Giờ đây, chúng ta đã hoàn tất cuộc điều tra về tiến trình phát triển của các nền văn minh, và qua nhiều ví dụ cụ thể đã phân tích, tiến trình này dường như chỉ có một. Sự phát triển (hay tiến bộ) của nền văn minh diễn ra khi một cá nhân, một thiểu số hoặc toàn thể xã hội đáp trả một thách thức bằng một phản ứng, nó không chỉ giải quyết thách thức đó mà còn thúc đẩy xã hội đứng trước một thách thức mới đòi hỏi phản ứng đáp trả xa hơn. Song, mặc dù tiến trình phát triển có thể là kinh nghiệm đồng nhất, nhưng các thành phần trải qua các thách thức theo cách không giống nhau. Sự đa dạng trong kinh nghiệm đương đầu với một chuỗi thách thức chung thể hiện khi chúng ta so sánh các kinh nghiệm của nhiều cộng đồng khác nhau có quan hệ gắn bó trong cùng một xã hội. Một số suy tàn, trong khi số khác thực hiện một phản ứng đáp trả thành công thông qua một động thái sáng tạo “thoái lui và trở lại”, một số khác nữa thì không suy tàn, cũng không thành công mà chỉ tồn tại, cho tới khi thành viên đã thành công chỉ cho chúng thấy con đường mới, sau đó chúng ngoan ngoãn đi theo những dấu chân của người tiên phong. Do đó, mỗi thách thức trong chuỗi thách thức liên tiếp đều hình thành nên sự phân biệt trong xã hội, và chuỗi thách thức càng kéo dài thì sự phân biệt này càng được biểu hiện rõ ràng. Hơn nữa, nếu tiến trình phát triển tạo ra sự phân biệt bên trong một xã hội khi các thách thức là giống nhau, thì tiến trình đó cũng phải có khả năng phân biệt một xã hội đang phát triển với một xã hội khác phải đương đầu với những thách thức mang đặc điểm khác.

Ta có thể dễ dàng thấy một minh họa trong lĩnh vực nghệ thuật, vì nhìn chung mọi nền văn minh đều tạo ra một loại hình nghệ thuật của riêng nó; và nếu chúng ta muốn xác định các giới hạn của bất kỳ một nền văn minh nào theo không gian hay thời gian, chúng ta sẽ thấy rằng một thử nghiệm mỹ học luôn luôn là thử nghiệm chắc chắn và tinh tế nhất. Ví dụ, nghiên cứu về các phong cách nghệ thuật chiếm ưu thế ở Ai Cập cho thấy một thực tế là nghệ thuật của thời kỳ Tiền Dynastic chưa có các đặc điểm của văn minh Ai Cập cổ, trong khi đó nghệ thuật Coptic đã loại bỏ các nét đặc trưng của nền văn minh này; và dựa vào chứng cứ này chúng ta có thể thiết lập độ dài thời gian của nền văn minh Ai Cập cổ. Bằng một thử nghiệm tương tự chúng ta có thể xác định thời điểm nền văn minh Hy Lạp cổ hình thành từ đống tro tàn của xã hội Minoan, và vào thời điểm nào nó sụp đổ để nhường đường cho xã hội Cơ Đốc Chính thống. Một lần nữa, phong cách của các tạo tác gia Minoan cho phép chúng ta giới hạn phạm vi không gian của nền văn minh Minoan trong nhiều giai đoạn lịch sử khác nhau của nó.

Vậy, nếu chấp nhận rằng mọi nền văn minh đều có một phong cách riêng trong lĩnh vực nghệ thuật, thì chúng ta phải đặt câu hỏi về tính đơn nhất mà bản chất của phong cách nói trên thể hiện trong lĩnh vực này mà không chịu ảnh hưởng của các thành phần, bộ phận, cơ cấu, và phạm vi hoạt động của mỗi nền văn minh đơn lẻ. Tuy chủ đề này rất thú vị, song ta có thể lạc đề nếu sa vào chúng, chúng ta có thể khẳng định ngay một chân lý được thừa nhận rộng rãi rằng, các nền văn minh khác nhau quy định tầm quan trọng khác nhau cho những phạm vi hoạt động cụ thể. Ví dụ như nền văn minh Hy Lạp cổ cho thấy khuynh hướng thẩm mỹ chủ yếu là quan điểm hướng về đời sống, được minh họa qua thực tế là tính từ …, hàm nghĩa vẻ đẹp mỹ thuật, được sử dụng một cách phóng túng để đại diện cho những vẻ đẹp tinh thần. Trái lại, nền văn minh Ấn Độ cổ, và nền văn minh hậu duệ Ấn giáo của nó, lại thể hiện khuynh hướng chủ yếu hướng về tôn giáo.

Khi chuyển sang nền văn minh Tây phương của chính chúng ta, chúng ta không gặp khó khăn gì trong việc phát hiện khuynh hướng của mình. Tất nhiên, nó thiên về máy móc: nó là tập hợp của lòng ham thích, nỗ lực và tài năng dựa trên sự áp dụng những khám phá của khoa học tự nhiên vào những mục đích cụ thể thông qua những kiến trúc tài tình của máy móc và bộ máy xã hội – đó là những động cơ vật chất như xe hơi, đồng hồ đeo tay hoặc bom mìn, cùng với những động cơ xã hội như cơ cấu nghị viện, hệ thống bảo hiểm bắt buộc và chế độ động viên quân sự có thời hạn. Nó đã ăn sâu vào chúng ta lâu hơn chúng ta tưởng. Người phương Tây đã được coi là duy vật hơn rất nhiều so với các nền văn minh khác, từ rất lâu trước khi bắt đầu thứ được chúng ta gọi là “thời đại cơ giới” hay “thời đại máy móc”. Anna Comnena, nàng công chúa Byzantine đã đi vào lịch sử với nhận xét về thế kỷ thứ 11 của chúng ta bằng thái độ khiếp sợ pha lẫn khinh bỉ, đó là phản ứng của nàng trước sự cơ khí hóa tài tình ở những cây nỏ của các hiệp sĩ Thập tự chinh, một vật hết sức lạ lẫm dưới mắt nàng. Nó thể hiện sự phát triển rất sớm của các phát minh giết người và xuất hiện từ vài trăm năm trước sự ra đời của đồng hồ – kỳ tích phi thường của người Tây phương Trung cổ trong việc vận dụng thiên hướng máy móc của mình vào những nghệ thuật hòa bình ít quyến rũ hơn.

Một số tác giả Tây phương hiện đại, cụ thể là Spengler, đã theo đuổi chủ đề về “cá tính” của các nền văn minh khác nhau đến một mức độ mà sự chẩn đoán tỉnh táo đã hóa thành tưởng tượng. Có lẽ chúng ta đã trình bày đủ để đi đến kết luận rằng, sự phân biệt trong xã hội ở một số hình thức là có thật, nhưng chúng ta sẽ gặp nguy hiểm nếu bỏ qua chân lý chắc chắn và quan trọng hơn nhiều, đó là sự đa dạng trong đời sống và các cơ cấu xã hội của con người chỉ là một hiện tượng giả trang bề ngoài che dấu sự thống nhất ở bên trong.

Chúng ta đã ví các nền văn minh của mình với các vận động viên leo núi. Nếu theo quan điểm đó, thì nhiều tay leo núi, mặc dù chắc chắn họ là những cá nhân riêng biệt, đều tham gia vào một công việc khó khăn giống hệt nhau. Tất cả bọn họ đều đang nỗ lực để leo lên bề mặt của vách đá từ cùng một xuất phát điểm trên sườn núi, và cùng hướng về một mục tiêu là sườn núi phía trên. Tính đồng nhất được thể hiện ở đây; và nó lại được thể hiện lần nữa nếu chúng ta thay đổi cách ví von và nghĩ về quá trình phát triển của các nền văn minh như câu chuyện ngụ ngôn về người gieo hạt. Các hạt giống được trồng đều độc lập với nhau, và mỗi hạt giống đều có số phận của riêng nó. Tuy nhiên, tất cả các hạt giống đều thuộc cùng một loại; và tất cả chúng đều được gieo bởi cùng một người gieo hạt với hy vọng có được một vụ mùa bội thu.