Giở trong sách xưa, người Việt mình từ khi có văn học viết (thế kỉ 10) cũng đã dùng tựa/bạt (chắc bắt chước Tàu). Trải suốt hơn 10 thế kỷ cho đến nay, nhiều người ra sách vẫn theo lệ ấy.

Tựa/bạt có thể do người khác viết, có khi do chính tác giả viết. Tựa nhằm nói rõ cái công phu và nghĩa lý của việc ra sách. Còn bạt là giải thích thêm nội dung, ý nghĩa của cuốn sách.

Có sách chỉ có một tựa hoặc bạt. Có sách có cả hai. Có sách vắng tất. Tuỳ vào sở thích của tác giả, chứ không bắt buộc.

Nếu lời tựa/bạt do tác giả tự viết, nên xem đó chính là một phần nội dung của tác phẩm. Hoặc nếu sách là các Tuyển (tập hợp tác phẩm), các công trình nghiên cứu thì lời Tựa/Bạt được xem như là những chỉ dẫn giúp người đọc bước vào tác phẩm được thuận lợi hơn.

Tác giả tự viết lấy thì không nói làm gì. Nhưng nếu tác giả nhờ người khác viết, thì cũng lắm chuyện để bàn.

Nhìn từ phía người bị nhờ, quả là có lắm băn khoăn. Viết như thế nào để khỏi phụ lòng người ta? Viết thế nào cũng lại để lọt tai thiên hạ - công chúng bạn đọc rộng rãi, và nhất là người trong giới?

Nghĩa là anh đừng có chê, hoặc nếu có chê cũng nên chê nhè nhẹ, chê quá mức dễ bị cho là bề trên, là lên lớp, là ra vẻ ta đây. Mà chê nặng, dám chắc cái tác giả ấy cũng vứt bài của anh vào sọt rác. Tôi nhờ anh viết, cốt để anh khen, chả được câu khen thì thôi, lại còn đi chê thì tôi nhờ anh làm cóc gì cho mệt!

Nhưng nếu khen ư? Đa phần lời khen làm cho tác giả sướng. Nhưng đừng vội tưởng bở. Lời khen cũng có dăm bảy đường. Do nể mà khen. Do lấy lòng mà khen. Do… ác ý mà khen (khen cho mày… chết đi!). Hoặc do nhầm lẫn giá trị (dở lại cho là hay) mà khen. Lời khen quý là lời khen đúng.

Nhìn từ phía tác giả của sách. Đứng trước các lời khen, cũng có nhiều loại: có người sướng mê mẩn không dứt được cơn; có người lại sớm tỉnh, biết lời khen của người viết chẳng qua cũng là động viên, hoặc tệ hơn là xã giao, là lấy lòng. Người tỉnh táo thường sớm nhận ra và cảnh giác trước lời khen, có khi biết khen ấy là khen… xỏ. Nhưng những người như thế thường ít lắm.

Có người nào lại dám xin để viết tựa/bạt cho ai đó không nhỉ? Cũng có thể, nhưng chắc hiếm. Phải là những người tri âm tri kỷ lắm, họ mới muốn viết về nhau, viết cho nhau. Dù muốn hay không, giữa người viết và người được viết cũng phải có một thoả thuận tự nguyện.

Ngày hôm nay việc viết tựa/bạt/phê bình cho nhau cũng lắm bi hài.

Có nhà phê bình kể: Một hôm tự nhiên nhận được một cú điện thoại hỏi han sức khoẻ một hồi, sau lại bảo có nhà không để đến thăm, lâu rồi không được gặp. Vốn sẵn lòng hiếu khách, nhà phê bình mời thật mời thà. Gặp nhau sau một tuần trà/rượu, ông tác giả mời thò ra quyển sách đề tặng và không quên bảo đọc rồi viết hộ một bài.

Lại có nhà thơ kể: Cũng tự nhiên một người làm thơ gọi điện nồng nhiệt mời đi ăn trưa. Quý hoá quá. Anh có lòng thì tôi có ruột. Chén chú chén anh. Trong bữa rượu, nhắm thức ăn thì ít mà nhắm thơ thì nhiều. Rượu vào thơ ra cứ gọi là búa xua, bao nhiêu con mắt thực khách đổ dồn vào hai thi tửu. Lúc tiệc sắp tàn, người làm thơ lại quẳng ra một tập thơ dày cộp dạng bản thảo nhờ viết Tựa. Đang cơn lâng lâng trên đường về, nhà thơ bỗng sực tỉnh: Hoá ra nó cũng đếch phải yêu quý gì mình, nốc rượu xong nó tròng ách vào cổ mình rõ ngọt.

Có người tặng sách tự trọng đến mức không nhờ một câu nào. Tuyệt đối không. Người như thế thật đáng nể.

Nhìn từ phía người đọc, tôi dám đoan quyết rằng phần lớn họ bỏ qua không đọc tựa/bạt, trừ công chúng chuyên nghiệp, hoặc các nhà nghiên cứu (mà số này thì ít lắm).

Cứ suy từ tôi, lâu nay vẫn có một nguyên tắc: khi cầm quyển sách trên tay, đọc ngay vào phần tác phẩm, sau đó suy nghĩ riêng theo cách của mình, và khi nghĩ đã hòm hòm xong mới có thể ghé mắt vào tựa/bạt, thậm chí nhìn người viết tựa/bạt là ai mới đọc, nếu người viết không đáng tin cậy, bỏ qua luôn. Đó là cách rèn lối tư duy độc lập, tránh lười động não, tránh bị lệ thuộc.

Tôi nghĩ, độc giả hiện đại ngày hôm nay được coi là những người tiêu dùng thông minh, họ cũng đọc sách theo cách mà tôi vừa mô tả. Mỗi người đọc sẽ có một lối thám hiểm vào tác phẩm theo cách của riêng họ. Họ không cần một cây gậy chống tựa/bạt như thông lệ, mà ở đó, họ không biết chắc đó là cây gậy tốt hay cây gậy mục.

Nghĩ thế, cho nên từ nay trở đi tôi cố gắng thôi không nhận viết tựa/bạt nữa. Đây là cách để tôi tôn trọng bạn viết, và nhất là bạn đọc.

Còn riêng phê bình, tôi chỉ viết khi nào tôi thích. Đừng ai trách móc tôi khi tôi không thích.

Lẽ ra phải thực hiện điều này từ lâu rồi. Nhưng tôi là người cả nể. Mà cả nể thì muôn sự dở dang.