- Cháu đừng tưởng - Bà Perfêcta nói, giọng pha chút huênh hoang - Cháu đừng tưởng ngài Inôxenxiô đây sẽ lặng im, không trả lời tất cả và từng điểm một cho cháu nghe đâu.

- Ồ, không ạ - Lão thầy tu vội kêu lên, đôi mày cau lại - Tôi đâu dám đọ sức mọn của mình với một dũng tướng được vũ trang đầy đủ. Cậu Hôxê biết đủ mọi thứ, nghĩa là cậu đã có sẵn trong tay tất cả kho tàng của những khoa học chính xác. Tôi biết rất rõ học thuyết mà cậu bảo vệ là sai trái. Nhưng tôi không đủ tài năng, cũng chẳng có khiếu hùng biện, để chống lại nó. Tôi chỉ biết sử dụng vũ khí tình cảm thôi. Tôi chỉ biết sử dụng những điều dạy trong kinh thánh được rút ra từ sự khám phá thần bí, từ niềm tin, từ những lời nói thiêng liêng. Nhưng thật là kỳ quặc, cậu Hôxê, một nhà thông thái danh tiếng lại cười cợt kinh thánh, nhạo báng niềm tin và sự khám phá thần bí, chế giễu các thánh thần và đạo Giatô. Một lão thày tu dốt nát, tội nghiệp, một kẻ bất hạnh không hiểu tí gì về toán học và triết học Đức - cái triết học “tôi và không phải tôi”. Một lão giáo quèn chẳng biết gì ngoài khoa học của Chúa và đôi chút thi phẩm của những thi hào La tinh, không thể nào giao đấu với những thủ lĩnh cao cường và dũng cảm này được.

Pêpê Rây cười xòa một cách hồn nhiên, và nói xuê xoa:

- Tôi thấy ngài Inôxenxiô coi những lời nói lăng nhăng, bông phèng của tôi là nghiêm túc rồi đấy. Chuyện đùa hóa chuyện thật. Thôi xin ngài bỏ qua. Tôi chắc là ý kiến thực sự của tôi và của ngài không có gì trái ngược nhau đâu. Ngài là một nhà tu hành chân chính và khắc khổ. Kẻ ngu dốt ở đây chính là tôi. Nếu tôi có đùa quá thì xin mọi người tha lỗi cho, tính tôi như vậy đấy.

- Cám ơn - Lão thầy tu trả lời, và tỏ vẻ bực tức ra mặt - Vậy chúng ta bỏ qua ư? Không, tôi biết rất rõ và tất cả mọi người chúng ta ở đây cũng đều biết rõ, những ý kiến cậu đưa ra vừa rồi là của chính cậu. Không thể nào hiểu khác được. Cậu là người của thời đại này. Không thể nào phủ nhận sự hiểu biết phi thường của cậu, thật là phi thường. Khi cậu nói, tôi thành thật thú nhận rằng tôi cảm thấy, cùng một lúc trong tôi, nỗi xót xa vì sự lầm lẫn quá lớn của mình, và sự khâm phục không giảm sút của tôi trước cách diễn đạt tao nhã, tài hùng biện xuất chúng, phương pháp luận lý kỳ lạ đáng kinh ngạc, sức thuyết phục mạnh mẽ của những lý lẽ... Thật là một cái đầu, thưa bà Perfêcta. Cái đầu của anh chàng trẻ tuổi cháu trai của bà thật là quý hóa tuyệt trần. Khi tôi ở Mađrít, ngưòi ta dẫn lối đến Atênêô [1], xin thú thực là tôi khâm phục vô cùng khi nhận thấy trí thông minh kỳ lạ mà thượng đế đã phú cho những kẻ vô đạo và bọn theo đạo tin lành.

- Thưa đức cha Inôxenxiô - Bà Perfêcta vừa nói vừa đưa mắt hết nhìn ông cố đạo lại nhìn cháu - Tôi nghĩ rằng khi nhận xét thằng nhỏ này, ngài đã đi quá ranh giới của lòng nhân đức khoan dung… Còn cháu, cháu đừng giận, Pêpê, cháu đừng để bụng những lời cô nói, vì cô không phải là nhà thông thái, không phải triết gia, cũng không phải là nhà thần học, nhưng cô cảm thấy là đức cha Inôxenxiô vừa mới chứng minh được tính khiêm nhường của ngài, và lòng thương người của những tín đồ Gia tô giáo. Ngài không làm cho cháu cứng họng, mất mặt, mặc dù ngài có thể làm được, nếu ngài muốn.

- Thưa bà, lạy Chúa tôi! - Lão thầy tu nói.

- Đức cha đây là như thế đấy - Bà chủ nhà nói tiếp - Ngài luôn luôn khiêm nhường, nhưng ngài còn hiểu biết nhiều hơn bảy ông tiến sĩ cộng lại. Ái chà! Thưa đức cha Inôxenxiô, cái tên “Ngay Thật” của ngài thực xứng với người biết bao! Nhưng ngài không cần phải quá nhún mình như thế. Nếu cháu tôi không có ý gì... Nếu nó biết đó là những lời chỉ bảo chứ không có ý tứ gì khác... Nếu cháu nó đã biết được sai lầm của mình thì ngài còn muốn gì nữa mà không giảng giải, dạy dỗ cháu, và lôi kéo cháu ra khỏi hỏa ngục của những học thuyết lầm lạc của nó?

- Đúng là tôi không muốn gì hơn là ngài lôi kéo tôi ra... - Pêpê lẩm bẩm, anh hiểu rằng, dù không muốn, anh đã chui vào một mê cung.

- Tôi chỉ là một người tu hành tội nghiệp, không biết gì ngoài cái khoa học cổ hủ. - Lão Inôxenxiô nói - Tôi thừa nhận giá trị khoa học quảng bác hiện đại của cậu Hôxê, và trước một nhà hùng biện tôi xin ngậm miệng không nói, và xin bái phục.

Lúc cố đạo vừa nói vừa chắp hai bàn tay lên ngực, và cúi đầu. Pêpê Rây choáng váng, bối rối trong cái vòng quay mà cô anh đưa vào cuộc tranh luận vô ích, và bà dự vào chẳng qua để cho câu chuyện thêm sôi nổi đôi chút mà thôi. Anh nghĩ rằng khôn ngoan hơn cả là chấm dứt cái trò chơi nguy hiểm này. Với ý nghĩ đó, anh quay sang hỏi ông Cagiêtanô, lúc ông vừa sực tỉnh cơn lơ mơ sau khi ăn tráng miệng, và đang rút những cái tăm trong con gà bằng sứ đưa cho từng người:

- Hôm qua tôi đã tìm thấy một bàn tay cầm cái quai hũ, trong đó có những dấu vết nghi lễ tôn giáo. Tôi sẽ cho cậu xem bàn tay đó - ông Cagiêtanô vui sướng được nói về một vấn đề ông ưa thích.

- Tôi chắc cậu Pêpê đê Rây cũng là một chuyên gia về khảo cổ học. - Lão thầy tu nói, cố ý không chịu buông tha nạn nhân, mà phải truy cho đến tận nơi ẩn náu cuối cùng của hắn.

- Tất nhiên - bà Perfêcta nói - Có cái gì mà bọn trẻ sáng suốt ngày nay không hiểu đâu. Mọi khoa học chúng mang trên đầu ngón tay. Các trường đại học, các viện hàn lâm dạy chúng mọi thứ trong một lúc, và dán cho chúng cái nhãn hiệu là nhà thông thái.

- Ồ, không đúng như thế đâu - Lão cố đạo trả lời, mắt vẫn quan sát cái vẻ mệt mỏi, ngượng ngùng hiện trên nét mặt chàng kỹ sư trẻ.

- Cô tôi nói đúng đấy - Pêpê khẳng định - Ngày nay chúng tôi học mỗi thứ một tý, và chúng tôi ra trường với nhiều kiến thức nông cạn khác nhau.

- Nghe nói - Lão cố đạo tiếp - cậu là một nhà khảo cổ học vĩ đại.

- Tôi chẳng hiểu chút gì về khoa học này cả - Pêpê trả lời - Tôi không bao giờ thích vùi mình vào đống bụi hoang tàn ấy cả.

Ông Cagiêtanô phác một cử chỉ đầy ý nghĩa.

- Nói thế không phải là chê bai khoa khảo cổ học - Pêpê vội vàng thanh minh. Anh cảm thấy đau lòng vì mình không nói một câu nào không làm tổn thương người này hay người khác - Tôi biết rất rõ là từ những bụi đất đó người ta khơi ra lịch sử. Những việc nghiên cứu ấy rất quý, rất có ích.

- Cậu - Lão cố đạo rửa tội thọc cái tăm vào chiếc răng hàm cuối cùng và nói - Cậu có xu hướng về khoa tranh biện. Giờ đây, tôi nảy ra một ý kiến rất hay. Cậu Hôxê, cậu phải trở thành trạng sư.

- À. Nghề trạng sư là một nghề tôi rất ghét - Pêpê Rây trả lời - tôi biết có những luật gia rất đáng kính, trong đó có cha tôi là người hơn hẳn trong số những người đáng kính ấy. Mặc dù có một tấm gương rất tốt, nhưng tôi không thể để cả đời mình cứ phải làm một việc ba phải là bảo vệ cái đúng cũng như cái sai của mọi vấn đề. Tôi không biết có sai lầm, lo toan nào mù quáng hơn là sự áp đặt của các gia đình cố hướng phần đẹp nhất trong tuổi thanh xuân của con cháu vào nghề luật. Cái tai họa trước tiên và ghê gớm nhất của Tây Ban Nha là hiện tượng thanh niên đổ xô vào nghề luật. Và để cho nghề này tồn tại được, cần phải có thật nhiều vụ lộn xộn, kiện cáo nhau. Những vụ tranh chấp tăng lên theo nhu cầu. Mặc dù vậy, vẫn có rất nhiều luật sư không có việc làm, và vì… một ngài luật sư không thể mó vào cái cày, cũng không thể ngồi vào máy dệt, từ đó nảy sinh một lớp người lười biếng đầy những ý đồ đen tối: xui nguyên giục bị mong kiếm được công việc, làm biến động chính sách, khuấy động dư luận, và gây ra những vụ bạo loạn... Nếu mọi người luôn luôn tranh chấp, kiện cáo nhau thì thật là một bất hạnh lớn.

- Pêpê, lạy Chúa tôi, cháu đang nói cái gì thế? - Bà Perfêcta nói với giọng gắt gỏng cay nghiệt - Thưa đức cha Inôxenxiô, xin ngài tha lỗi cho cháu, vì nó không biết là ngài có một cháu trai tuy vừa mới tốt nghiệp đại học, nhưng là một tay cự phách trong giới luật.

- Đây là cháu nói về tình hình chung thôi. - Pêpê đáp - Vì cháu là con một luật sư danh tiếng, cháu không thể nào không thừa nhận là có một số người làm nghề cao quý này với vinh quang thực sự.

- Không đâu... Cháu tôi còn là một đứa trẻ mà thôi. - Lão cố đạo nói với vẻ khiêm tốn giả tạo - Trong thâm tâm, tôi hoàn toàn không có ý coi nó là một bậc kỳ tài trong lĩnh vực hiểu biết như cậu Hôxê đây. Nhưng với thời gian, nào ai biết trước được. Tài năng của cháu không có gì xuất chúng, cũng chẳng có gì hấp dẫn cả. Tuy nhiên, những ý kiến của cháu Haxitntô [2] thường vững vàng, quan niệm của cháu lành mạnh, điều gì cháu biết thì biết đến nơi đến chốn. Nó không có cái thói láu cá, ngụy biện, cũng không có những lời nói rỗng tuếch...

Pêpê Rây mỗi lúc một thêm băn khoăn lo lắng. Dù anh không muốn, ý kiến của anh cũng mâu thuẫn ý kiến của những người bạn của cô anh. Anh rất khổ tâm, và do đó anh quyết định yên lặng, vì sợ rằng cuối cùng anh và lão Inôxenxiô có thể ném đĩa vào đầu nhau. May thay, tiếng chuông nhà thờ đang gọi cha cố trở về với công việc quan trọng trong đội hợp xướng đã giúp anh thoát khỏi cảnh ngột ngạt này. Ông thày tu đáng kính đứng lên, và từ giã mọi người. Riêng đối với Pêpê, lão tỏ ra rất mềm mỏng, rất thân ái, như thể tình bạn thân thiết từ lâu đã gắn bó hai người với nhau. Sau khi đã hứa hẹn sẽ làm tất cả vì anh, lão lại còn hứa thêm là sẽ giới thiệu anh với cháu lão để hắn đưa anh đi thăm thị xã. Lão nói lên những lời dịu dàng, đằm thắm nhất, và cám ơn anh bằng một cái vỗ vai thân mật khi lão ra về... Pêpê Rây vui sướng nhận những tình cảm dàn hòa đó, đồng thời cũng nhìn thấy bầu trời mở rộng ra, khi lão cố đạo rời khỏi phòng ăn.

❀ ❀ ❀

[1] * Nguyên văn: Mẹ đọc trong tim con như đọc trong sách.

[2] * Basilisco : Một con vật thần thoại có khả năng giết kẻ địch bằng mắt nhìn.