức tỉnh. Sự quen thuộc giữa tôi với Ríp-stơn và Mô-un-đi thuộc vào loại đặc biệt và đã dễ dàng trở thành tình bạn bền vững. Tất nhiên khi nghe tin Mô-un-đi chết, tôi xúc động lắm. Nhưng còn một việc nữa làm tôi xúc động không kém, đó là Ríp-stơn, người mà tôi yêu mến hơn cả, đã trở thành con người lương thiện, Ríp-stơn không biết rằng nói như vậy, nó đã động vào nỗi đau khổ của tôi và làm cho tôi chỉ muốn chui xuống đất, biến đi cho đỡ thẹn. Trong lúc đó tôi chỉ sợ Ríp-stơn nhận ra vẻ bối rối của tôi, điều đó càng làm tôi thêm khổ tâm.
Nỗi sợ hãi của tôi không phải là vô cớ. Bạn tôi càng vui khi nghĩ rằng không biết chúng tôi sẽ gặp gỡ nhau ra sao nếu bạn tôi vẫn đi ăn cắp còn tôi thì đã bước vào con đường lương thiện. Nó lấy khuỷu tay thích nhẹ vào mạng sườn tôi và mỉm cười vui vẻ hỏi: chẳng lẽ tôi không thấy buồn cười hay sao? Tôi thấy không có gì đáng cười cả. Tôi không thể ép mình cười to lên được, thậm chí tôi cũng không thể cười mỉm nổi nữa. Tôi nhíu mày, mím miệng, nhìn thẳng về phía trước.
Ríp-stơn bỗng thôi không cười nữa.
– Có việc gì thế, Xmít-phin? - nó cầm tay tôi hỏi. - Cậu gặp chuyện không may có phải không? Có đúng là cậu làm việc ở cửa hàng không?
Vừa lúc đó tấm màn sân khấu được kéo lên, tiết mục mới được bắt đầu, nên tôi có thể gác lại không trả lời câu hỏi của Ríp-stơn. Để che giấu sự bối rối, tôi cũng vỗ tay và thét to cùng khán giả.
Vở kịch quả là hay. Vở đó diễn tả cuộc đời của một kẻ bất hạnh tên là Phơ-răng.
Trong màn một Phơ-răng còn bé tí, được mẹ bé trên tay, bố nó nghiện rượu rất nặng, hắn thường xuyên khảo tiền vợ và mỗi khi nghe vợ trả lời rằng bà ta không còn một xu nào thì hắn lại đánh đập tàn nhẫn.
– Này Xmít-phin ơi, ở nhà cậu cũng có cảnh như thế này đấy thôi, - sau màn một Ríp-stơn bảo tôi. - Cậu còn nhớ cậu đã từng kể cho bọn mình nghe rằng cha cậu thường hay đánh mẹ cậu không.
Tôi bỗng nhớ tới bà mẹ bất hạnh của tôi.
– Có mẹ thật tốt biết bao nhiêu, Xmít-phin nhỉ? - Ríp-stơn tiếp tục nói. - Chắc hẳn cậu rất tiếc rằng khi cậu đã trở thành người tốt rồi thì cậu lại không còn mẹ nữa có phải không? Nếu mẹ cậu còn sống, khi cậu trở về nhà hẳn mẹ cậu sẽ ôm chặt lấy cậu làm xương cốt cậu kêu răng rắc. Có thể mẹ cậu sẽ suýt ngất vì vui mừng đấy. Trời, Xmít-phin ạ. Lúc đó hẳn cậu mới xúc động làm sao!
Nước mắt tôi ứa ra, tôi đã định thú nhận mọi chuyện với Ríp-stơn nhưng vì ngượng quá, nên tôi đã nén tình cảm lại, trong giây phút ấy tôi rất khinh bỉ ông Háp-kin và không muốn quay về nhà ông ta một chút nào hết.
Trong màn hai, Phơ-răng đã trở thành một thiếu niên. Mẹ chết nhưng vì không có tiền để chôn cất mẹ nên nó đành đi móc ví để mua áo quan cho mẹ. Nó bị bắt giam trong nhà tù.
Trong màn ba, nó đã được phóng thích, sống tự do, nó say sưa chè chén cùng lũ trộm cướp. Nó không có gì để trả tiền rượu nên đành đi ăn cắp. Nó lại bị tù, chân mang xiềng xích.
Trong màn bốn, nó phải làm các công việc khổ sai cùng các tù nhân khác.
Trong màn năm, nó hết hạn tù và đi kiếm việc để sống bằng lao động chân chính của mình. Nhưng nó không kiếm nỗi việc làm. Nó gặp một người quen cũng bị tù khổ sai như nó, tên này dụ dỗ nó đi làm việc xấu.
Trong màn sáu, nó cùng lũ tù khổ sai lọt vào quỹ tín dụng, giết người bảo vệ và lấy toàn bộ số tiền cất trong đó. Cảnh sát bắt gặp chúng khi chúng đang gây tội ác, tên tù khổ sai trốn thoát, còn Phơ-răng lại phải vào tù.
Trong màn bảy, Phơ răng ngồi trong tù, tay chân bị xiềng chặt. Nó hối hận vì đã gây nhiều tội ác, lương tâm giày vò nó. Đột nhiên vào một đêm nó bỗng mơ thấy mẹ nó, bà ta an ủi động viên nó! Nó khóc và bình thản đi đến nơi hành hình, trong lòng không còn mang theo nỗi tuyệt vọng nữa. Đúng lúc đó trên sân khấu bỗng có một băng giấy dài tung bay, trên có dòng chữ thật to “Tình mẹ yêu con vô cùng bao la, rộng lớn”.
