- Hãy nhịn nhục, nhịn nhục! - Mụ Maria nhắc lại và lau khô nước mắt - bởi vì đứa con thân yêu của tôi cả đời chỉ có thể là một kẻ nghèo hèn. Cứ để mặc nó như vậy. Những vụ kiện cáo ngày càng thưa thớt. Chẳng bao lâu sẽ đến lúc mà nghề luật sư không còn ra gì nữa. Tài năng mà làm gì? Học cho lắm, học đến vỡ đầu vỡ óc ra mà làm gì? Chao ôi, chúng tôi nghèo, thưa ông Inôxenxiô, sẽ có ngày thằng con tội nghiệp của tôi không còn đến cả cái gối để mà kê đầu!

- Đàn bà...!

- Đàn ông...! Nếu không như vậy thì xin ông cho tôi biết, khi nhắm mắt ông định để lại cho nó thừa hưởng gia tài những gì? Bốn căn phòng, sáu cuốn sách, sự khốn khó và chẳng có gì khác nữa... Đến một lúc nào đó… lúc nào, thưa ông... thằng con tội nghiệp của tôi thể lực sẽ suy nhược không thể làm việc nữa, đầu óc nó sẽ quay cuồng khi đọc sách, nó thấy bụng cồn cào, đầu óc nhức nhối khi làm việc ban đêm. Nó sẽ phải đi ăn mày, tôi sẽ phải đi khâu thuê vá mướn, và ai mà biết đến, ai biết được... là chúng tôi sẽ không phải đi ăn mày ăn xin.

- Đàn bà...!

- Tôi hiểu rõ điều tôi nói. Sẽ đến cái lúc - mụ đàn bà xuất chúng nói thêm, cố ý gào khóc to hơn - trời ơi! Sao trời đày đọa chúng tôi thế này? Chỉ có lòng người mẹ mới thấu hiểu được những nông nỗi này... Chỉ có những người mẹ mới có thể chịu đựng nổi bao nhiêu thống khổ, đau xót vì hạnh phúc của con mình. Còn ông... sao ông lại phải biết điều đó? Không, một đằng là nuôi nấng chăm sóc con, và trải qua những nỗi cay đắng vì con, còn một đằng là đọc kinh cầu nguyện trong nhà thờ, và dạy tiếng Latinh ở học viện. Ông có biết con trai tôi, nó là cháu của ông, nó đã được bao nhiêu điểm xuất sắc, nó là người đứng đắn, khôn khéo, tài giỏi, nó là niềm tự hào của Orbahôxa, ông có biết nó như thế nào đâu... Nó sẽ chết đói, bởi vì ta đã biết cái nghề luật sư chẳng ăn thua gì, hoặc là nó phải cầu cạnh những ngài nghị sĩ, xin được phái đi công cán ở La Habana, và bệnh sốt rét vàng sẽ giết chết nó ở đấy.

- Nhưng, đàn bà...!

- Không, tôi sẽ không thúc giục, tôi sẽ lặng thinh, tôi sẽ không làm phiền ông nữa đâu. Tôi là một con mụ lăng loàn, hay khóc lóc, hay thở dài, và tôi không thể nhẫn nhục chờ đợi được nữa, bởi vì tôi là người mẹ thương con, và tôi phải chăm lo cho hạnh phúc của con mình, rồi sẽ chết, đúng thế thưa ông, tôi sẽ chết trong yên lặng, tôi sẽ chôn vùi nỗi đau xói của tôi, tôi sẽ nuốt nước mắt để khỏi phiền lụy ông… Nhưng thằng con yêu quý của tôi sẽ hiểu tôi, nó sẽ không bịt tai lại như ông lúc này đâu... Khổ thân tôi. Thằng Haxintô tội nghiệp sẽ hiểu rằng tôi để cho người ta giết là vì nó, và tôi đã đem mạng mình đổi lấy hạnh phúc cho nó. Tội nghiệp đứa con tôi dứt ruột đẻ ra! Một người có bao nhiêu tài đức mà phải sống một cuộc đời tầm thường trong điều kiện hèn mọn, bởi vì thưa chú, xin chú đừng nổi giận... Dù ta tung hỏa mù ra đây đến mấy đi nữa thì chú cũng vẫn mãi mãi là con của ông Tiniêblax [1] người giữ kho đồ thánh ở Xan Bernarđô... Còn tôi, không lúc nào hơn con gái ông Inđêfônxô Tiniêblax, ông anh ruột của chú, người bán hàng cơm. Và thằng con trai của tôi, bao giờ cùng chỉ là cháu chắt của dòng họ Tiniêblax mà thôi... Dù trong dòng họ chúng ta có một cây nến mười lăm ngọn [2] cũng chẳng đời nào ra khỏi bóng tối, không bao giờ có được một mảnh đất để có thể nói đây là đất của tôi, chẳng khi nào được cắt lông con cừu của chính mình, vắt sữa con dê của chính mình, cũng chẳng bao giờ được thọc tay đến tận khuỷu vào mỗi bao lúa mì đã được đập và phơi ở trên sân của mình. Tất cả chỉ vì ông thiếu tinh thần, chỉ vì đầu óc ông ngây ngô, ngốc nghếch, vì lòng dạ ông nhỏ nhen...

- Nhưng,... nhưng, đàn bà... - Lão cố đạo mỗi lần nhắc lại câu nói ấy lại cao giọng hơn một tí, hai bàn tay bưng tai, và lắc đầu, dáng điệu thật đau khổ, tuyệt vọng. Cái giọng lải nhải, đay nghiến, chì chiết của mụ Rêmêđiôx mỗi lúc một thêm sắc nhọn như một mũi tên xuyên sâu vào trong óc lão thầy tu bất hạnh đang hoang mang bối rối. Nhưng bỗng nhiên nét mặt mụ đàn bà biến đổi hẳn; những tiếng khóc than thảm thiết bỗng chuyển thành một giọng khàn khàn và cứng cỏi, mặt mụ tái xanh, môi mụ run run, hai bàn tay mụ nắm chặt mấy mớ tóc của mái đầu bù xù xõa xuống trán, sức nóng của cơn giận đang nung đốt trong lòng mụ đã làm khô hết nước mắt, mụ đứng dậy, rời khỏi ghế. Người đàn bà biến dạng, giọng như một con chim dữ, mụ rít lên:

- Tôi sẽ đi khỏi đây, tôi sẽ đi cùng với con trai tôi... Chúng tôi sẽ đi Mađrít, tôi không muốn con tôi chết rữa ra ở cái thị xã khốn nạn này. Tôi mỏi mệt kiệt sức, vì thấy con mình đặt dưới sự bảo trợ của chiếc áo thầy tu, chẳng bao giờ mở mày mở mặt ra được. Chú có nghe rõ không, thưa chú. Con tôi và tôi, chúng tôi đi đây! Ông sẽ không bao giờ nhìn thấy chúng tôi nữa đâu. Không bao giờ.

Lão Inôxenxiô kinh ngạc, chắp tay tiếp nhận cơn thịnh nộ của mụ cháu gái như một tên tử tù tuyệt vọng trước tên đao phủ.

- Hãy vì Chúa, Rêmêđiôx! - Lão thì thào bằng một giọng đau khổ - Xin hãy vì Đức Mẹ Đồng trinh!

Những cơn khủng hoảng bùng nổ dữ dội từ tính cách nhu mì của mụ cháu gái có khi năm sáu năm mới xảy ra, nhưng lão Inôxenxiô chưa bao giờ thấy Rêmêdiôx giận dữ điên cuồng như lần này.

- Tôi là mẹ! Tôi là mẹ!... Và vì chẳng ai nhìn ngó đến con tôi trừ tôi, chính tôi phải trông nom, săn sóc nó - Con sư tử cái bất thình lình gầm lên.

- Vì Đức mẹ thiêng liêng! Xin chị đừng nổi xung.. Chị ơi, chị nên suy ngẫm, chị đang phạm vào tội ác đấy... Chúng ta hãy đọc bài kinh Sám hối và bài Cầu Đức mẹ Avê Maria để cho chị qua khỏi cơn tức giận này.

Nói xong câu đó, toàn thân lão cố đạo run run, mồ hôi lão vã ra. Tội nghiệp con gà tồ trong móng sắc của con kền kền. Mụ đàn bà biến hình lại vắt kiệt sức lực của lão bằng những câu nói sau:

- Ông chẳng làm được cái quái gì sất cả; ông chỉ là một người ngu hèn. Con tôi và tôi sẽ vĩnh viễn đi khỏi đây, vĩnh viễn. Tôi sẽ dành cho con tôi một vị trí, tôi sẽ tìm cho nó một cuộc sống tốt đẹp, ông nghe rõ chứ? Tôi đã sẵn sàng dùng lưỡi của mình để quét đường, nếu đó là cách để kiếm miếng ăn cho nó… Tôi cũng đã sẵn sàng bới đất lật cỏ, để tìm cho con tôi một địa vị, để cho nó ngoi lên và trở thành giàu có, trở thành ông này ông nọ, một người có tiếng tăm, một nghiệp chủ, một quan ngài, một vĩ nhân, và tất cả những gì cần phải vươn tới, tất cả, tất cả...

- Lạy trời phù hộ cho tôi - Lão Inôxenxiô kêu lên, buông rơi mình xuống chiếc ghế bành, đầu gục xuống trước ngực.

Trong khoảnh khắc Maria nghỉ hơi, người ta nghe tiếng thở hổn hển của mụ đàn bà ấy trong cơn tức giận.

- Chị - Cuối cùng lão Inôxenxiô nói - Chị đã làm tôi tổn thọ mười năm. Chị đã đốt nóng máu trong người tôi. Chị làm cho tôi phát điên lên... Chúa cho tôi được bình tĩnh để chịu đựng tính nết của chị. Lạy chúa, kiên nhẫn, kiên nhẫn, tôi cầu mong được như thế. Còn chị, xin chị làm ơn cứ khóc lóc, cứ sùi sụt, cứ thở dài đến chảy dớt chảy dãi ra cả mười năm, bởi vì cái thói chua ngoa hàng tôm hàng cá của chị rất thích hợp với những cơn giận dữ điên cuồng của chị, nó làm cho tôi vô cùng bực tức. Nếu tôi không hiểu rằng bản chất của chị là người tốt... Thôi đi, sáng nay chị đã cư xử…

- Tại chú, tại chú đấy.

- Vì sao trong việc Rôxariô và Haxintô, tôi bảo chị phải nhẫn nhục?

- Bởi vì khi mọi việc đang trôi chảy êm thấm thì chú bội ước bỏ cuộc, và để cho thằng Pêpê Rây cướp Rôxariô.

- Làm sao tôi có thể tránh được? Bà Perfêcta nói rất đúng là sự hiểu biết của chị thô sơ như gạch ngói. Chị muốn tôi ra khỏi nhà với một thanh gươm, và để loại bỏ rơm rác tôi phải băm nát cả một đạo quân, rồi sau đó đối mặt với thằng Rây, và bảo nó “hoặc ngài để cho con bé của tôi được yên, hoặc tôi cắt cổ ngài” à?

- Không, nhưng khi cháu khuyên bà chủ là hãy dọa thằng cháu của bà ấy thì chú lại phản đối. Đáng lẽ chú cũng nên khuyên bà ta như cháu.

- Chị quá hăng hái sốt sắng với cái việc dọa dẫm làm cho nó sợ đấy.

- Bởi vì “chó chết hết dại”.

- Tôi không thể khuyên bà ta làm cái việc mà chị gọi là dọa dẫm vì có thể trở thành một việc hệ trọng đáng sợ.

- Vâng, vì tôi là một đứa hiếu chiến, hiếu sát, đúng không, thưa chú?

- Chị cũng biết cái trò đấm đá là trò chơi của kẻ côn đồ quê kệch, vả lại, chị tưởng rằng thằng cha ấy để yên cho người ta dọa dẫm nó sao? Bạn bè của nó đâu?

- Ban đêm, nó thường ra đi một mình.

- Sao chị biết?

- Cháu biết mọi chuyện. Cháu không bỏ qua một bước đi nào của nó. Bà quả phụ Cuxcô cho cháu biết tất cả tình hình.

- Thôi đi, đừng làm tôi lại nổi điên lên nữa. Ai là người sẽ làm cái việc dọa nó?... Ta phải biết điều đó chứ.

- Cabaducô.

- Thế hắn có sẵn sàng không?

- Không. Nhưng anh ta sẽ làm, nếu chú ra lệnh.

- Thôi đi, xin bà để tôi yên. Tôi không thể ra mệnh lệnh dã man như thế được. Dọa nạt! Thế là cái trò gì? Chị đã nói với hắn rồi chứ?

- Thưa chú, vâng ạ, nhưng hắn không thèm nghe cháu. Nói đúng hơn, hắn từ chối. Ở Ôrbahôxa này, chỉ có hai người có thể quyết định cho hắn làm bất cứ việc gì đó, bằng một mệnh lệnh đơn giản: Chú và bà Perfêcta.

- Vậy thì, nếu bà ấy muốn thì bà ấy cứ ra lệnh cho hắn. Không khi nào tôi khuyên người ta sử dụng những biện pháp tàn bạo. Chị có biết là khi Cabaducô và một số bộ hạ của hắn đang tìm cách vũ trang nổi dậy cũng không moi được ở tôi một câu nào khuyến khích xúi giục họ gây chuyện đổ máu? Không, không... nếu bà Perfêcta muốn làm...

- Bà ấy cũng không muốn. Chiều nay cháu đã nói chuyện với bà ấy hai giờ liền, bà ấy nói rằng bà ấy sẽ ca ngợi chiến tranh, ủng hộ nó bằng mọi hình thức, nhưng bà sẽ không ra lệnh cho một người nào làm tổn thương người khác bằng đao kiếm... Bà ấy sẽ có cớ để thanh minh bào chữa, nếu xảy ra chuyện gì lớn, nhưng cháu cũng không muốn ai bị thương cả. Cháu chỉ cần đe dọa một mình thằng ấy thôi.

- Nếu bà Perfêcta không muốn ra mệnh lệnh cho người ta dọa dẫm Pêpê Rây thì tôi lại càng không muốn. Chị hiểu chưa? Trước hết là do lương tâm của tôi.

- Được rồi - Mụ cháu gái trả lời - Vậy chú chỉ cần bảo Cabaducô đêm nay đi với cháu... Chú không cần nói gì khác với anh ta, ngoài câu đó.

- Chị ra đi muộn thế à?

- Vâng, cháu sẽ đi, thưa chú. Đêm qua cháu chẳng đi là gì?

- Đêm qua à? Tôi không biết việc ấy. Nếu tôi biết, ắt là tôi nổi giận đúng vậy, thưa bà.

- Chú chỉ nói với Cabaducô như thế này - Anh Ramôx thân mến, tôi rất quý anh, nhờ anh khéo léo đi theo cháu gái tôi vì chị ấy phải ra đi đêm nay, và anh bảo vệ chị ấy nếu xảy ra điều gì nguy hiểm.

- Được, nếu vậy thì tôi có thể làm được. Bảo hắn đi với chị, bảo vệ chị. - Ái chà, con mụ đáo để! Chị định đánh lừa cả tôi, biến tôi thành tòng phạm trong một trò ngu xuẩn nào đó.

- Đủ rồi... Chú nghĩ thế nào? - Mụ Maria Rêmêđiôx nói một cách gay gắt - Chả lẽ đêm nay, Ramôx và tôi sẽ cắt cổ bao nhiêu người ư...

- Chớ có đùa. Tôi nhắc lại là tôi sẽ không bảo Ramôx làm việc gì có ý xấu đâu. Hình như hắn đang đến kia...

Có tiếng động ở ngoài cổng. Rồi có tiếng của Cabaducô nói chuyện với người ở, và liền sau đó người anh hùng xứ Orbahôxa đã đứng ở trong phòng.

- Tin mới, có tin mới gì đấy, ông Ramôx - lão cố đạo nói - Hãy đi đi, nếu ông không cho chúng tôi chút ít hy vọng để đổi lấy bữa tối và lòng mến khách của chúng tôi... Ở Vidaôrenđa có gì không?

- Có vài việc - Tên người-ngựa vạm vỡ hùng hổ đáp. và ngồi xuống, dáng điệu mệt mỏi - Ngài sẽ sớm thấy là chúng tôi cũng làm được cái gì đó.

Giống như tất cả các nhân vật quan trọng hoặc muốn làm ra vẻ quan trọng, Cabaducô tỏ vẻ nghiêm nghị.

- Ông bạn thân mến, đêm nay nếu ông muốn, ông hãy mang đi số tiền mà người ta tặng tôi, để...

- Rất cần thiết… - Ramôx nói và cười một cách thô bạo.

- Xin ông đừng nói, ông bạn... chúng tôi đã biết là ông luôn luôn làm được cái gì mà ông muốn. Thôi không còn gì phải nói nữa! Những nhà quân sự là những người mặc áo rộng tay... và với vài đồng đurô [3] họ đã thấy nặng, có đúng không? Này, tôi thấy trang bị của ông không đến nỗi tồi lắm. Chỉ còn thiếu khẩu đại bác tầm xa 8 ki lô mét nữa thôi. Những khẩu súng lục này, dao gấp nữa này...

- Đề đề phòng cái gì có thể xảy đến - Cabaducô nói, tay rút con dao ở thắt lưng, mở lưỡi dao khủng khiếp và chìa ra.

- Lạy Chúa và Đức mẹ Đồng trinh - Maria Rêmêđiôx rú lên khiếp hãi, hai mắt nhắm lại và ngoảnh mặt đi - Xin ông không nên đùa bỡn. Chỉ nhìn nó thôi, tôi đã phát khiếp lên.

- Nếu các vị không cho là xấu thì - Ramôx nói và gập lưỡi dao vào chuôi - ta ăn thôi.

Mụ Maria Rêmêđiôx đã sắp sẵn sàng mọi thứ, để vị anh hùng địa phương khỏi sốt ruột.

- Ông Ramôx, xin ông nghe tôi nói một việc đây - lão Inôxenxiô nói với khách khi mọi người ngồi vào bàn ăn - đêm nay, ông có bận lắm không?

- Có một số việc cần làm - Ramôx đáp - Đây là đêm cuối cùng tôi về Orbahôxa, đêm cuối cùng đấy. Tôi cần đưa mấy đứa còn lại ở đây đi, và xem chúng tôi lấy muối và diêm sinh ở nhà Xiruhêđa bằng cách nào.

- Tôi hỏi ông thế - Lão cố đạo vồn vã nói, và tiếp thức ăn vào đầy đĩa của Ramôx - vì bà cháu gái của tôi muốn nhờ ông đi với bà ấy một lát. Bà ấy cần phải làm việc gì đó không biết, và đi một mình lúc này thì muộn quá rồi.

- Bà đến nhà bà Perfêcta à? - Ramôx hỏi - Cách đây một lúc tôi đã ở đấy. Tôi không muốn nấn ná ở đấy nữa.

- Bà chủ có khỏe mạnh không?

- Thần sắc hơi hoảng hốt. Tối nay tôi đã rút sáu người làm vườn ở trong nhà bà đi rồi.

- Này ông, ông nghĩ rằng ở đấy không cần đến họ hay sao? – Mụ Rêmêđiôx lo lắng hỏi.

- Nhưng ở Vidaôrenđa còn cần hơn. Những người can đảm đến chết rũ mất, nếu cứ ở trong nhà. Có đúng vậy không thưa đức cha?

- Thưa ông Ramôx, không bao giờ được bỏ mặc căn nhà ấy. - Lão cố đạo nói.

- Với đám gia nhân đày tớ ấy là quá thừa rồi. Nhưng cha mà cũng cho là tên tướng Batada có ý công kích các tư gia chăng, thưa cha Inôxenxiô?

- Vâng, bởi vì ông cũng biết rất rõ là anh chàng kỹ sư với ba ngàn tá ma quỷ trong người ấy...

- Để đối phó với việc đó... Trong nhà không thiếu cán chổi - Crixtôbal Ramôx nói vui - nếu cuối cùng mà không còn cách nào khác thì cho họ lấy nhau... sau khi chuyện đó đã xảy ra...

- Ông Ramôx - Mụ Rêmêđiôx đùng đùng nổi giận - Tôi thấy là ông không coi việc người ta lấy nhau là hệ trọng đấy thôi.

- Tôi nói như vậy vì đêm nay, cách đây không lâu, tôi thấy bà chủ và cô con gái đang làm cái việc như là dàn xếp giảng hòa với nhau. Bà Perfêcta hôn cô Rôxariô tới tấp, và hai mẹ con nói với nhau những lời ngọt ngào âu yếm...

- Hai mẹ con làm lành với nhau! Vì những thứ đồ quân bị này mà ông mất hết sáng suốt rồi [4]... Nhưng rút cục, ông có đi với tôi không?

- Không phải bà ấy muốn đến nhà bà Perfêcta đâu. - Lão thầy tu nói - mà đến nhà trọ của bà quả phụ Cuxcô. Bà ấy nói là không dám đi một mình, vì sợ bị nguyền rủa.

- Ai nguyền rủa?

- Người ta biết rõ cả, bà cháu gái của tôi sợ tay kỹ sư có đến ba bốn nghìn tá ma quỷ trong người chứ còn ai. Đêm hôm qua, bà ấy gặp hắn ở đấy, và cho hắn bốn tin mới, nhưng đêm nay bà ấy không có đủ số tin tức mới… mà thằng mặt dạn mày dày kia là một đứa hay thù hằn và vô liêm sỉ.

- Không biết tôi có thể đi được không... - Cabaducô nói - vì hiện nay tôi cần phải giấu mặt, nên không thể thách thức cái thằng Hôxê vô tích sự ấy được. Nếu tôi có thể đường hoàng thì chỉ cần để hở một nửa mặt còn một nửa mặt bịt kín tôi cũng đập nát ba mươi lần cột xương sống của nó. Nhưng cái gì sẽ xảy đến, nếu tôi xông vào đánh nó? Binh lính sẽ xông vào tôi thế thì toi đời Cabaducô. Còn cái việc đánh để dọa thì tôi không biết làm, không phải là bản tính của tôi, mà bà chủ cũng không cho làm như vậy. Crixtôbal Ramôx không làm được gì trong những trò thâm hiểm.

- Nhưng này, ông bạn, chúng ta điên cả rồi sao?... Ông nói gì vậy? - Lão cố đạo nói với những vẻ ngạc nhiên rõ rệt - tôi không hề có ý nghĩ xui ông hành hạ anh chàng quý tộc ấy đâu. Thà rằng tôi để cho người ta cắt lưỡi còn hơn là xui làm việc xấu xa ghê tởm ấy. Những kẻ xấu sẽ sa ngã, đúng vậy, nhưng Chúa là người định ra lúc nào chứ không phải tôi, mà cũng không phải xử sự bằng cách dùng gậy gộc đánh đập. Thà tôi nhận lấy mười tá gậy còn hơn là xui một con chiên của Chúa dùng phương thuốc ấy. Tôi chỉ nói với ông một điều thôi. - Lão cố đạo nói, mắt ngước lên trên gọng kính để nhìn Ramôx - Vì bà cháu gái tôi đến đó? Và có thể, rất có thể, đúng vậy không chị Rêmêđiôx... là phải nói đôi lời gì với hắn, nên tôi nhờ ông đừng để bà ấy bị bơ vơ khi bị chửi bới...

- Đêm nay, tôi có việc cần phải làm - Cabaducô trả lời cộc lốc và khô khan...

- Chị đã nghe thấy rồi nhé, chị Rêmêđiôx. Thôi để công việc của chị lại đến mai.

- Không thể được. Tôi sẽ đi một mình.

- Đừng, chị chớ có đi, chị Rêmêđiôx. Ta sẽ được yên ổn. Ông Ramôx đây có việc cần phải làm, và tôi không thể đi với chị được. Chị thử tưởng tượng xem, nếu chị bị con người thô bỉ ấy sỉ nhục.

- Sỉ nhục! Bà mà cũng bị nó sỉ nhục...! - Cabaducô dằn giọng - Thôi đi, không thể có chuyện ấy được.

- Nếu ông không bận việc lắm... Chà chà... thì tôi cũng được yên tâm...

- Tôi rất bận - Thằng người ngựa nói, và đứng lên - nhưng nếu là công việc cha giao...

Một giây lát yên lặng. Lão cố đạo nhắm đôi mắt suy nghĩ, cuối cùng lão nói:

- Vâng, tôi nhờ ông đấy, ông Ramôx ạ.

- Vậy thì không phải nói gì thêm nữa. Ta đi thôi, thưa bà Maria.

- Bây giờ, chị Rêmêđiôx - Lão Inôxenxiô vừa nghiêm trang vừa vui vẻ hồn nhiên nói - chúng tôi đã ăn xong rồi hãy mang ra đây cho tôi chậu nước.

Lão đưa mắt nhìn mụ cháu gái một cách sâu sắc, và nói thêm một câu:

- Tôi rửa tay [5].

❀ ❀ ❀

[1] * Nguyên văn: Mẹ đọc trong tim con như đọc trong sách.

[2] * Basilisco : Một con vật thần thoại có khả năng giết kẻ địch bằng mắt nhìn.

[3] * Duro: xem chú thích ở chương XXII.

[4] * Nguyên văn: Mất cái đinh chốt.

[5] * Có ý ngầm: Không chịu trách nhiệm trong việc này.