Ngôn từ nói riêng và ngôn ngữ nói chung bao giờ cũng mang tính lịch sử. Nghĩa là mỗi thời đều có những dấu chỉ ngôn ngữ riêng ở tất cả các cấp độ như ngữ âm, từ vựng, cú pháp, phong cách... Và qua đó, phần nào thấy được nội dung lịch sử, xã hội, văn hoá phản chiếu, kết tinh trong đó.

Quan sát mấy năm vừa qua, trong các diễn ngôn thấy xuất hiện những từ rất đáng chú ý và hàm chứa nhiều ý nghĩa.

Thí dụ, có lẽ trong báo chí truyền thông cách đây một vài năm, từ “nhạy cảm” được dùng với một mật độ khá dày. Ta vẫn thường nghe nói: “Đó là chỗ/vấn đề nhạy cảm”, “Những chuyện nhạy cảm như thế tốt nhất là nên tránh, chớ có đụng vào”, “Hãy hiểu và thông cảm cho tôi, đấy là khu vực nhạy cảm, tôi không thể can thiệp”. Như vậy, từ “nhạy cảm” được sử dụng trong các trường hợp này đều chứa đựng một thông điệp: nhằm để chỉ những vụ việc/vấn đề/con người/trường hợp có tính phức tạp, dễ đụng chạm (quyền lợi, chức vị, danh tiếng), khó giải quyết, nếu cố giải quyết sẽ dễ bị đối đầu, dễ thất bại; thôi đành kệ nó, tránh xa nó ra cho lành, rồi sau hãy hay. Không chỉ trong đời sống dân sự hằng ngày, mà ngay cả trong những diễn đàn chính thống, cao cấp, vẫn nghe một số cách nói như vậy. Hiện nay, trên một tinh thần đấu tranh chống tiêu cực quyết liệt, “không có vùng cấm”, từ “nhạy cảm” đang dần dần bị yếu thế, bớt tác oai tác quái phần nào.

Như vậy, bản thân từ “nhạy cảm” với nghĩa gốc của nó chỉ là “Có khả năng nhận biết nhanh và tinh bằng các giác quan, bằng cảm tính” (Từ điển Tiếng Việt), khi đi qua thực tiễn đời sống đã bị biến nghĩa. Trong bối cảnh xã hội hiện nay, về cơ bản, nó đã mang nét nghĩa tiêu cực, đặc biệt khi dùng để chỉ những sự nể nang, né tránh, trốn tránh trách nhiệm.

Gần đây, công chúng truyền thông lại chứng kiến một cụm từ được dùng khá phổ biến nữa: “đúng quy trình”. Nào là “bổ nhiệm đúng quy trình”, “xử phạt đúng quy trình”, “xét duyệt đúng quy trình, vận hành đúng quy trình”... Có những chuyện quy hoạch cán bộ, bổ nhiệm theo lối cánh hẩu, mua quan bán chức, đốt cháy giai đoạn theo kiểu “thần tốc”, khi bị vỡ lở lại được giải thích “đúng quy trình”. Thì ra, cái gọi là “đúng quy trình” chỉ là một cách giải thích quanh co, thiếu minh bạch, dối trá, che đậy những việc làm bất minh, bất chính. Trong giao tiếp hằng ngày, cụm từ “đúng quy trình” đang mang một sắc thái nghĩa giễu cợt, trào tiếu.

Bản thân những từ/ngữ như vậy vốn không có tội gì cả, mà do chính người sử dụng đã cấp cho chúng những nét nghĩa mới, mang tính tiêu cực, gây phản cảm đối với công chúng tiếp nhận.

Trên kia là hai ví dụ có tính tiêu cực. Dưới đây là một ví dụ khác, có sắc thái sáng sủa hơn, lạc quan hơn. Cách đây ít năm, nền bóng đá nước nhà nhiều phen rơi vào tình cảnh khốn đốn. Mỗi lần trực tiếp xem trên sân cỏ, hoặc theo dõi trên ti vi, dân mình thấy các cầu thủ, mặc dù cố gắng hết mức, nhưng kết quả vẫn chả đâu vào đâu. Nhìn các cầu thủ trên sân, nhiều lúc phát thương. Thế là chả biết từ khi nào, dân mình đều hô vang những câu, đại loại như: “Cố lên! Cố lên!”, “Việt Nam cố lên!”, “Hoàng ơi cố lên!”… Cách hô như thế chứa đựng rất nhiều cảm xúc, tình cảm của người hô. Tuy nhiên, nó mang một nét nghĩa: bộc lộ tiếng hô của kẻ yếu, do yếu mới phải “cố lên”!

Kể từ khoảng một năm trở lại đây, nền bóng đá nước ta đã khởi sắc. Nhất là đội tuyển vừa qua đã đạt chiếc Cup vô địch AFF. Hàng triệu người yêu bóng đá Việt Nam đều hân hoan vui mừng chiến thắng. Chúng ta đã có một đội ngũ các cầu thủ giỏi về chuyên môn, khoẻ về thể lực, có kỷ luật, có khát vọng, lại được dẫn dắt bởi một HLV tài năng Park Hang Seo. Tôi còn nhớ, trên một trang mạng xã hội, ai đó đã có một đề nghị thật dễ thương: Thay vì hô “Cố lên!” hãy hô “Tiến lên!”, tiến lên là tư thế của kẻ mạnh, tự tin vào sức mạnh của mình. Thế là từ bấy trở đi, mỗi lần đội tuyển ra sân, trên khán đài, trước màn hình, đã thấy đồng loạt phát động hô vang: “Việt Nam tiến lên! Việt Nam chiến thắng” một cách dõng dạc, dũng mãnh, tự hào. Một sự thay đổi ngôn từ, hoá ra không chỉ là câu chuyện ngôn từ, mà chứa trong đó một nhận thức mới, một tâm thế mới, một tư thế mới của mỗi người dân nước Việt. Từ chuyện “cố lên” đến chuyện “tiến lên” là cả một khoảng cách lớn!

Câu chuyện nhỏ về ngôn từ này chẳng phải là câu chuyện của báo chí - truyền thông hiện đại đó sao!

Ngày áp Tết Kỷ Hợi