Ngay đằng sau cái áo thụng thâm là một khuôn mặt hồng hào tươi tắn. Haxintô lúng lúng chào anh kỹ sư.

Hắn là một trong những đứa trẻ sớm phát triển mà sự rộng rãi của trường đại học đã đưa chúng quá sớm vào cuộc đời đấu tranh gian khổ này, làm cho chúng tưởng rằng chúng đã là người lớn, vì đã có học vị tiến sỹ. Hắn có bộ mặt khả ái và đầy đặn, má đỏ hây hây như má con gái, thân hình béo tròn, vóc người hơi quá nhỏ bé, tuổi trạc hai mươi, cằm chưa có sợi râu nào ngoài một lớp lông tơ. Ngay từ thuở bé, hắn đã được học tập dưới sự hướng dẫn dìu dắt của người ông tốt bụng và thận trọng, như cây non lớn lên không bị cong queo. Cái luân lý nghiêm ngặt luôn luôn ép buộc hắn vào khuôn phép. Các bài vở ở trường hầu như hắn làm đầy đủ. Hắn kết thúc việc học tập với kết quả đáng kinh ngạc, bởi vì qua các lớp không năm nào hắn không đạt những điểm xuất sắc. Hắn đã bắt đầu đi làm, hy vọng với sự cần cù và khôn khéo trong nghề luật hắn sẽ giữ vững được địa vị lâu dài ở tòa án, và sẽ chiếm được phần thưởng vinh quang.

Có lúc hắn nghịch ngợm ranh mãnh như một đứa trẻ, có lúc lại đạo mạo như một người lớn. Sự thật là nếu những cô gái đẹp không ưa hoặc chán ghét hắn thì ông Inôxenxiô lại cho hắn là một người thật hoàn hảo. Ông luôn luôn tán dương hắn, và vội vã cắt những đường bay táo bạo của hắn. Sự trưởng thành của chàng trai mới lớn ấy cũng không làm nguôi bớt tình thương yêu thắm thiết của ông cố đạo đáng quý đối với đứa con trai đầy triển vọng của bà cháu họ Maria Rêmêdiôx. Đối với thằng cháu luật sư bé bỏng, ông ta nuông chiều hết mức. Nề nếp sinh hoạt ngay cả những công việc quan trọng và cách thực hiện đã thành lệ của ông cũng phải thay đổi luôn, chỉ để giải quyết một việc nào đó có liên quan đến đứa cháu mồ côi sớm phát triển. Những biện pháp nghiêm ngặt cố định cũng thường bị mất cân bằng, mỗi khi Haxintô ốm hoặc phải đi đâu xa. Tội nghiệp cảnh đơn chiếc của những người tu hành! Nếu tòa thánh Trên tô [1] cấm họ không được có con thì thượng đế, không ma quỷ lại cho họ những đứa cháu, để họ cũng được biết vị ngọt ngào của tình phụ tử.

Xem xét một cách vô tư những đức tính của chàng, trai non nớt sớm thành đạt ấy, không thể phủ nhận là anh ta xứng đáng với thành tích. Tính tình của hắn thường thường ngả về phía trung thực, và những cử chỉ cao thượng đánh thức sự trân trọng thành thật trong tâm hồn hắn, còn về vốn kiến thức và hiểu biết xã hội thì hắn cũng có tất cả mọi thứ cần thiết để trở thành một người có danh vọng như bao nhiêu người khác đầy rẫy trong nước Tây Ban Nha, nên có thể trở thành một người mà chúng ta thường gọi một cách cường điệu là “nhà ái quốc siêu quần”, “công dân ưu tú”, loại người vì quá đông đảo nên khó đánh giá đúng chân giá trị của họ. Trong lúc tuổi còn non trẻ mà bằng cấp đại học đã mang cả hai tính chất ấu trĩ và trưởng thành thì nhiều người, nhất là những người được thầy dạy nuông chiều, thường dương dương tự đắc. Họ càng có uy quyền bên cạnh ghế của mẹ thì họ càng đáng nực cười ngoài xã hội. Haxintô cũng có thiếu sót có thể tha thứ được ấy, không những chỉ vì ít tuổi mà còn vì người ông tốt bụng cứ nuôi dưỡng tính kiêu căng ngây thơ của hẳn bằng những lời khen ngợi tán dương thiếu thận trọng.

Sau khi bốn người gặp nhau, họ tiếp tục đi dạo. Haxintô lặng lẽ bước, không nói năng gì. Ông cố đạo trở lại với đề tài vừa bị ngắt quãng về những cây lê cần phải ghép, và những giàn nho cần phải sửa sang lại cho gọn ghẽ. Ông nói:

- Tôi biết ngay mà, cậu Hôxê là một nhà nông học vĩ đại.

- Không đâu. Tôi chẳng biết gì về nghề nông đâu - Pêpê trả lời, rất khó chịu về cái lối cứ gán cho anh mọi thứ khoa học.

- Ồ, đúng chứ, một nhà nông học vĩ đại, - ông cố đạo rửa tội nói thêm - Về những vấn đề trong nông học, tôi không được biết những tác phẩm quá mới mẻ. Song đối với tôi khoa học này được cô đúc trong một cuốn sách mà tôi gọi là “Kinh đồng quê” và trong “những công việc điền dã” [2] của một nhà thơ latinh bất tử. Thật là tuyệt diệu. Từ lời châm ngôn bất hủ Nec cero terrae ferre omnes omnia possunt, nghĩa là không phải tất cả mọi loại đất đều tốt đối với tất cả mọi loài cây, thưa cậu Hôxê, cho đến những công việc nhỏ nhoi của loài ong. Nhà thi hào giải thích về tổ chức của những con vật bé nhỏ thông minh ấy, và nêu rõ đặc tính của con ong đực bằng những câu thơ như sau:

Illes borridus alter

desidea, laclante trabens inglorius alvum.

Nghĩa là bộ dạng ghê tởm, chậm chạp, lười biếng kéo lê cái bụng hèn hạ to kềnh, thưa cậu Hôxê...

- Câu thơ ngài dịch cho tôi nghe thật là hay - Pêpê nói - bởi vì tôi biết rất ít tiếng Latinh.

- Ồ, người thời nay học làm quái gì những thứ cổ lỗ ấy - Lão cố đạo nói thêm, với vẻ hài hước - Vả lại người viết bằng tiếng Latinh chỉ là bọn quần cộc hạ tiện, chẳng hạn như Virhiliô, Xixêrôn [3] và Titô Liviô [4]... Nhưng mà tôi thì khác cậu, có cháu tôi đây làm chứng, tôi đã dạy nó ngôn ngữ cao quý ấy. Thằng láu cá, lười nhác này còn biết nhiều hơn tôi. Khổ một nỗi là khi đọc các sách báo hiện đại thì nó quên dần những gì nó đã học được trước kia. Rồi một ngày nào đó nó sẽ tự thấy nó là một thằng ngu dốt, không còn nghi ngờ gì nữa. Bởi vì, thưa cậu Hôxê, người ta đã cho thằng cháu tôi tiêu khiển bằng việc đọc những sách tân kỳ với những lý thuyết quái đản… Tất cả là Flammariôn [5]. Chẳng có gì khác ngoài các vì sao đầy những người là người. Nào, tôi nghĩ hai người có thể hiểu nhau đấy. Haxintô, cháu hãy nhờ cậu đây giảng dạy cho cháu khoa toán tuyệt vời, và chỉ bảo cho cháu học những gì liên quan đến các triết gia Đức, và như thế cháu sẽ trở thành một con người thực thụ đấy.

Lão cố đạo cười vang về những điều lão vừa nói trong khi Haxintô vui sướng theo dõi cuộc nói chuyện về một lĩnh vực mà hắn rất thích thú. Hắn xin lỗi Pêpê Rây, và ngay tức thì hắn đưa ra một câu hỏi:

- Xin ông Hôxê cho biết, ông nghĩ gì về chủ nghĩa Đaruyn ?

Pêpê mỉm cười khi nghe cái giọng mô phạm ngô nghê lạc lõng ấy. Anh muốn kích thêm cho hắn cứ tiếp tục đi theo con đường tự phụ huênh hoang một cách trẻ con kia, nhưng anh lại nghĩ rằng khôn ngoan hơn cả là đừng có dính líu nhiều đến hai ông cháu nhà ấy. Vì thể anh chỉ trả lời một cách đơn giản :

- Tôi không thể nói gì về học thuyết của Đaruyn, bởi vì hầu như tôi chẳng biết gì cả. Công việc của nghề nghiệp không cho phép tôi rảnh rỗi để nghiên cứu học thuyết đó.

- Ồ - Lão cố đạo cười nói - Tất cả quy lại là chúng ta đều là con cháu của loài khỉ... Nếu ông ta nói như vậy đối với một số người mà tôi biết thì ông ta có lý.

- Lý thuyết về sự chọn lọc tự nhiên - Haxintô nhấn mạnh. - Người ta nói là có rất nhiều người hưởng ứng ở nước Đức.

- Tôi không nghi ngờ điều đó - ông thầy tu nói - ở Đức người ta không cần nghĩ là lý thuyết đó thực tế hay không, bởi vì như vậy có thể động chạm đến Bixmác [6].

Bà Perfêcta và ông Cagiêtanô xuất hiện trước mặt mọi người.

- Chiều nay thật là đẹp! - Bà chủ nhà nói - Sao, cháu thấy thế nào? Cháu chán ngấy rồi phải không?

- Đâu có thể ạ - Pêpê trả lời.

- Cháu đừng giấu cô. Chính vì việc đó mà chú Cagiêtanô và cô đến nói chuyện với cháu đây. Cháu đã chán và đang cố giấu... Không phải mọi thanh niên thời nay đều như Haxintô, nghĩa là chịu sống qua thời trai trẻ của mình ở cái tỉnh lẻ này, chẳng có nhà hát lớn, chẳng có vai hề, chẳng có vũ nữ, chẳng có các nhà triết học, chẳng có những nhóm vô thần, chẳng có nhiều sách báo, chẳng có những cuộc hội họp linh đình, cũng như các trò du hí, tiêu khiển khác.

- Cháu thấy ở đây rất tốt - Pêpê trả lời - Cháu vừa mới nói với em Rôxariô là thị xã này, căn nhà này thật là dễ chịu, và cháu rất thích sống và chết ở đây.

Rôxariô ngượng đỏ bừng mặt, còn những người khác im lặng. Mọi người ngồi xuống bãi cỏ trống, Haxintô vội vàng chiếm chỗ ngồi bên trái cô gái.

- Này cháu, cô cần nhắc cháu một điều - Bà Perfêcta nói, một nụ cười hiền từ nở trên môi xuất phát từ tâm hồn của bà như hương thơm tỏa ra từ những cánh hoa - Nhưng cháu đừng nghĩ là cô quở cháu, cũng không phải là cô dạy cháu đâu nhé. Cháu không còn là trẻ con, cháu sẽ dễ dàng hiểu ý cô.

- Xin cô cứ mắng cháu, thưa cô kính mến. Chắc là cháu có lỗi đáng bị quở mắng rồi - Pêpê trả lời vì anh đã bắt đầu quen những cách biểu lộ lòng nhân từ hiền hậu của bà em gái cha mình.

- Không, không đâu, chỉ là một lời nhắc nhở thôi. Mọi người ở đây sẽ thấy là cô nói có lý.

Rôxariô chú ý lắng nghe.

- Không có gì lắm đâu. Chỉ có điều là khi nào cháu vào thăm lại cảnh đẹp nhà thờ của chúng ta thì cháu nên giữ gìn ý tứ hơn một chút.

- Vậy, cháu đã làm gì nhỉ?

- Cô không ngạc nhiên khi chính cháu không biết thiếu sót của mình - Bà nói, vẻ vui thích - Lẽ tự nhiên, cháu quen nghênh ngang ra vào những nơi không có thần thánh, những câu lạc bộ, những hội trường, những viện hàn lâm, nên cháu tưởng rằng vào một nơi thờ phụng đấng linh thiêng cũng có thể như thế.

- Xin cô tha lỗi cho cháu - Pêpê trầm giọng nói - Cháu đã vào nhà thờ với tấm lòng ngưỡng mộ...

- Đấy, cô có trách cháu đâu, cháu của cô. Cô không mắng cháu mà. Cháu đừng cư xử như vậy, nếu không cô sẽ không nói nữa. Thưa các vị, xin các vị tha lỗi cho cháu tôi. Một sự vô ý nhỏ mọn, một sự lơ đãng không có gì lạ. Đã bao nhiêu năm cháu không đặt chân đến một nơi thờ cúng thiêng liêng rồi?

- Thưa cô, cháu xin thề với cô là... Nhưng, mặc dù những ý kiến của cháu về tôn giáo có thể là ý riêng, nhưng cháu vẫn biết giữ lễ mỗi khi vào nhà thờ.

- Điều mà cô chắc chắn là... nếu cháu thấy bị xúc phạm thì cô không nói nữa. Điều mà cô biết chắc chắn là... nhiều người phê phán cháu sáng nay, cả các ông Đê Gônxalêx, các bà Rôbuxtiana, Xêrafina... cuối cùng, cháu làm cho Đức Giám mục cũng để ý... Chiều nay mới quở trách cô ở nhà mấy người em họ cô. Ngài nói với cô rằng sở dĩ ngài không sai người tống cổ cháu ra đường là vì ngài được mọi người cho biết đấy là cháu ruột của cô.

Rôxariô lo lắng nhìn nét mặt ông anh họ, cố đoán trước xem anh sẽ phản ứng ra sao.

- Chắc là người ta nhầm cháu với người nào khác,

- Không... không, chính cháu đấy... Nhưng cháu đừng coi là bị xúc phạm. Tất cả chúng ta đây đều là bạn và là những người tin cẩn. Chính cháu đấy. Cô cũng trông thấy mà.

- Cả cô ư?

- Đúng thế. Cháu có chối là khi một nhóm tín đồ đang nghe giảng kinh thì cháu đi xem các bức họa không? Cô thề với cháu là cháu đi đi lại lại như thế đã làm cho cô phân tâm... Nhưng thôi, tất nhiên cháu không nên làm như vậy nữa. Sau đó, cháu lại vào chỗ điện thờ thánh Grêgôriô, mặc dù cháu leo lên đến tận chính điện, nhưng cũng không làm dấu thánh. Rồi cháu đi xuyên ngang nhà thờ, đến chỗ mộ của tiền nhân, đặt tay lên cả bàn thờ, và cháu lại đi qua những tín đồ một lần nữa, làm cho mọi người phải chú ý. Tất cả bọn con gái đều nhìn cháu, và cháu có vẻ hài lòng vì đã gây lộn xộn, ảnh hưởng đến lòng sùng bái rất đáng nêu gương của những con người tốt đó.

- Trời đất! Tất cả những điều tôi đã làm... - Pêpê thốt lên, vừa tức giận vừa buồn cười - Thế thì tôi là một thằng quỷ rồi còn nghi ngờ gì nữa.

- Không, cô biết cháu là một chàng trai tốt - bà Perfêcta nói, mắt nhìn vào bộ mặt giả vờ nghiêm trang, trơ trơ, không biến đổi của lão cố đạo. Mặt lão lúc này giống như một cái mặt nạ bằng bìa cứng - Nhưng cháu ạ, từ suy nghĩ đến thực hiện một việc gì cũng có một khoảng cách mà người thận trọng và hòa nhã không bao giờ quên, Cô biết rằng ý nghĩ của cháu là... Ồ, cháu đừng giận, nếu cháu nổi giận cô sẽ câm ngay. Cô muốn nói là có ý kiến về tôn giáo là một việc, còn thể hiện ra là việc khác... Cô đã giữ ý không chê trách, công kích cháu, bởi vì cháu cho là không phải Chúa sinh ra chúng ta, mà ta là dòng giống của loài khỉ, bởi vì cháu phủ nhận sự tồn tại của linh hồn, và còn khẳng định linh hồn chỉ là một vị thuốc giống như những gói thuốc mà người ta bán ở cửa hàng thuốc tây...

- Thưa cô, lạy chúa tôi - Pêpê bực mình thảng thốt kêu lên - Cháu thấy rằng cháu đã mang tiếng rất xấu ở Orbahôxa này.

Những người khác vẫn lặng thinh, không ai nói năng gì cả.

- Bởi vậy cô đã nói là cô sẽ không phê phán cháu về những ý nghĩ đó... vả lại, cô cũng không có quyền làm việc đó, nếu cô dấn thân vào việc tranh luận với cháu thì, vì cháu là một người tài năng hiếm có, cô sẽ nhầm lẫn hàng nghìn lần... Không, không bao giờ cô làm việc dại dột như thế. Điều cô muốn nói là những người dân tội nghiệp và ngu ngốc ở Orbahôxa này rất đáng thương, và là những người công giáo tốt, tuy không có ai trong bọn họ biết triết học Đức, cho nên cháu không nên công khai khinh thường tín ngưỡng của họ.

- Thưa cô - Pêpê nói một cách nặng nhọc - cháu chẳng hề khinh thường tín ngưỡng của ai, cũng chẳng hề có những ý nghĩ mà cô gán cho cháu. Có thể là cháu đã có điều bất kính đối với nhà thờ, vì cháu hơi lơ đễnh. Tâm trí của cháu tập trung vào công trình kiến trúc, và thực lòng cháu không còn để ý đến những điều đó cũng không phải là lý do để Đức Giám mục định đuổi cháu ra đường, và cô cho rằng cháu có thể đã coi những hoạt động của linh hồn như những gói thuốc bán ở cửa hàng dược phẩm. Nếu đó là chuyện đùa bỡn thì cháu còn có thể tha thứ được, chắc chỉ là chuyện đùa bỡn thôi, không hơn.

Pêpê Rây cảm thấy trí não của mình bị kích động đến cao độ, nên mặc dầu đã cố giữ gìn thận trọng và dè dặt mà vẫn không sao giấu nổi.

- Thôi nào, cô thấy cháu đã nổi khùng rồi đấy. - bà Perfêcta nói, mắt nhìn xuống, và hai bàn tay chắp lại - Tất cả vì Chúa! Nếu cô biết cháu như thế thì cô chẳng nói gì cả. Pêpê, cô xin cháu tha lỗi cho cô...

Nghe những lời nói và nhất là nhìn thấy thái độ khuất phục của bà cô hiền từ, Pêpê Rây cảm thấy hổ thẹn về những lời nói lạnh lùng cứng nhắc của mình vừa rồi. Ngài cố đạo rửa tội đáng kính đã gỡ anh ra khỏi tình thế lúng túng. Ngài mỉm cười với vẻ hiền hòa thường có, và nói:

- Thưa bà Perfêcta, cần phải độ lượng với những nghệ sĩ... Ồ, tôi biết rất nhiều nghệ sĩ. Các ông ấy mỗi khi nhìn thấy đằng trước mình một pho tượng, một bộ giáp han rỉ, một bức tranh mục nát, hay một bức tường thành cổ là họ quên tuốt cả mọi sự. Cậu Hôxê đây là một nghệ sĩ, và cậu đến thăm nhà thờ của chúng ta, cũng giống như những người Anh đến tham quan, những thằng sẵn sàng xoáy đến cả những viên gạch lát cuối cùng của nhà thờ để mang về bảo tàng của chúng. Mặc kệ các tín đồ đang cầu nguyện, mặc kệ linh mục đang dâng mình Thánh, mặc dù lúc đó là tột đỉnh của lòng kính tín, tĩnh tâm mặc niệm, bởi vì... đối với một nghệ sĩ cái đó chẳng có gì quan trọng. Đúng là họ không hiểu giá trị của nghệ thuật ra sao, khi người ta tách nó khỏi những tình cảm diễn đạt... nhưng cuối cùng, ngày nay người ta đã quen ưa chuộng hình thức, chứ không phải ý niệm, suy tưởng... Xin chúa tha cho tôi khỏi phải tranh luận vấn đề này với cậu Hôxê, một người hiểu biết rất nhiều và biện luận rất tinh tế khôn khéo về những điều hiện đại sẽ làm cho tâm trí tôi lầm lẫn, vì trong tôi chẳng có cái gì khác ngoài lòng tin.

- Các người cố ý gán cho tôi là một nhà thông thái nhất trên trái đất đã làm nhục tôi nhiều lắm rồi. - Pêpê nói, giọng cương quyết - Hãy coi tôi là một thằng ngu ngốc, và tôi muốn mình nổi tiếng là một thằng ngu ngốc đần độn hơn là có các môn khoa học của quỷ xa tăng mà các người đang gán cho tôi ở đây.

Rôxariô bật cười, và Haxintô cho là đã đến lúc rất thuận lợi để trổ tài uyên bác của mình.

- Thuyết Pantêít và thuyết Panêntêít đâu bị nhà thờ lên án, cũng như những học thuyết của Xcốpenhauơ và các triết gia hiện đại Hactman.

- Thưa các quý ông và các quý bà - Lão cố đạo trang trọng phát biểu - Những người cống hiến cả đời mình, nhiệt thành phụng sự nghệ thuật, tuy chỉ chú ý về mặt hình thức cũng rất đáng được kính trọng. Thà là nghệ sĩ say mê vui sướng trước cái đẹp, dù rằng chỉ là pho tượng hay bức tranh vẽ những người con gái trần truồng còn hơn là dửng dưng không tha thiết gì cả, cũng chẳng tin tưởng gì cả. Trong lúc tâm hồn tập trung chiêm ngưỡng ngẫm nghĩ về cái đẹp thì tất cả những thứ khác đều xấu. Esl Deus in nobis. Deas, xin hãy hiểu cho đúng. Cậu Hôxê cứ tiếp tục thưởng ngoạn những sự kỳ diệu của nhà thờ lớn chúng tôi. Về phần mình, tôi sẵn sàng bỏ qua mọi điều bất kính, trừ ý kiến của Đức giáo chủ.

- Cám ơn, thưa ngài Inôxenxiô - Pêpê cảm thấy trong thâm tâm một nỗi nhức nhối căm tức và một tình cảm hằn học đối với lão cố đạo nham hiểm, quỷ quyệt, và không thể kiềm chế được cái ý muốn làm nhục lão - Xin các người đừng tưởng là tôi bị cuốn hút bởi những sản phẩm nghệ thuật đầy rẫy trong nhà thờ.

Những sản phẩm mỹ thuật ấy, ngoài công trình kiến trúc đồ sộ uy nghiêm của một bộ phận trong nhà thờ và ba nấm mộ, tôi chẳng còn nhìn chỗ nào khác nữa. Điều làm tôi lưu tâm là sự suy tàn thảm hại của nghệ thuật tôn giáo, và tôi chẳng hề ngạc nhiên mà chỉ tức giận vì thấy vô số đồ mỹ nghệ quỷ quái bày đầy trong nhà thờ.

Sự kinh sợ của những người xung quanh thật là khác thường.

- Tôi không thể chịu được - Pêpê nói thêm - những tượng thánh bóng nhẫy, đỏ lòm, rất giống... Xin chúa tha cho tôi vì sự so sánh này - giống những con búp bê, đồ chơi của các cô bé mới lớn. Còn quần áo phủ lên các pho tượng... tôi biết nói thế nào đây... giống như quần áo của đào kép trên sân khấu. Tôi nhìn thấy thánh Hôxê mặc áo măng tô mà tôi không dám nhận xét vì lòng tôn kính đức Chúa Cha và Giáo hội thờ phụng Chúa. Trên những bàn thờ, chồng chất những tượng thánh với thị hiểu nghệ thuật rất đáng buồn, và không biết bao nhiêu vòng hoa, cành hoa, sao, trăng, với những đồ trang trí bằng kim loại hoặc bằng giấy. Tất cả tạo thành quang cảnh của một quầy kim khí, xúc phạm đến tình cảm tín ngưỡng, và làm cho linh hồn chúng ta chết điếng. Không những nó không nâng cao mà còn hạ thấp, làm nhục lòng thành kính tín ngưỡng, và những ý nghĩ hài hước làm cho tâm trí của tín đồ lộn xộn rối ren. Những tác phẩm nghệ thuật có giá trị lớn tạo nên những rung động trong suy nghĩ, trong các điều giáo lý, trong lòng tin, trong sự huyền ảo khuếch đại, và thực hiện sứ mạng rất cao cả của nghệ thuật. Những đồ trang trí lố lăng với thị hiểu phản nghệ thuật, những sản phẩm quái dị do lòng kính tín không được hiểu thấu đáo đầy rẫy trong nhà thờ, đó là điều đáng buồn, thúc đẩy tệ mê tín dị đoan, làm nguội lạnh hứng thú, bắt buộc mắt tín đồ phải lánh xa bàn thờ, và khi mắt lánh xa thì tâm hồn không còn niềm tin sâu sắc và vững vàng nữa.

- Học thuyết của những kẻ bài bác tranh thánh - Anh thầy cãi Haxintô lên tiếng - hình như cũng rất phổ biến ở Đức.

- Tôi không phải là người phản đối việc phụng thờ tranh thánh, mặc dù tôi muốn phá bỏ tất cả những tranh tượng bậy bạ trong cuộc trưng bày khôi hài làm tôi bận tâm. Những thứ đó đáng lẽ phải bảo vệ cho tín ngưỡng những tính chất giản dị tôn nghiêm của những thời xa xưa... Không nên bài bác vai trò bổ trợ đáng khâm phục của tất cả các loại nghệ thuật, bắt đầu từ thơ ca và cuối cùng là âm nhạc, để thắt chặt mối quan hệ giữa con người và Thượng đế. Nghệ thuật muôn năm! Hãy dành cái vẻ huy hoàng long trọng cao độ cho những nghệ thuật tín ngưỡng. Tôi là người tán thành sự trang nghiêm và trọng thể.

- Nghệ sĩ, nghệ sĩ, và không phải cái gì khác ngoài nghệ sĩ - Lão cố đạo kêu lên, lúc lắc cái đầu tỏ vẻ thương hại - Tranh đẹp, tượng đẹp, âm nhạc hay... Sự tế nhị của các giác quan và của tâm hồn mà quỷ dữ đã bắt đi.

- Nhân nói đến âm nhạc - Pêpê Rây nói mà không để ý đến hậu quả đáng buồn do những lời nói của mình đối với bà Perfêcta và cô em họ. - Xin các vị tưởng tượng lúc tâm trí tôi đã tập trung vào việc chiêm ngưỡng nhà thờ thì bỗng nhiên vào đúng lúc dàn bánh thánh trong lễ trọng misa, người chơi đàn organô lại chơi một đoạn trong bài La Traviata.

- Điều này thì ông Hôxê đê Rây có lý - Anh luật sư miệng còn hơi sữa nói cả quyết - Người chơi organô hôm ấy chơi bài dâng rượu và cả bài valxơ của vở nhạc kịch, sau đó là một điệp khúc của bài “Bà Quận công vĩ đại”.

- Nhưng khi con tim tôi rụng hai cánh - Anh kỹ sư hằn học nói - là lúc tôi nhìn thấy pho tượng Đức mẹ Đồng Trinh, hình như đang được sùng kính, vì có rất nhiều người đứng trước bệ, và rất nhiều nến thắp sáng choang. Người ta đã phủ lên mình pho tượng bộ quần áo bằng nhung sốp viền vàng với một kiểu cắt may lạ lùng hơn cả những mốt kỳ quặc nhất của thời đại. Mặt tượng bị che lấp sau một đám lá dày làm bằng hàng nghìn loại đăng-ten uốn lượn một cách cầu kỳ. Cái vương miện cao đến nửa thước, có những tia sáng bằng vàng bao quanh, giống như vòng hoa tang biến dạng đội trên đầu. Cái quần của Chúa Hài Đồng cũng bằng thứ nhung ấy và viền vàng như thế. Tôi không muốn nói thêm nữa, bởi vì nếu còn mô tả hình ảnh Đức Mẹ và Chúa Hài Đồng nữa thì có thể tôi lại phạm tội bất kính. Tôi không nói nữa, mà chỉ thú thật là tôi không thể nhịn cười được, mới chỉ thoáng nhìn pho tượng bị xúc phạm đó, tôi đã phải kêu lên: “Mẹ ơi, mẹ yêu quý của con ơi, sao người ta lại làm thế này!”

Sau khi nói những lời đó, Pêpê mới quan sát những người nghe, mặc dù trời đã nhập nhoạng tối, không còn nhìn rõ mặt từng người, anh nghĩ rằng đã nhìn thấy ở một vài khuôn mặt những nét kinh ngạc cay đắng và hoảng sợ.

- Vậy thưa cậu Hôxê - Với một vẻ đắc thắng, lão cố đạo cười và nói ngay - Bức tượng mà triết lý và chủ nghĩa vô thần của cậu vừa cho là rất khôi hài ấy chính là Đức Bà Cứu Khổ, người chủ và người bảo hộ xứ Orbahôxa chúng tôi đấy. Những người dân ở đây tôn sùng bà đến mức họ có thể kéo lê đi rong phố bất cứ kẻ nào dám nói bậy về bà. Biên niên sử cũng như lịch sử, thưa cậu Hôxê thân mến, có rất nhiều điều kỳ diệu, và ngày nay chúng tôi vẫn thường xuyên chứng kiến những bằng chứng không thể chối cãi được về sự che chở cứu giúp của Đức Bà. Cậu cũng nên biết thêm là chính bà Perfêcta, cô ruột của cậu là đệ nhất cung nhân của Đức Bà Đồng Trinh Cứu Khổ, còn những quần áo mà cậu cho là kỳ quái... bởi vì tôi nói là những quần áo ấy kỳ quái trước cặp mắt vô đạo của cậu, lại cũng từ căn nhà này mà ra. Và cái quần của Chúa Hài Đồng là sản phẩm của chính những đường kim mũi chỉ khéo léo và lòng kính tín trong trắng của cô em họ cậu đấy, của cô Rôxariô vẫn đang nghe chúng ta nói đấy.

Pêpê Rây tưng hửng , anh còn đang bối rối, lúng túng không biết nói năng ra sao thì bà Perfêcta đã đứng vụt lên, chẳng thèm nói một lời nào, và đi thẳng vào nhà, theo sau bà là ngài cố đạo rửa tội. Những người còn lại cũng đứng cả dậy. Pêpê hoang mang đang định xin lỗi cô em họ về thái độ khiếm nhã của mình thì anh chợt nhận thấy Rôxariô đang khóc. Cô chăm chú nhìn anh với vẻ trìu mến thương xót, trách móc dịu dàng hiện rõ trong đôi mắt và cô kêu lên .

- Ô kìa, anh làm sao thế?

Chợt có tiếng bà Perfêcta gọi với cái giọng the thé:

- Rôxariô, Rôxariô!

Cô gái vội chạy vào nhà.

❀ ❀ ❀

[1] * Nguyên văn: Mẹ đọc trong tim con như đọc trong sách.

[2] * Basilisco : Một con vật thần thoại có khả năng giết kẻ địch bằng mắt nhìn.

[3] * Duro: xem chú thích ở chương XXII.

[4] * Nguyên văn: Mất cái đinh chốt.

[5] * Có ý ngầm: Không chịu trách nhiệm trong việc này.

[6] * Bismark (1815 - 1822) tể tướng nước Phổ, một trong những người sáng lập nước Đức thống nhất.