Phải chăng tôi đang cố thuyết phục ai đó rằng Shakespeare không phải là tác giả các tác phẩm của Shakespeare? Ôi thôi nào, quý vị coi tôi là loại người gì cơ chứ? Chẳng lẽ sau gần bảy mươi tư năm va chạm và hiểu quá rõ bản tính loài người, tôi lại ngây thơ đến nông nỗi ấy sao? Tôi sẽ buồn lắm nếu biết có ai đó nghĩ về mình một cách thiếu tôn trọng, kém thiện cảm và chẳng chút coi trọng như thế. Không, không đời nào. Tôi thừa biết rằng ngay cả trí tuệ minh mẫn nhất trên đời, một khi đã được nhồi nhét từ thuở bé một niềm tin mù quáng nào đó, thì đến lúc trưởng thành cũng chẳng bao giờ có thể xem xét một cách chân thành, công bằng và thấu đáo bất kỳ bằng chứng hay tình tiết nào có vẻ nghi vấn tính đúng đắn của niềm tin ấy. Tôi thậm chí còn ngờ rằng chính bản thân mình cũng chẳng làm nổi điều đó. Mọi quan niệm của chúng ta—từ thể chế chính trị, thuế quan cao hay thấp, cấm rượu hay chống cấm rượu, sự thiêng liêng của hòa bình cho đến vinh quang của chiến tranh; từ chuẩn mực danh dự, quy tắc đạo đức, sự đồng tình hay phản đối các cuộc quyết đấu; cho đến bản chất loài mèo, việc tàn sát thú rừng vô hại là hèn hạ hay anh hùng; rồi cả sự lựa chọn đảng phái chính trị, tôn giáo, cho tới việc chấp nhận hay bác bỏ những Shakespeare, Arthur Orton hay Bà Eddy—tất cả đều là những thứ ta tiếp nhận lại từ người khác chứ chẳng hề tự mình suy ngẫm ra. Chúng ta vốn được tạo ra như thế. Đã là con người thì ai nấy đều vậy, không thể khác được và cũng chẳng thể đổi thay. Mỗi khi được trao cho một biểu tượng linh thiêng và được dạy phải tin tưởng, yêu thương, thờ phụng nó mà không được phép hoài nghi, thì dù bằng chứng có rõ ràng và đập tan mọi nghi vấn đến đâu cũng chẳng thể thuyết phục ta từ bỏ sự trung thành và lòng sùng kính ấy. Về đạo đức, hành vi và niềm tin, chúng ta luôn mang màu sắc của môi trường và xã hội quanh mình—một thứ màu nhuộm vô cùng bền chặt. Một khi đã được giao cho một búp bê nhựa đường bên ngoài bọc nhung lụa mà người ta bảo bên trong nhồi đầy châu báu, cùng lời cảnh báo rằng thật bất kính và đê tiện nếu mổ bụng nó ra để kiểm chứng, chúng ta sẽ ngoan ngoãn giữ bàn tay trần tục của mình tránh xa nó. Ta phục tùng không chút miễn cưỡng, thậm chí còn hân hoan là đằng khác, bởi trong sâu thẳm, ta chỉ sợ rằng nếu mổ ra xem, ta sẽ phát hiện ra mấy viên châu báu đó chỉ là hàng giả rẻ tiền sản xuất ở North Adams, Mass.

Tôi chẳng hề có ảo tưởng rằng Shakespeare sẽ phải rời khỏi bệ thờ trước năm 2209. Sự hoài nghi dành cho ông không thể diễn ra trong một sớm một chiều; lịch sử chưa từng chứng kiến sự hoài nghi đối với một búp bê nhựa đường được mến yêu sâu sắc lại có thể tan biến nhanh chóng, đó là cả một tiến trình cực kỳ chậm chạp. Phải mất hàng nghìn năm loài người tinh hoa của chúng ta—bao gồm cả những trí tuệ kiệt xuất nhất—mới chịu tin rằng trên đời này làm gì có phù thủy; cũng phải mất hàng nghìn năm loài người tinh hoa ấy mới tin rằng chẳng có Ác quỷ Satan nào tồn tại; phải tốn hàng thế kỷ người ta mới loại bỏ được hình phạt địa ngục khỏi chương trình giải trí sau khi chết của Giáo hội Tin Lành; và cũng phải mất một thời gian dài đằng đẵng mới thuyết phục được các tín đồ Trưởng Lão ở Mỹ từ bỏ học thuyết về sự trừng phạt trẻ sơ sinh để cố gắng chấp nhận thực tế; có vẻ như các tín đồ đồng đạo người Scotland của họ vẫn sẽ còn thiêu sống trẻ sơ sinh trong ngọn lửa vĩnh cửu cho đến tận ngày Shakespeare rời khỏi ngai vàng của mình.

Chúng ta là Giống Loài Có Lý Trí. Dù chẳng thể chứng minh điều đó qua những ví dụ kể trên, cũng chẳng thể chứng minh bằng những cuốn dã sử kỳ diệu mà đám sùng bái Stratford dựng nên từ một mũ giẻ rách và một thùng mạt cưa, nhưng vẫn còn muôn vàn điều khác giúp ta chứng minh—giá như tôi nhớ ra điều gì. Chúng ta là Giống Loài Có Lý Trí, thế nên khi nhìn thấy vài vệt chân sóc mờ nhạt kéo dài trên lớp bụi đường ở làng Stratford, bằng năng lực lý trí siêu việt của mình, ta lập tức kết luận ngay rằng Hercules vừa mới bước qua đây. Tôi cảm thấy biểu tượng linh thiêng của chúng ta sẽ vẫn an toàn trong ba thế kỷ nữa. Cả bức tượng bán thân kia nữa—bức tượng đặt trong nhà thờ Stratford. Bức tượng quý giá, bức tượng vô giá, bức tượng trầm tĩnh, bức tượng thản nhiên, bức tượng vô cảm, với chòm râu chải chuốt và gương mặt bôi thạch cao không một nếp nhăn lo âu—gương mặt ấy đã nhìn xuống những người hành hương đầy thành kính bằng ánh mắt lạnh lùng suốt một trăm rưỡi năm qua, và sẽ tiếp tục nhìn xuống những kẻ hành hương thành kính ấy thêm ba trăm năm nữa, với nét mặt sâu sắc, sâu sắc, sâu sắc và tinh tế, tinh tế, tinh tế chẳng khác nào một cái bóng đái.