Trong những ngày đó, báo chí ở Mađrít đăng những tin tức như sau:
“Không có vụ bạo loạn nào ở những vùng xung quanh Orbahôxa. Từ địa phận ấy, người ta viết thư cho chúng tôi và nói rằng những chuyện phiêu lưu như thế rất ít có khả năng xảy ra, cho nên họ nghĩ rằng sự có mặt của lữ đoàn Batada ở đó là vô ích”.
“Người ta nói rằng lữ đoàn Batada hãy rút khỏi Orbahôxa, vì ở đó không cần đến lực lượng quân đội; hãy đến Vidahoan đê Naara là nơi đã xuất hiện một vài ổ giặc cỏ”.
“Rõ ràng là có những tên trong các ổ phỉ Axêrô cưỡi ngựa qua lại láng cháng ở vùng Vidahoan gần ranh giới Orhahôxa... Ông tỉnh trưởng tỉnh X… đã gửi điện báo cho chính phủ biết là tên Frănxixcô Axêrô đã vào vùng Rôkêtax, thu nửa năm thuế và đòi chia phần. Tên Đômingô Axôrê (Fantrikêra) lảng vảng ở vùng rừng núi Hubilêô, và đang bị bảo an binh truy lùng ráo riết; họ đã giết chết một tên và bắt được một tên của y. Tên Bactalômê Axêrô là kẻ đã đốt sở Đăng ký Dân sự ở Lugarnôblê, đã bắt viên thị trưởng và hai nghiệp chủ lớn làm con tin”.
“Ở Orbahôxa vẫn hoàn toàn yên tĩnh, theo bức thư mà chúng tôi đang có trong tay, ở đó mọi người chỉ chăm lo việc đồng áng chuẩn bị cho mùa tỏi sắp tới bội thu. Ở các quận gần đó thì đúng là có những nhóm bạo loạn đang lan tràn như bệnh dịch. Nhưng lữ đoàn Batađa sẽ tính sổ với chúng”.
Đúng như thế, Orbahôxa rất yên tĩnh. Những nhóm Axêrô, những vương triều thiện chiến ấy, theo như người ta nói, xứng đáng được khen ngợi trong thi ca, và theo như người ta dự đoán, những nhóm này đã nổi loạn ở tỉnh lân cận nhưng không lan tràn tới địa phận xứ đạo. Người ta cho là việc giáo hóa hiện đại cuối cùng đã thắng trong cuộc đấu tranh với những lề lối bấp bênh của nền tự quản đã trải qua một thời dễ chịu yên ổn. Đúng thế, bởi vì chính Cabaducô, một trong những nhân vật tiêu biểu nhất mang tính chất phiến loạn lịch sử của Orbahôxa đã nói cho tất cả mọi người biết rõ rằng là hắn không muốn tranh cãi với chính phủ, cũng chẳng muốn hòa mình vào những cuộc khiêu vũ có thể phải trả giá đắt.
Muốn nói gì thì nói nhưng tính hung hăng điên khùng của Ramôx Cabaducô đã lún xuống cùng với tuổi tác. Bản tính nóng như lửa mà hắn thừa hưởng ở những Cabaducô cha và ông, một giòng dõi thiện chiến nhất đã hủy hoại và làm tiêu điều cả vùng này, bây giờ cũng đã nguội bớt phần nào. Người ta còn kể thêm là những ngày vừa qua ông tỉnh trưởng mới đã tổ chức một cuộc họp với nhân vật quan trọng này và được nghe từ chính miệng hắn những lời bảo đảm chắc chắn nhất hứa hẹn góp phần vào việc giữ gìn an ninh công cộng và tránh mọi trường hợp gây lộn xộn. Những nhân chứng trung thực còn khẳng định là người ta đã trông thấy hắn đi lại thân thiết với binh sĩ, cùng chia nhau một hạt thông với người cai này hoặc người đội kia ở trong quán rượu, thậm chí người ta còn nói là chính quyền sẽ dành cho hắn một chức vụ tốt đẹp ở tỉnh đường. Ôi, thật là khó khăn đối với nhà sử học có ý định vô tư gạn lọc lấy sự thật trong những mớ ý kiến và tư duy hỗn độn về những nhân vật nổi tiếng làm cho nhân loại đầy ứ bằng tên tuổi của họ! Người ta không biết dựa vào đâu, và thiếu những tư liệu chắc chắn, đó là nguyên nhân gây ra những lầm lẫn thảm hại trước những sự kiện quan trọng như những ngày của Tháng Sương Mù [1], như vụ họ Borbôn vào cướp bóc thành La Mã, như vụ tàn phá thành Heruxalen. Có nhà tâm lý nào, có nhà sử học nào có thể biết rõ được những suy nghĩ của Bônapartê, của Carlôx V và của Titô? Trách nhiệm của chúng ta thật lớn lao. Để thoát khỏi từng phần của mỗi rắc rối bòng bong đó, chúng ta cần nhớ lại những lời lẽ, những câu nói và cả những bài diễn văn của chính hoàng đế xứ Orbahôxa này. Bằng cách đó, mỗi người sẽ nêu ý kiến riêng mà mình cho là đúng đắn hơn cả.
Không nghi ngờ gì là Crixtôbal Ramôx Cabaducô đã ra khỏi nhà lúc tối mịt, khi đi qua phố Condextablê hắn gặp ba người nhà quê cưỡi la đi từ phía trước tới. Hắn hỏi họ đi đâu, họ trả lời là đến nhà bà Perfêcta, mang đến biếu bà mấy thứ trái cây đầu mùa hái trong vườn, và nộp bà số tiền địa tô còn thiếu. Đó là lão Paxô Largô và một thanh niên tên là Fraxkitô Gônxalêx, người thứ ba là một trung niên vóc dáng mạnh khỏe mang tên là Vôharucô (Chú Khọm Già) mặc dù tên thật của hắn là Hôxê Extêban Rômerô. Ba người kia rủ Cabaducô quay lại cùng đi với họ. Cabaducô nghe theo, vì cả bọn đều là bạn thân cũ. Và tất cả cùng vào nhà bà Perfêcta. Theo những tài liệu chính xác nhất thì sự việc đó xảy ra vào ban đêm, hai ngày sau buổi chuyện trò giữa bà Perfêcta và trung tá Pinxôn mà các bạn đã đọc ở chương trên. Ngài Ramôx Cabaducô vĩ đại dừng lại để chuyển lời một bà hàng xóm nhắn cô Librađa vài điều gì đó không quan trọng, và khi ngài bước vào phòng ăn thì ba người nhà quê nói trên và lão Licuôcgô do một sự ngẫu nhiên hiếm có cũng đã có mặt ở đấy. Họ đang nói chuyện về mùa màng và nhà cửa. Bà chủ lúc đó như bị quỷ ám, đổ tội cho tất cả mọi người, và gay gắt trách móc họ về nạn hạn hán của trời, về tình hình cằn cỗi của đất, về những hiện tượng mà mấy người nhà quê tội nghiệp kia không phải là thủ phạm. Ông cố đạo rửa tội cũng chứng kiến cảnh tượng đó... Khi Cabaducô bước vào, ông cố đạo tốt bụng liền lên tiếng chào một cách thân ái, và chỉ cho hẳn chiếc ghế ở bên cạnh mình.
- Chính vĩ nhân ấy đây rồi - Bà chủ nhà khinh bỉ nói - Thật kỳ lạ, không hiểu tại sao người ta lại nói nhiều đến một con người vô giá trị như thế. Này Cabaducô, ông cho tôi biết. Có đúng là mấy thằng lính đã tát vào mặt ông sáng nay không?
- Tát tôi! Tát vào mặt tôi! - Thằng người ngựa nổi giận đứng phắt dậy như vừa bị chửi mắng sỉ nhục thậm tệ.
- Người ta nói như vậy đấy. - Bà chủ nói thêm - Không đúng thế ư? Tôi tin là đúng, bởi vì một kẻ có rất ít... Chúng nó nhổ vào mặt ông, và ông cho là vinh dự được hưởng những bãi nước bọt của bọn lính tráng...
- Thưa bà - Ramôx gầm lên dữ tợn. Trừ sự kính trọng của tôi đối với bà. Bà là mẹ tôi, hơn cả mẹ tôi, bà là bà chủ của tôi, bà chúa của tôi... vậy tôi xin nói rằng, kính trọng đối với người đã cho tôi tất cả những gì tôi hiện có... trừ sự kính trọng...
- Sao kia?... Hình như ông định nói nhiều mà chẳng nói cái gì cả.
- Vậy tôi nói rằng, trừ sự kính trọng ra chuyện cái tát là vu khống. - Hắn nói một cách khó khăn, nặng nhọc khác thường - Mọi người nói về tôi, nào là tôi đi vào hay đi ra, nào là tôi đi hay tôi đến... và tất cả, tại sao vậy? Bởi vì họ muốn tôi ra mặt khuấy rối đất nước. Thưa quý bà, quý ông, ai cũng muốn yên ổn là hơn [2]. Quân đội đã đến đây ư? Đúng là tai hại, nhưng chúng ta định làm gì?... Họ đã cách chức ngài thị trưởng, ngài lục sự, ngài chánh án ư?
Đúng là tai hại. Tôi muốn những hòn đá ở Orbahôxa cũng nổi lên chống lại họ, nhưng tôi đã hứa với ngài tỉnh trưởng, và cho đến bây giờ tôi…
Hắn cào mái tóc bù xù, nhíu đôi lông mày chổi sể và giọng nói mỗi lúc một thêm hung ác, hắn tiếp:
- Tôi là thằng đần độn thô lỗ vụng về ngu dốt ngang ngạnh ương bướng và tất cả những gì người ta muốn, nhưng về gan dạ thì tôi không chịu thua ai đâu.
- Thương hại thay ông dũng sĩ Xít Campêador[3] - Bà Perfêcta nói với một giọng khinh miệt - Cha có nghĩ như tôi thưa cha Inôxenxiô, là ở Orbabôxa này không còn một người đàn ông nào biết xấu hổ nữa không?
- Ý kiến ấy quá nặng - Lão thầy tu trả lời, không nhìn sang bà bạn, và cũng không nhấc cái cằm ra khỏi bàn tay đang nâng khuôn mặt trầm tư - Nhưng tôi nghĩ rằng người địa phương này đã chấp nhận phục tùng một cách quá nhẫn nhục cái ách nặng nề của chủ nghĩa quân phiệt.
Lão Licuôcgô và ba người nhà quê cười. Bà chủ nhà nói:
- Khi nào bọn lính và những tên cầm quyền mới lấy mất của chúng ta những đồng xu cuối cùng sai khi chúng đã làm nhục cả thị xã, chúng ta sẽ gửi ra Mađrít trong quan tài kính tất cả những người hùng của Orbahôxa, để người ta đưa họ vào viện bảo tàng hoặc đem bêu ngoài đường phố.
- Hoan hô bà chủ - Người có tên là chú Khọm Già Veharucô thốt lên với một điệu bộ sôi nổi - Lời bà vừa nói thật là vàng ngọc. Đừng ai bảo là tôi không có can đảm cho nên tôi không đi với nhóm Axêrô, bởi vì với một người có vợ và ba con mà làm việc với nguy hiểm thì có thể xảy ra đổ vỡ tan nát, nếu không...
- Vậy anh chưa hứa hẹn với tỉnh trưởng chứ? - Bà chủ nhà hỏi.
- Với tỉnh trưởng. - Người có tên là Fraxkitô Gônxalêx kêu lên - trên tất cả cái xứ sở khốn kiếp này, không có ai đáng nhận một phát súng hơn nó. Tỉnh trưởng với chính phủ chỉ là một. Hôm chủ nhật, Đức Cha đã truyền giảng bao nhiêu chuyện tày trời về những mất mát và những điều xúc phạm tôn giáo ở Mađrít… Ôi, cần phải nghe cha nói...! Cuối cùng, từ trên bục giảng Cha kêu lên mà bảo rằng không còn có người bảo vệ đạo nữa.
- Có ngài Crixtôbal Ramôx vĩ đại ở đấy mà - Bà Perfêcta nói, vỗ mạnh bàn tay lên vai thằng người ngựa - ông hãy lên ngựa đi, hãy dạo qua quảng trường và trên đường cái để thu hút sự chú ý của bọn lính. Chắc hẳn trông thấy ông chúng sẽ phát hoảng lên trước oai phong của vị anh hùng, và tất cả sẽ co cẳng chạy vì chết khiếp.
Bà chủ nhà kết thúc câu nói bằng một tiếng cười quá to, càng vang to hơn vì những người nghe đều ngồi im phăng phắc. Cabaducô tái người.
- Bác Paxô Largô - bà Perfêcta lấy lại vẻ nghiêm nghị - tối nay khi bác về đến nhà, bác bảo con trai bác, cháu Bartôlômê đến đây nhé. Tôi cần phải có người ở trong nhà, dù vậy cũng rất có thể một sớm nào đó con gái tôi và tôi sẽ bị giết chết rồi.
- Bà chủ! - Mọi người kêu lên.
- Bà chủ! - Cabaducô kêu to và đứng dậy - Bà nói đùa hay có ý gì vậy?
- Anh Vêharucô, bác Paxô Largô - Bà chủ nhà nói tiếp, không thèm nhìn tên côn đồ sững sờ của địa phương mình - trong nhà tôi không được yên ổn. Riêng tôi thôi, còn mọi người khác ở Orbahôxa này không ai như tôi cả. Tính mạng tôi như treo trên sợi chỉ. Cả đêm tôi không sao nhắm mắt được.
- Nhưng ai, ai dám...?
- Này - Lão Licuôcgô nóng nảy kêu lên - Tôi tuy già và ốm yếu thật đấy, tôi cũng có thể đánh nhau với tất cả quân đội Tây Ban Nha, nếu chúng dám chạm vào dù chỉ là sợi tơ trên quần áo bà chủ...
- Chỉ một mình ông Cabaducô đây - Fraxkitô Gônxalêx nói - cũng đã quá đủ và còn thừa sức...
- Ồ, không đâu - Bà Perfêcta nói đầy vẻ châm biếm mỉa mai độc địa - Các ông không thấy là Ramôx đã hứa với ngài tỉnh trưởng...
Cabaducô ngồi xuống, bắt tréo chân, và để hai tay lên đùi.
- Một kẻ hèn nhát là đủ quá rồi - Bà chủ nhà hằn học nói tiếp - Nếu không thế thì đã không hứa... Có lẽ tôi sẽ phải trải qua cái lúc nhìn cảnh nhà mình bị cướp đoạt, con gái mình bị xốc nách lôi đi, bản thân mình bị chà đạp, bị thóa mạ một cách nhục nhã nhất.
Bà không thể nói tiếp được nữa. Giọng nói nghẹn lại trong cổ họng, và bật khóc nức nở.
- Bà chủ, lạy chúa, xin bà bình tĩnh lại! Nào hãy xem... Chưa có lý do nào cả... - ông cố đạo Inôxenxiô vội vàng lên tiếng, nét mặt và giọng nói của ông vô cùng đau xót - Cũng cần phải biết nhẫn nhục đôi chút, để mà gánh chịu những tai họa mà Chúa đưa đến cho chúng ta.
- Nhưng ai... thưa bà? Đứa nào dám hỗn hào với bà? - Một trong bốn người nhà quê lên tiếng hỏi - Tất cả Orbahôxa sẽ đứng lên bảo vệ bà.
- Nhưng đứa nào, đứa nào? - Cả bốn người nhắc lại.
- Thôi, xin các ông đừng làm phiền bà chủ bằng những câu hỏi không đúng lúc ấy nữa - Ông cố đạo rửa tội nhanh nhảu nói - Các ông có thể về được rồi đấy.
- Không, không, xin các ông hãy ở lại đây - Bà chủ vội vàng tiếp lời và lau nước mắt - có những người giúp đỡ tận tình ở bên là một nguồn an ủi lớn đối với tôi.
Bỗng lão Licuôcgô đấm mạnh lên đầu gối và nói: - Nếu tất cả những mưu toan ấy không phải là của cháu bà chủ thì tôi không phải là giống người.
- Âm mưu của cậu con trai ngài Hoan Rây à?
- Ngay từ hôm tôi gặp anh ta ở ngoài ga Vidaôrenđa, anh ta nói với tôi bằng giọng ngọt như mật, và đối xử với tôi theo kiểu cách của nhà quý tộc. - Lão Licuôcgô nói - Tôi đã thấy hắn là một tên rất... vì tôn trọng bà chủ tôi không muốn nói hết ý... Nhưng tôi biết hắn… tôi đã chỉ cho hắn thấy ngay từ hôm ấy, và tôi đã không nhầm. Tôi biết rất rõ, như người ta nói “Chỉ trông sợi chỉ cũng biết cái trục cuốn chỉ”, “Chỉ xem mẫu hàng cũng biết tấm khăn trải giường” và “Chỉ nhìn vuốt cũng biết con sư tử”.
- Xin đừng nói xấu thằng cháu tội nghiệp của tôi trước mặt tôi - bà chủ nhà nghiêm giọng nói - Dù tội lỗi của nó trầm trọng đến đâu đi nữa, tình thương cũng cấm ta không được nói ra những điều đó để cho mọi người biết.
- Nhưng tình thương - Lão Inôxenxiô hơi dằn giọng nói - không ngăn cản chúng ta đề phòng những tai họa có thể xảy ra, và chính chúng ta đang bàn về việc đó... Vì những đặc điểm và giá trị của xứ Orbahôxa tội nghiệp này đã suy sụp rồi, vì nhân dân thị xã này đã sẵn sàng giơ mặt ra cho bốn tên lính và một thằng cai nhổ vào thì chúng ta phải tìm cách tự bảo vệ lấy chúng ta bằng cách hợp quần lại.
- Tôi sẽ tự vệ, chừng nào tôi còn có thể... – Bà Perfêcta nói với giọng nhẫn nhục, hai bàn tay chắp lại - Xin theo ý Chúa!
- Lắm chuyện chẳng đâu vào đâu... ! Mớ đời...! Cái nhà này là bộ da của sự sợ hãi... - Cabaducô nói nửa nạc nửa mỡ - Hình như ngài Pêpê nhãi nhép nào đó là một loài quỷ sứ. Xin bà đừng sợ, thưa bà chủ? Thằng Hoan đứa cháu nhỏ của tôi năm nay mười ba tuổi sẽ giữ gìn, bảo vệ căn nhà này. Rồi xem cháu chọi cháu, đứa nào hơn đứa nào...
- Tất cả chúng ta đều đã biết gan dạ anh hùng của ông như thế nào rồi. - Bà chủ nhà đáp lại - Tội nghiệp Ramôx, ông muốn tỏ ra là một người hùng, khi mọi người đã thấy rõ ông chẳng còn có giá trị quái gì nữa.
Mặt Ramôx hơi tái đi. Hắn trố mắt nhìn chằm chặp vào bà chủ nhà một cách đặc biệt khác thường, kinh ngạc và tôn trọng lẫn lộn.
- Đúng thế, ông ạ, đừng nhìn tôi như vậy. Ông đã biết là không thể đem ma quỷ ra làm cho tôi sợ hãi. Ông có muốn tôi nói trắng ra không? Vậy thì... ông là một thằng hèn.
Ramôx cựa quậy như toàn thân bị kim châm, nên đứng ngồi không yên. Mũi hắn phập phồng hít thở như mũi ngựa. Trong cái thân hình hộ pháp ấy đang có sự đấu tranh bản thân, để bật ra một trận bão táp, Một cơn cuồng nộ, một hành động dã man tàn bạo.
Sau khi lắp bắp mấy tiếng không thành câu, hắn vùng dậy và rống lên:
- Tôi sẽ chặt đầu thằng Rây cho bà!
- Thật là quẫn trí! Ông đã hèn lại còn ngu - Bà chủ tái mặt - Ông nói chuyện giết chóc làm gì ở đây? Tôi chẳng muốn ai giết ai cả, lại càng không thể là giết cháu tôi. Tôi rất yêu nó, mặc dù nó có nhiều tội lỗi xấu xa.
- Giết người! Thật là tàn bạo - Lão Inôxenxiô bối rối thốt lên - ông này điên rồi!
- Giết người... chỉ cái ý nghĩ có người bị giết cũng đã làm cho tôi khiếp vía, ông Cabaducô ạ - Bà chủ nhà nói, cặp mắt hiền từ nhắm lại - Con người tội nghiệp! Từ khi ông muốn tỏ ra mình là người hùng, ông cứ tru như con sói đói. Ông ra khỏi đây đi, Ramox, ông làm tôi ghê sợ đấy.
- Bà chẳng đã nói, bà kinh hãi là gì? Bà chẳng đã nói là họ sẽ chà đạp nhà này và cướp đoạt cô bé là gì?
- Đúng là tôi hoảng sợ thật.
- Và việc đó chỉ có một người gây ra - Ramôx nói một cách khinh thị và lại ngồi xuống - Việc đó chỉ do ngài Pêpê làm, cái thằng vô tích sự với những bài toán của hắn. Tôi đã sai, khi nói là sẽ cắt nhỏ cái cổ hắn ra. Đối với thằng hình nhân ấy thì chỉ cần keo tai dìm xuống sông là đủ.
- Ái chà, cứ cười đi, ông thộn quá đấy, không phải chỉ có mình cháu tôi đã phạm vào tất cả những tội lộng hành mà ông vừa mới nêu ra, và làm cho tôi sợ hãi, bởi vì nếu một mình nó thì tôi không phải sợ. Tôi sẽ sai con Librađa cùng cái chổi nấp sẵn ở xó cửa, và thế là đủ... Không phải chỉ có mình nó, không phải.
- Vậy thì ai?
- Ông cứ làm như thằng ngốc ấy. Ông không biết là cháu tôi và tên thiếu tướng chỉ huy cái đoàn quân đáng phỉ nhổ này đã thông đồng với nhau..?
- Thông đồng! - Cabaducô tỏ vẻ không hiểu nghĩa câu nói.
- Nghĩa là họ thân nhau - Licuôcgô nói - thông đồng tức là kết thân với nhau. Đây là tôi phỏng đoán điều bà chủ nói.
- Mọi việc quy lại là do tên tướng và các sĩ quan khác với Hôxê thân nhau như môi với răng [4]. Điều gì Hôxê muốn thì tụi lính khốn kiếp cũng muốn và chúng nó làm mọi việc thô lỗ tàn bạo, vì đó là nghề của chúng mà.
- Thế ngài thị trưởng không che chở chúng ta à?
- Chẳng có cả quan tòa nữa.
- Chẳng có cả tỉnh trưởng... Nghĩa là chúng ta đang phải sống dưới sự che chở của bọn binh lính chó má ấy.
- Hôm qua - Cabarucô nói - mấy tên lính lừa đứa con gái bé nhà bác Hulián và đưa đi theo chúng. Con bé tội nghiệp không dám trở về nhà. Nhưng người ta gặp nó ở gần cầu cũ, chân không giày, khóc lóc, và nhặt những mảnh sành của cái hũ vỡ.
- Tội nghiệp cho ông Grêgôriô Palômêkê, viên lục sự ở quận Naarida Anta ấy mà - Fraxkitô Gônxalêx nói - Quân kẻ cướp ấy lấy hết cả tiền nong trong nhà ông ta. Nhưng tên thiếu tướng lại bảo là chuyện bịa đặt, khi người ta kể lại cho hắn nghe.
- Quân độc ác tàn bạo chó đẻ - một người khác nói - mặc dù tôi nói rằng tôi không đi với những nhóm Axêrô…
- Franxixcô Axêrô là người thế nào? - Bà Perfêcta nhẹ nhàng hỏi - ông ấy có cảm thấy tai họa không? Này cha Inôxenxiô, xin cha cho biết Franxixcô Axêrô có sinh ra ở Orbahôxa không nhỉ?
- Không, ông ta và người em trai đều sinh ra ở Vidahoáu.
- Thương thay Orbahôxa - bà Perfêcta nói - thị xã tội nghiệp này đã trở nên bất hạnh rồi. Thế Fanxixcô Axêrô có hứa với tỉnh trưởng là không gây khó khăn cho những chú lính đáng thương, khi chúng bắt đàn bà con gái, khi chúng chống phá đạo, khi chúng bất kính vô lễ với thánh thần, khi chúng phản nghịch bôi nhọ tôn giáo một cách nhục nhã không?
Cabaducô nhảy dựng lên. Lúc này, y không còn thấy như bị kim châm nữa mà là bị một nhát kiếm đâm. Mặt đỏ như gấc, và cặp mắt như nảy lửa, y gầm lên:
- Tôi hứa với tỉnh trưởng bởi vì tỉnh trưởng nói với tôi là họ đến đây với ý tốt.
- Thô lỗ, ông chớ có hét lên thế. Hãy nói như mọi người, chúng tôi nghe ông đây.
- Tôi hứa là tôi và cả các bạn tôi không nổi lên ở vùng Orbahôxa... Đối với những người muốn ra đi vì thích đánh nhau thì tôi bảo: “Hãy đi với bọn Axêrô, ở đây chúng tôi bất động…”. Nhưng tôi có vô khối bạn bè trung thành, đúng thế, thưa bà, và tốt nữa, đúng thế, thưa bà và dũng cảm nữa, đúng thế, thưa bà. Họ sống rải rác ở các xóm, các làng, ở các vùng ngoại ô và ở trong núi, người nào ở nhà người ấy, hiểu chứ? Và khi tôi bảo họ, chỉ một nửa của nửa câu, hiểu chứ, thế là tất cả sẽ gỡ súng ra ngay, hiểu chứ? Và tôi lập tức chạy, hoặc bằng ngựa, hoặc chân không đến nơi tôi chỉ định. Và họ đi với tôi không phải vì lý lẽ văn hoa gì cả. Nếu tôi hứa là vì tôi hứa, nếu tôi không ra là vì tôi chưa muốn ra, nếu tôi muốn có nghĩa binh thì sẽ có ngay, và nếu tôi không muốn thì không có, vì tôi chính là tôi, tôi là người như thế nào, tất cả đều biết rõ... Một lần nữa, tôi nói là họ không đến đây vì lý lẽ văn hoa, hiểu không?... Và xin các vị chớ có nói ngược lại... bằng lòng không? Và nếu các vị muốn tôi ra mặt thì cứ nói thẳng tuột ra, bằng lòng không? Bởi vì Chúa đã ban cho chúng ta cái lưỡi để mà làm việc đó, để mà nói điều này, điều kia. Bà chủ đây biết quá rõ tôi là ai rồi, cũng như tôi biết rõ là tôi mang nợ bà cái áo tôi đang mặc đây, cái bánh mà tôi ăn hôm nay, bát cháo kê tôi húp khi tôi đói, cái áo quan để chôn khi bố tôi chết, thuốc men và thầy thuốc chạy chữa khi tôi ốm. Và bà chủ biết rất rõ là bà chỉ cần nói với tôi: “Cabaducô, hãy đập vỡ đầu mày ra”, tôi sẽ đi ra góc kia, và đập đầu vào tường cho đến vỡ đầu ra. Bà chủ cũng biết rất rõ là nếu lúc này bà bảo là ban ngày thì tuy biết là ban đêm tôi vẫn tự cho là mình lầm và lúc này sáng như ban ngày. Bà chủ biết rõ là bà và tài sản của bà còn quý hơn cả sinh mạng của tôi. Và nếu một con muỗi đốt bà trước mặt tôi, tôi sẽ tha cho nó vì nó chỉ là con muỗi. Bà chủ cũng biết rõ là tôi quý bà hơn tất cả những gì ở dưới gầm trời này... Với một người gan dạ như thế này, chỉ cần nói một câu: “Cabaducô, đồ súc sinh, hãy làm cái này hoặc cái khác”, và khỏi cần văn hoa, và xin thôi những lời la lối, những lời thuyết giáo đảo điên, và chẳng phải châm chọc chỗ này, cấu véo chỗ kia nữa.
- Này, ông bạn, bình tâm lại nào - bà Perfêcta hiền từ nói - ông nói đến đứt hơi như mấy nhà hùng biện phái Cộng hòa đến đây để truyền bá cái đạo tự do, cái tình yêu tự do, và không biết bao nhiêu là thứ tự do khác nữa… Hãy mang cho ông ấy cốc nước.
Cabaducô tháo chiếc khăn quàng cổ vo tròn thành một cục to như quả bóng, để lau khuôn mặt và cái gáy bóng nhẫy mồ hôi. Người nhà mang đến một cốc nước lã, và ngài cố đạo với vẻ hiền từ của nhà tu hành, đỡ lấy khay nước từ tay hầu gái, đưa cho Cabaducô. Trong lúc hắn uống, hai tay ngài vẫn bưng cái khay. Nước chảy qua cuống họng Cabaducô phát ra những tiếng ừng ực liên tiếp.
- Bây giờ xin chị cho tôi một cốc, chị Librađa. - Lão Inôxenxiô nói - tôi cũng thấy như có chút lửa trong mình.
❀ ❀ ❀
[1] * Nguyên văn: Mẹ đọc trong tim con như đọc trong sách.
[2] * Basilisco : Một con vật thần thoại có khả năng giết kẻ địch bằng mắt nhìn.
[3] * Duro: xem chú thích ở chương XXII.
[4] * Nguyên văn: Mất cái đinh chốt.
