Không có gì lý thú hơn là tìm kiếm nguồn gốc của những sự việc đã làm cho ta ngỡ ngàng kinh ngạc, hoặc bối rối lúng túng. Và cũng không gì vui thích bằng tìm ra được cái nguồn gốc đó. Khi ta thấy những cuồng vọng trong cuộc đấu tranh bí mật hay công khai, và bị kích thích lôi cuốn bởi một sức thúc đẩy tự nhiên luôn luôn đi kèm với những quan sát của con người, ta sẽ khám phá ra ngọn nguồn kín đáo đã làm cho dòng nước sông kia quay cuồng vẩn đục. Và ta sẽ cảm thấy vui mừng khoan khoái giống như cảm giác của những nhà địa lý và những nhà đi tìm đất mới khi đạt được mục đích.

Khoái cảm đó giờ đây Chúa đã ban cho ta, bởi vì khi thăm dò các ngóc ngách sâu kín của những con tim đang đập trong câu chuyện này, ta đã khám phá ra một việc mà chắc chắn là nó đã sinh ra những việc quan trọng nhất mà chúng tôi đã kể. Một khát vọng, đó là giọt nước đầu tiên của dòng sông cuồn cuộn mà ta đã theo dõi cuộc vận hành của nó.

Vậy, chúng tôi xin kể tiếp câu chuyện, và trước khi tạm gác chuyện bà Perfêcta, ta không thể không chú ý đến một chi tiết đã xảy ra với bà vào buổi sáng hôm bà trò chuyện với mụ Maria Rêmêđiôx, bà bước vào nhà lòng đầy lo âu, nhưng vẫn phải dằn lòng nghe những lời xin lỗi tạ ơn lịch thiệp của trung tá Pinxôn. Anh ta đoan chắc với bà là khi nào anh ta còn ở đây thì nhà bà sẽ không bị khám xét gì cả. Bà Perfêcta trả lời một cách ngạo mạn, và không thèm nhìn anh, khi anh lịch sự xin bà giải thích lý do tại sao câu trả lời của bà lại là yêu cầu anh ra khỏi nhà mà không nói gì về thiếu sót sai lầm của anh trong nhà này. Ông Cagiêtanô đến, và hai người đàn ông nói chuyện với nhau... Nhưng lúc này, ta quan tâm hơn đến việc khác, nên ta hãy tạm gác việc nhà bà Perfêcta với trung tá Pinxôn, mà chuyển sang xem xét ngọn nguồn câu chuyện vừa nói tới ở đoạn trên.

Ta hãy tập trung chú ý vào mụ Maria Rêmêđiôx, một người đàn bà đáng mến. Cần phải phác họa ngay mấy nét về người đàn bà này. Đó là một mệnh phụ, một mệnh phụ thực sự, vì mặc dù nguồn gốc của mụ rất hèn kém nhưng nhờ phẩm chất của ông chú ruột, ngài Inôxenxiô, tuy cũng xuất thân thấp hèn nhưng lại cao sang do phẩm trật trong hàng giáo sĩ, và cũng do kiến thức và uy tín của ngài đã rải hào quang lên tất cả họ hàng.

Tình yêu của bà mẹ Rêmêđiôx đối với con trai Haxintô là một tình yêu nồng nàn mãnh liệt mà trái tim của người mẹ mới có thể có. Mụ yêu con một cách mê muội, mụ đặt hạnh phúc của con lên trên hết mọi sự trên đời. Mụ nghĩ rằng con mình là một chàng trai hoàn hảo nhất về hình thức, về tính nết và tài năng do Chúa đã tạo ra. Và mụ nguyện đem cả đời mình chăm lo cho con được sung sướng, thành đạt, có quyền thế và giàu sang. Tình mẫu tử là thứ tình cảm duy nhất mà dù có trong sáng cao quý đến đâu cũng vẫn có những lúc thái quá, là thứ tình cảm duy nhất không bị giảm sút dù có mề muội. Nhưng có một hiện tượng đặc biệt không thường thấy trong cuộc sống là, nếu tình yêu của người mẹ quá bồng bột không phù hợp với lương tâm trong sáng và lòng trung thực trọn vẹn, thì nó dễ bị lầm lạc và biến thành cuồng loạn và cũng giống như bất kỳ tham vọng nào khác có thể góp phần gây ra những sai lầm nghiêm trọng và nhưng thảm họa ghê gớm.

Ở Orbahôxa, mụ Maria Rênêđiôx là một mẫu mực về tư cách, đạo đức, và biết giữ trọn bổn phận làm cháu, có thể đúng thế thật. Mụ thân ái giúp đỡ tất cả những ai cần đến mụ. Không bao giờ mụ tung ra những lời đồn đại, những chuyện xì xào dè bỉu. Không bao giờ mụ dính líu vào những mưu mô làm phiền làm hại ai. Mụ thương người đến mức có thể bị lừa gạt bởi những thủ đoạn giả dối trắng trợn. Mụ làm việc thiện. Mụ cai quản việc nhà của ông chú một cách đặc biệt khéo léo. Mụ được mọi người khâm phục đón tiếp và chiêu đãi ở khắp mọi nơi, mặc dù mụ mắc chứng hụt hơi rất khó chịu, nó làm cho mụ luôn luôn thở dài, và luôn thốt ra những lời than vãn.

Nhưng ở nhà bà Perfecta Pôlentinôx, mụ cảm thấy tự ti mặc cảm. Thuở trước, khi ông cố đạo còn hàn vi khốn khổ thì Maria Rêmêđiôx làm thợ giặt trong gia đình Pôlentinôx. Nhưng xin đừng vì vậy mà nghĩ là bà Perfêcta Pôlentinôx tự coi mình là bề trên trong cách đối xử với mụ. Không phải như vậy, bà không tự đắc, kiêu căng, và đối xử với mụ thật sự như chị em. Hai người ăn cùng bàn, cùng cầu kinh bên nhau, kể cho nhau nghe những nỗi đau khổ dằn vặt, giúp đỡ lẫn nhau trong công việc từ thiện và trong việc lễ bái cũng như trong việc cai quản gia đình. Nhưng thật là khó nói, luôn có cái gì đó, một cái vạch vô hình nhưng không thể nào vượt qua nổi giữa một mệnh phụ mới và một mệnh phụ lâu năm. Bà Perfêcta cứ chị chị tôi tôi với Maria, nhưng Maria thì không bao giờ dám xưng hô như vậy. Mụ cháu gái ngài cố đạo luôn cảm thấy mình hèn mọn trước bà bạn của chú mình. Vì cuộc sống nghèo nàn bẩm sinh mụ mang một sắc thái buồn rầu kỳ lạ. Mụ thấy ông cố đạo chú ruột của mụ như một loại cố vấn không thể thiếu được của gia đình bà ta. Và mụ nhận thấy Haxintô, thằng con thiên thần của mụ quyến luyến hầu như say mê cô con gái bà ta. Nhưng người mẹ nghèo ấy cố tránh, ít khi đến nhà bà bạn ấy. Cần phải chỉ rõ ra rằng Maria Rêmêđiôx cảm thấy mình bị thất thế ở nhà bà Perfêcta, và điều này đối với mụ thật là khó chịu, bởi vì trong tâm hồn con người hay thở dài ấy cũng có ít nhiều tự ái kiêu hãnh như tất cả mọi người trên cõi đời này. Nếu được thấy con mình lấy Rôxariô, được thấy nó giầu sang, được thấy nó kết thân với gia đình bà chủ Perfêcta... Chao! Điều đó đối với mụ Maria Rêmêđiôx như đất với trời, như cuộc đời này với cuộc đời khác, như hiện tại với tương lai, như sống với chết. Đã bao năm nay, tâm trí của mụ vẫn ấp ủ niềm hy vọng ngọt ngào ấy. Vì thế mà mụ vừa tốt vừa xấu, vì thế mà mụ là người sùng tín và nhẫn nhục, hoặc ghê gớm và táo tợn, vì thế mà mụ có thể nghĩ và làm tất cả mọi việc. Bởi vì nếu không có cái tư tưởng Maria ấy mà mụ là hiện thân của chính tư tưởng mình thì mụ không còn là mụ nữa.

Về mặt thể chất mụ Maria Rômêđiôx không đến nỗi xoàng xĩnh. Đặc biệt là mụ có một sức khỏe kỳ lạ làm bớt vẻ già nua bề ngoài, vì mụ đã luống tuổi và luôn mặc tang phục , mặc dù mụ đã góa chồng từ lâu.

Năm ngày đã trôi qua, kể từ buổi sáng Cabaducô vào ẩn trong nhà ông cố đạo. Trời bắt đầu tối, mụ Rêmêđiôx bước vào phòng của ông chú ruột với cây đèn đã thắp sáng. Sau khi đặt đèn lên bàn, mụ ngồi xuống trước mặt ông già lúc đó vẫn ngồi không nhúc nhích và trầm ngâm suốt từ xế chiều đến giờ, như người bị đóng đinh vào một chỗ. Những ngón tay ông đỡ cằm hằn lên trên da mặt ngăm ngăm đã ba ngày không cạo râu.

- Cabaducô có nói là hắn sẽ đến ăn tối ở đây đêm nay không? - Lão cố đạo hỏi mụ cháu gái.

- Thưa chú, có ạ, anh ta sẽ đến. Những nhà sang trọng là nơi chắc chắn hơn cả đối với con người tội nghiệp ấy.

- Vậy thì tôi không hoàn toàn có mọi thứ của mình, mặc dù gia đình này được tôn trọng. Nguy hiểm thay, Ramôx dũng cảm... Tôi nghe người ta nói là ở Vidaôrenđa và ở nhà hắn có rất nhiều người… Như tôi biết sao được là hắn có bao nhiêu người?... Thế chị nghe thấy những gì?

- Nghe nói quân đội đã có những hành vi tàn bạo.

- Thật là kỳ lạ, những con cá caribê ăn thịt ấy sao không vào lục soát nhà này!... Tôi thề có chị là nếu tôi nhìn thấy một tên trong bọn quần đỏ ấy vào nhà, tôi sẽ chết ngay.

- May quá, chúng ta gặp may đấy! - Mụ Rêmêđiôx nói và buông tiếng thở dài như trút bớt một nửa linh hồn của mụ. Cháu không thể dứt ra khỏi ý nghĩ nỗi đau khổ mà bà Perfêcta đang phải chịu đựng. Chú ơi! Chú cần phải sang bên ấy đi.

- Sang đấy ngay đêm nay à?... Quân lính chúng nó đi đầy ngoài đường. Chị thử tưởng tượng xem, nếu một thằng lính quèn nào đó cao hứng lên... Bà ấy đã có người bảo vệ rất tốt rồi. Hôm trước, chúng nó khám nhà bà ấy và bắt đi sáu người đàn ông có vũ khí nhưng sau đó chúng nó lại thả họ về. Còn chúng ta thì chẳng có ai bảo vệ trong trường hợp bị làm nhục đâu.

- Cháu đã bảo thằng Haxintô sang với bà ấy một lúc. Nếu Cabaducô đến đây, ta cũng sẽ bảo anh ta đến đó... Đầu óc cháu cứ luẩn quẩn với ý nghĩ là bọn tai quái kia đang chuẩn bị một mưu mô ác độc nào đó chống lại bà bạn của ta. Thật tội nghiệp bà chủ, tội nghiệp cô bé Rôxariô!... Khi người ta nghĩ rằng điều đó đã có thể tránh được với điều kiện mà cháu đã nêu ra với bà Perfêcta cách đây năm hôm...

- Bà cháu gái của tôi ơi - Lão cố đạo lạnh lùng nói - Chúng ta đã làm tất cả những gì con người ta có thể làm để thực hiện dự kiến thiêng liêng của chúng ta... Bây giờ thì không thể làm gì hơn được nữa. Chúng ta đã thất bại rồi, chị Rêmêđiôx ạ, chị hãy thừa nhận điều đó, và đừng ngoan cố nữa... Rôxariô không thể là vợ của thằng Haxintô thần tượng của chúng ta đâu. Giấc mộng vàng của chị, ước mơ giàu sang của chị mà đã có một thời chúng ta tưởng, có thể thực hiện được, nên tôi đã cố hết sức tập trung trí tuệ vào việc ấy, đã trở nên một cuộc tranh chấp, và nay đã biến thành mây khói. Những hành vi khờ dại độc ác của một thằng đàn ông, tính chất đam mê của một cô gái, và những sự việc khác nữa mà tôi không nói ra, đã làm đảo lộn tình hình. Ta đang thắng thế thì đột nhiên ta bị thất bại nặng nề. Này Rêmêđiôx, chị hãy thừa nhận một điều, hiện giờ Haxintô đáng giá hơn cô gái điên rồ ấy nhiều.

- Nông nổi, đồng bóng, phù phiếm và bướng bỉnh - mụ Maria nói, giọng lạnh nhạt, bất kính - Thôi xin đủ những ý kiến của chú hôm nay. Những cái đầu vĩ đại, sáng suốt... Bà Perfêcta với những ý kiến cao thượng, và chú với những suy nghĩ sâu sắc, có thể giúp ích cho mọi việc đây. Tiếc rằng cháu ngu ngốc và nông cạn giản đơn [1] như bà chủ thường nói, bởi

vì nếu không phải như vậy thì cháu sẽ giải quyết được vấn đề.

- Chị giải quyết được à?

- Nếu bà ấy và ông cứ để mặc tôi thì việc ấy đã được giải quyết xong rồi.

- Bằng gậy gộc chứ gì?

- Không có gì phải giật mình hoảng hốt, cũng chẳng việc gì phải giương to mắt ra như vậy, bởi vì không có chuyện giết chóc ai cả...

- Cách dùng gậy gộc - Lão cố đạo mỉm cười nói - thật chỉ như gãi...

- Thôi. Ông cũng cho là tôi tàn ác và khát máu chứ gì... Tôi không đủ can đảm giết một con sâu như ông đã biết đấy. Mọi người đều biết là tôi không muốn ai chết cả.

- Tóm lại, Rêmêđiôx, dù chị có giữ gìn chặt chẽ bao nhiêu nữa thì Pêpê Rây cũng sẽ mang con bé đi mà thôi. Bây giờ khó mà tránh khỏi điều đó. Hắn sẵn sàng dùng mọi biện pháp kể cả hành vi nhơ nhuốc. Nếu con bé Rôxariô... lừa dối chúng ta bằng khuôn mặt kín đáo và đôi mắt trong xanh... Nếu con bé Rôxariô, tôi nói đây, nếu nó không yêu thằng kia... thì... mọi việc có thể dàn xếp được. Nhưng con bé lại yêu hắn như kẻ tội đồ yêu quỷ dữ vậy. Nó đã bị thiêu đốt trong ngọn lửa tội lỗi, nó đã sa ngã, chị Rêmêđiôx ạ, nó đã sa ngã vào vòng dâm đãng mất rồi. Chúng ta hãy trọng danh dự và biết điều. Chúng ta hãy quay mặt đi, không thèm nhìn đôi trai gái đốn mạt ấy nữa, và không nghĩ đến chúng nó nữa.

- Chú chẳng hiểu gì về phụ nữ cả, thưa chú - mụ Rêmêđiôx nói, giọng bợ đỡ giả tạo - Chú là một người đàn ông thánh thiện, chú không hiểu. Những gì đã xảy ra ở cô bé Rôxariô chẳng qua chỉ là cô tí chút đồng bóng thất thường nhất thời. Như vậy chỉ cần quở trách răn đe vài bận, và đét cho dăm roi là sẽ đâu vào đấy hết.

- Chị ơi - Lão Inôxenxiô nghiêm nghị và xét nét - khi đã xảy ra những chuyện tày đình rồi thì những tí chút đồng bóng thất thường cũng không còn là thất thường nữa, mà là chuyện khác kia.

- Thưa chú, cháu không hiểu điều chú nói đâu - Mụ cháu gái trả lời, mặt bỗng đỏ lên - Sao? Chẳng lẽ chú dám nghĩ Rôxariô... Thật là tàn nhẫn quá đáng. Tôi sẽ bảo vệ cô bé, vâng, tôi sẽ bảo vệ nó. Nó trong trắng như một thiên thần... Thôi đi, thưa chú, những lời lẽ ấy làm cho máu tôi dồn lên mặt, chính chú làm cho tôi tức giận đấy.

Nghe những lời đó, gương mặt của lão cố đạo tốt bụng tối sầm lại, đau đớn, làm cho bề ngoài của lão như già thêm mười tuổi.

- Chị Rêmêđiôx - Lão nói thêm - Chúng ta đã làm tất cả những gì con người có thể làm được, và tất cả những gì lương tâm có thể cho làm và cần phải làm. Tất nhiên, chúng ta mong muốn Haxintô được kết thân với gia đình lớn ấy, gia đình giàu có danh giá nhất xứ Orbahôxa này. Tất nhiên, chúng ta muốn cho nó được làm chủ bảy ngôi nhà ở thị xã, làm chủ cánh đồng cỏ chăn nuôi gia súc ở Munđô Grandê, làm chủ ba khu vườn cây ở trang trại Ariba, làm chủ những lợi tức và những bất động sản khác ở thành phố và ở nông thôn thuộc quyền sở hữu của cô con gái nhà ấy. Con trai của chị rất có giá, mọi người đều biết rõ điều đó. Rôxariô thích nó và nó cũng yêu Rôxariô. Sự việc tưởng chừng như đã xong. Chính bà chủ, tuy không ưng lắm, chắc chắn là do nguồn gốc của gia đình ta, nhưng xem chừng cũng sẵn sàng chấp nhận việc đó, vì bà ta rất quý mến và kính trọng tôi, bởi tôi vừa là cha rửa tội vừa là bạn thân... Nhưng đột nhiên thằng thanh niên chết tiệt ấy đến... Bà ta bảo tôi rằng bà ta đã trót hứa với ông anh trai, nên không dám bác bỏ đề nghị của ông ấy. Một vụ xung đột nghiêm trọng nổ ra... Nhưng tôi biết làm thế nào trước tình hình ấy?... Chị không hiểu vấn đề này lắm đâu, tôi phải nói thẳng với chị: nếu tôi thấy Đê Rây là một người có phép tắc, có khả năng làm cho Rôxariô được sung sướng thì tôi đã không can thiệp vào việc này đâu, nhưng tôi thấy hắn sẽ gây ra tai họa, và phận sự của tôi là người cai quản phần hồn của gia đình ấy, cần phải can thiệp vào vụ việc này, và tôi đã can thiệp... Chị có thấy là tôi đã đặt anh ta ra mũi thuyền như người ta thường nói... Tôi đã vạch trần những thói hư tật xấu của hắn, tôi đã phát hiện tính chất vô thần của hắn, và làm cho mọi người thấy sự thối rữa của tâm hồn vật chất ấy. Bà chủ nhận ra là mình đã trao con gái cho một tên hư đốn, bà ta đâm ra do dự. Tôi lại gợi ý, làm cho bà ta càng thêm phân vân. Tôi đã khuyên bảo bà ta cần phải sử dụng những biện pháp chính đáng để chống lại thằng cháu chết tiệt ấy, và tống cổ nó đi mà không gây ra điều gì phiền toái lôi thôi. Tôi đã gợi ra cho bà ta những tư tưởng sáng suốt và bà ta cũng luôn luôn bày tỏ cho tôi biết là bà lo lắng hoang mang thật sự. Tôi đã làm cho bà yên lòng, khi nói thật rõ đến mức nào thì cuộc chiến đấu chống kẻ thù của chúng ta vẫn còn là hợp pháp. Không bao giờ tôi khuyên bà ta dùng những biện pháp bạo lực đổ máu, hoặc tàn bạo xấu xa, mà chỉ dùng những cách kín đáo tinh vi không có tính chất tội lỗi. Lòng tôi rất thanh thản, chị ạ... Chị cũng biết rất rõ tôi đã xoay sở, làm việc như một tên nô lệ da đen. Và đêm đêm mỗi khi về nhà tôi nói với chị: “Cháu Maria thân yêu, mọi việc trôi chảy, rất trôi chảy”. Chị vui sướng như điên, hôn hai bàn tay tôi hàng trăm lượt và bảo tôi là con người tốt nhất đời. Sao bây giờ chị lại nổi giận làm mất bản chất cao quý và tính nết nhu mì của chị. Sao chị lại trách móc tôi? Sao chị lại căm tức tôi?...

- Bởi vì chú - Mụ đàn bà vẫn chưa nguôi cơn tức giận - chú đã trở nên hèn nhát, sợ sệt rồi.

- Vì mọi việc đã đảo lộn, và phản lại ta rồi, chị ạ. Thằng kỹ sư chết tiệt ấy được binh sĩ ủng hộ đã sẵn sàng làm mọi việc. Con bé yêu nó... con bé... thôi tôi không nói nữa. Không thể làm gì được. Tôi nói cho chị biết là không thể làm gì được nữa.

- Chú cũng như bà Perfêcta, chú cũng tin là sẽ có chiến tranh, và để tống cổ thằng Pêpê khỏi nơi này người ta cần phải có một nửa nước nổi lên chống lại nửa nước kia ư? .. Bà ấy đã điên rồi, và chú cũng đang đi theo bà ấy.

- Tôi cũng tin như bà ấy. Do quan hệ rất mật thiết, giữa Pêpê Rây với đám quân nhân, vấn đề cá nhân trở thành rất hệ trọng... Nhưng chị ơi, cách đây năm hôm tôi còn có hy vọng là những người dũng cảm của ta sẽ đá đít tống cổ quân đội khỏi vùng này, nhưng từ lúc tôi thấy mọi việc đảo lộn, từ lúc tôi thấy đa số trong bọn họ đã bị bắt ngay trước khi hành động, và Cabaducô chạy trốn ẩn núp, thế là âm mưu tiêu tan, tôi mất hết tin tưởng. Những con chiên trung thành [2] còn chưa đủ sức mạnh vật chất để đập nát những tên dị giáo hung dữ [3]... Chị ơi, hãy nhịn nhục, nhịn nhục...

Lão Inôxenxiô bắt chước cách thể hiện đặc biệt của mụ cháu gái, thở dài thành tiếng hai ba lần liền. Mụ Maria, khác với mọi điều người ta mong đợi, vẫn ngồi yên lặng. Trông bề ngoài của mụ, không thấy vẻ giận dữ cũng không thấy vẻ đa cảm thường ngày, mà chỉ thấy một vẻ đau buồn sâu xa và khiêm nhường. Một lát sau, khi ông chú kết thúc bài diễn thuyết, hai giọt nước mắt từ từ lăn trên đôi má ửng hồng của mụ cháu gái, rồi những tiếng khóc tức tưởi giống như tiếng sóng rì rào của biển động cứ dần dần to lên, và các đợt sóng cũng dần dần mạnh lên cho đến khi bật thành tiếng nức nở...

❀ ❀ ❀

[1] * Nguyên văn: Mẹ đọc trong tim con như đọc trong sách.

[2] * Basilisco : Một con vật thần thoại có khả năng giết kẻ địch bằng mắt nhìn.

[3] * Duro: xem chú thích ở chương XXII.