Chương Mười Ba

Trường tiểu học Thúy Vy được đặt tên theo tên đường. Cùng cái tên đó còn có một trường trung học, một cái chợ. Một câu thơ khá đẹp của Mao Trạch Đông: Con vua theo gió về Thúy Vy, đã gợi cho Phương Thương Thương những tưởng tượng: hai cô công chúa buồn rầu đến vùng này, ngơ ngác rụt rè, như học sinh tiểu học không dám băng ngang qua phố, cứ thế khóc rồi cuối cùng chết bên lề đường. Đám rừng nơi chôn hai nàng gọi là Mộ Công Chúa. Qua lời cảm khái của Mao Trạch Đông, cái tên trường tiểu học Thúy Vy dường như cũng có nguyên lai gốc gác căn cứ, không phải ai đó đặt bừa mà thành.

Khi Phương Thương Thương mải mút kem theo chân bố mẹ dạo cửa hàng, đã không ít lần vô tình đi qua cổng trường tiểu học. Trước cổng trường có hiệu sách Tân Hoa, cửa hàng bán lẻ kim khí, cửa hàng đồ gia dụng sản xuất thủ công và một cái nhà vệ sinh công cộng vô cùng rộng lớn. Chủ nhật, nơi đây là góc yên tĩnh nhất trên cả đoạn phố nhộn nhịp, chỉ có mùi khai lặng lẽ tỏa ra và những tiếng rì rào từ vòm cây dương cao lớn trước cổng trường. Đứng trên bậc cấp trước hiệu sách Tân Hoa có thể nhìn thấy bên trong cổng trường một tấm bình phong vôi trắng trên có chữ. Dạng chữ phồn thể, viết dọc, màu sơn đỏ múa lượn theo nét chữ. Phương Thương Thương chưa đọc được hết, chỉ được chỗ đầu và cuối: Chăm chỉ… vươn lên.

Có lần, Phương Thương Thương lẻn qua cánh cổng không người gác, tới sát bức bình phong xem kĩ mấy chữ lớn. Cậu đi vòng quanh, phát hiện ra mặt sau cũng viết đầy chữ, cũng là dạng phồn thể, cũng viết theo hàng dọc, nhưng kiểu chữ gầy và cứng, rõ ràng không cùng một người viết. Phương Thương Thương ngửa cổ gắng sức đọc, moi hết ngóc ngách trong đầu cũng chỉ nhận ra bốn chữ: “… của Mao Chủ Tịch…” bấy nhiêu đã khiến cậu hài lòng.

Khi quay đầu lại, cậu nhìn thấy một phần sân trường, đó là một khu nhà rộng lớn xây bằng gạch đỏ để trần, những dãy nhà gạch đỏ một tầng giống hệt nhau, những bức tường gạch đỏ rất dài; con đường lát gạch hơi gồ lên rẽ về bốn phương tám hướng. Buổi trưa không người, sân trường vẫn như rất tưng bừng náo nhiệt, rất nhiều cánh cửa sổ lấp lánh, ánh nắng chiếu xuống đậm nét tới mức có thể nhìn rõ từng tia sáng nhỏ bằng đầu kim, cắm xuống mặt đất như những hàng đinh vàng lấp lánh. Cảnh tượng vô tình không chút nội dung chẳng hiểu sao lại khiến người ta cảm thấy một niềm phấn chấn ước ao. Giống như những người nhàn rỗi đi qua một bệnh viện, bỗng rất thèm chui vào làm bệnh nhân mấy hôm.

Trường tiểu học Thúy Vy là nơi Phương Thương Thương sẽ lên lớp một. Bọn trẻ ở cổng 29 hầu hết đều đi học ở đây. Có người kể trường này ban đầu được xây cho con em doanh trại 29, lính thông tin và sư đoàn cảnh vệ số một. Học sinh các khóa trước trừ con em ba đơn vị này, chỉ thêm con trai một vị lãnh đạo công ty sữa bò và con gái bí thư cửa hàng bách hóa Thúy Vy. Điều đó khiến Phương Thương Thương cảm thấy ngôi trường gần gũi như một phần của doanh trại số 29, là một vùng chủ quyền lãnh thổ đặt ở bên ngoài, còn cậu thì như một cô gái phòng khuê đã sớm được hứa gả, nghĩ tới hai chữ Thúy Vy không khác gì nghe thấy tên chồng, tim đã đập rộn ràng, ửng hồng khuôn mặt tưởng tượng về những ngày tháng nay mai.

Đi học - đối với Phương Thương Thương - là mặc đồng phục, là đạt một danh hiệu, là nông dân lấy được hộ khẩu thành phố, là từ nay trở thành người đường hoàng: học sinh, không còn là “trẻ con” chung chung.

Thực sự rất khác. Năm ngoái, các anh chị lớp lớn một đều đã trở thành học sinh. Họ mặc đồng phục sơ mi trắng quần xanh, mỗi người đều có một cặp sách bằng vải dù. Đang bạn bè chơi vô tư, thoắt một cái đã khác biệt - cách biệt rất nhiều. Không một ai trong bọn họ không tỏ ra kiêu hãnh. Có người thậm chí vênh mặt làm ngơ, chẳng thèm đếm xỉa, tựa như “trẻ con” không xứng đáng đứng cạnh họ. Phương Thương Thương rất buồn, cũng rất phục, vì rõ ràng “học sinh” cao hơn “trẻ con” một đẳng cấp.

Một lần, cô Đường dắt Phương Thương Thương và các bạn đi lối cổng Bắc ra đường xem ô tô to, bắt gặp học sinh tiểu học Thúy Vy từ bách hóa tổng hợp đi ra. Đó là một ngày bình thường, không hiểu sao mấy học sinh đó tỏ ra long trọng thế, làm như đang diễu hành.

Đầu tiên là một lá cờ hiệu rực rỡ xuất hiện ở khu giữa dãy bách hóa và dãy bán rau. Dưới lá cờ là một anh chàng béo, tay chống nạnh tay vung cây gậy chỉ huy, sau lưng anh chàng là những cô bé xinh xắn vai đeo trống con rồi đến một hàng học sinh nam cao lớn đeo trống đại như những bà chửa vượt mặt, tiếp nữa là một loạt tay kèn đồng thiếu niên. Tất cả đội hình tề chỉnh, đồng phục gọn gàng, kèn trống rực rỡ tươi màu như bước xuống từ tranh cổ động. Họ đi giữa phố phường tấp nập hỗn loạn trông vô cùng đẹp mắt. Đi được một đoạn lại nhất loạt trống giục kèn thổi, âm thanh rền vang sôi động cả một vùng, nhiều người dừng bước chiêm ngưỡng.

Vừa nghe thấy tiếng kèn đồng trong veo, lanh lảnh, trái tim Phương Thương Thương như đã bị ai đem đi mất.

Tiếp đó, trong tràng âm thanh nổi lên rào rào như mưa của dàn trống con, đội hình học sinh tiến ra dài dằng dặc. Ai nấy tay cầm cờ đỏ sao vàng, khăn quàng đỏ trên cổ áo viền xanh, vung tay đều bước, rất trong sáng, rất kỉ luật và rất nghiêm trang, kiêu hãnh. Nếu phải so sánh, có lẽ họ giống một đội quân của Pháp thời kì Napoléon với trang phục gọn gàng hơn.

Đứng trước một đội ngũ cờ hiệu, gậy chỉ huy, trống kèn và đồng phục đều tăm tắp, Phương Thương Thương trang bị đến tận răng với đầu mũ nhựa, thắt lưng giắt súng đồ chơi bỗng cảm thấy mình thật giống thằng hề, thật nghiệp dư, và kém họ có lẽ không chỉ một bậc. Rất nhiều trẻ con của cổng 29 cũng đi trong đội ngũ đó. Cậu nhìn thấy những gương mặt thân quen Trương Ninh Sinh, Cao Tấn, Phương Siêu, Trần Nam Yến… bất giác mê mẩn cả tâm hồn.

Cho em chơi với, cậu đứng bên đường lặng lẽ nài nỉ, cho em cũng mặc đồng phục, cũng trang nghiêm, cũng chăm chú phớt lờ xung quanh, cùng kề vai sát cánh, cùng nhấc chân bước đều - chúng mình thật oách…

Cậu thèm bộ đồng phục trắng xanh, thèm chiếc khăn quàng đỏ. Cũng như bao đứa trẻ nhận thức còn non nớt khác, trong cậu bắt đầu hình thành suy nghĩ đề cao cái lớn, cái nhiều. Chỉ cần nhiều và to tức là tốt. Suy nghĩ đó nảy sinh cùng cảm giác tự thấy mình thấp bé: vội vã thủ tiêu cá nhân mình, rạp mình thần phục, tự khoác vòng cổ, trung thành ngoan ngoãn, bảo vồ ai thì vồ bảo cắn ai thì cắn.

Mong muốn được gia nhập đội ngũ, được thể hiện, được ra tay, được người khác nhìn nhận trở nên cực kì mãnh liệt, mãnh liệt đến mức khổ sở. Nếu có đủ ngôn ngữ biểu đạt, cậu ta sẽ nói đó là tiếng gọi lớn lao.

Vì thế nên, học hành chữ nghĩa chỉ là thứ yếu, điều cấp thiết là làm sao gia nhập đội ngũ, trở thành người của tổ chức, có trang phục riêng biệt, có kỉ luật sắt, có vô số đồng chí và một lá cờ rực rỡ để mình toàn tâm toàn ý nghiêm chào.

Hôm đó, Phương Thương Thương còn nhìn thấy những người phụ nữ kỳ lạ đi lẫn trong hàng, họ cũng mặc đồng phục thiếu niên tiền phong, thắt khăn quàng đỏ, lưng to bản, tóc phi-dê, trà trộn giữa những thiếu niên trong sáng, trông rõ là già lõi, từng trải. Cậu đoán mấy phụ nữ đó đại khái chính là những “giáo viên” mà người đời vẫn đồn đại. Có rất nhiều bình luận về họ, thường là vô cùng tốt đẹp - từ trong ra ngoài, giống như Đảng hay Nhân dân. Thứ nhất là giống mẹ nuôi: bận bận rộn rộn, chăm lo việc người khác, rất hay đem lại điều này điều kia tốt đẹp cho các con. Thứ hai là giống nhà ảo thuật: các con bị họ trùm khăn lên đầu, nhấc ra đã hoàn toàn đổi khác, không còn bướng nghịch, có đứa thành cục gạch, có đứa thành đinh vít, có đứa thành rường thành cột dùng được cho công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội. Thứ ba là rất khéo tay, đặc biệt là biết trồng cây, vừa làm ánh nắng, vừa làm hạt mưa, vừa làm phân bón vừa làm ong mật, còn được gọi là người làm vườn cần mẫn. Bao nhiêu cách nói cách gọi như thế khiến Phương Thương Thương ngây thơ cho rằng, họ chính là thần tiên trên đời.

Phương Thương Thương cung cung kính kính ngước nhìn cô giáo đi ngang qua, tự hỏi không biết vị nào sẽ là ân nhân của mình trong tương lai. Những người phụ nữ dáng vẻ bình thường này rõ ràng chẳng thấy gì thần bí, cũng không hề có dấu hiệu đặc biệt ưa thích sản xuất nông nghiệp. Thực tình mà nói, trên mặt họ có thứ thái độ mà Phương Thương Thương rất quen thuộc: ra điều thanh cao, tỏ vẻ lịch duyệt, mắt không thèm nhìn xuống - không khác gì lắm so với thái độ thường gặp ở các cô nuôi vốn hay “giật đùng đùng”. Phương Thương Thương chợt hiểu, một sự thật hiển nhiên mà xưa nay chẳng ai động tới: dù nói trời nói đất thế nào thì giáo viên vẫn thượng cấp, là sĩ quan, là người quản lí mình.

Thế là đúng rồi. Đúng là tại sao mỗi người sau khi qua tay giáo viên đều giật mình lắp bắp mỗi khi nghe nhắc về họ, đành chỉ hát, hoặc làm vần làm vè. Nói năng bình thường không còn thích hợp để biểu đạt cái nhìn về các thầy cô.

Như vậy cũng chẳng có gì không tốt, thậm chí càng đơn giản hơn, càng phù hợp với khả năng lý giải vấn đề của độ tuổi như Phương Thương Thương. Nói giáo viên các cậu còn không biết là gì, nhưng nói trung đội trưởng lập tức biết ngay cô giáo là kiểu người ra sao.

Có một suy nghĩ rất thâm căn cố đế trong đầu Phương Thương Thương, chẳng biết nguồn gốc từ đâu, chẳng nhớ ra ai đã nhồi nhét vào đầu cậu, từ thơ bé đã tin tưởng một cách mù quáng rằng: con người không thể tồn tại một mình, đều phải dựa dẫm, trông cậy vào những người mạnh mẽ hơn. Người bị người quản lý, cấp dưới tuân lệnh cấp trên là thứ hiển nhiên phải thế, lũ trẻ cũng không thể khoanh tay đứng ngoài. Đặc biệt là bọn trẻ nhỏ, cha mẹ chỉ mới sinh ra một thứ thực vật, hoặc hoa hoặc cỏ, vv…, sau đó phải qua rất nhiều rất nhiều năm, rất nhiều rất nhiều người quản, mới khôn lớn được thành người.

Được người khác quản lí là điều may mắn, chứng tỏ bạn đang ở trong xã hội.

Xã hội - bên ngoài gia đình mình - là phố phường người qua kẻ lại, nhộn nhịp đông đúc. Nếu bị gạt ra ngoài, chỉ tưởng tượng đã khổ sở muốn chết.

Thì ra là trung đội trưởng! Hòn đá trong lòng Phương Thương Thương được nhấc ra: thế thì cũng đơn giản, chẳng có gì mới. Cô ra lệnh, mình chấp hành, nghe lời cô là xong - cũng dễ làm việc.

Nhất định, nhất định phải nghiêm khắc với tôi, xin miễn vui vẻ, để tôi khỏi lĩnh hội sai ý, diễn đạt sai lòng. Con người tôi ngu dại, không biết điều, không kịp thời uốn nắn dễ “được đến chân lân đến cổ”. Sợ nhất là sự hai mặt của bề trên, bình thường ôn tồn hiền hậu, thoắt cái trở mặt không cần thời gian quá độ. Yêu thương cái gì, quan tâm nỗi gì - ai bắt các vị phải “diễn” đâu? Chúng ta cũng nào phải thực sự là người một nhà, nên thế nào thì cứ việc thế. Tôi thà thấy cô giáo lạnh mặt huơ đao như mấy thằng cầm đầu quân đội phát xít Nhật, vừa mở miệng là trợn mắt, mở mồm ra là “ba-ca-a-lu” - còn tôi và các bạn cứ thế đứng nghiêm, ăn phải tát tai cũng không thay đổi tư thế, luôn miệng thưa “hay”[1]. Thế cho đơn giản, chẳng ai phải màu mè giả tạo với ai. Cô lúc nào cũng “hầm hố khủng bố”, còn tôi cũng hiểu làm thế nào cho tiến bộ.

Phương Thương Thương thầm thì đề đạt niềm mong muốn thiết tha. Suốt dọc đường trở về vườn trẻ, cậu vô cùng nghiêm trang. Đến tối, người vừa sinh con xong, đang hết sức vui vẻ là cô Đường không chịu được nữa, nhẹ nhàng đến bên Phương Thương Thương hỏi:

Cháu khó chịu ở đâu không?

Phương Thương Thương lập tức như gù hẳn xuống, chút sức lực cuối cùng đã tan biến. Cậu há miệng, không phát ra được âm thanh nào.

Một ngày đẹp trời tháng Chín, Phương Thương Thương hồi hộp bước theo mọi người trên đường đến trường, chiếc cặp sách mới nặng trịch đập đều đều vào hông phải như cánh tay đang căn dặn đủ điều. Ánh nắng rọi tưng bừng lên mặt đường Thúy Vy với hai hàng cây phong đều tăm tắp, tựa như một con đường tươi sáng đến tương lai. Tiếng xóc lách ca lách cách không thôi của chiếc hộp bút trong cặp khiến Thương Thương liên tục bị phân tâm. Phía tây con đường có rất nhiều trẻ con bên doanh trại thông tin đang đi, hàng năm hàng ba, men theo dãy tường nhà mình. Trông bọn họ thật gọn gàng sạch sẽ, con trai hiền lành, con gái không ít cô bé xinh xắn đáng yêu.

Bên cổng số 29 cũng khá nhiều trẻ con tự rủ nhau đi học. Bọn họ nhìn lũ Phương Thương Thương được cô nuôi áp giải đi thành hàng, liền tỏ vẻ ưu việt vượt trội, vài đứa con trai hét lên: lớp tù binh, lớp tù binh.

Phương Thương Thương nghe thấy xấu hổ liền cúi đầu bước đi rụt rè như đang bị bỏ tù thật. Trong lớp có đứa tỏ ra xấu hổ, cũng có đứa tảng lờ như không nghe thấy gì. Những đứa mặc kệ là đám lớn tuổi tù binh già Phương Siêu, Trần Nam Yến, cứ thế mải miết theo con đường của mình.

Bọn chúng đều do trong nhà không có người lớn, sau khi vào lớp một vẫn phải ở vườn trẻ, từ lớp một đến lớp bốn trộn với nhau thành một lớp phụ. Đây quả thực là điều đáng xấu hổ, giống như biết tự đi tè mà vẫn bị quấn tã đeo “bỉm”. Trêu bọn họ “lớp tù binh” to mồm nhất chính là lũ bạn bè thân quen, những người vừa mới từ biệt vườn trẻ. Cao Dương, Trương Yến Sinh, Uông Nhược Hải gần như hét với chỉ một mình Phương Thương Thương, cậu cúi đầu xuống mà vẫn thấy khuôn mặt chúng đắc ý trên đau khổ của người khác hiện lên rõ mồn một.

Cô Đường như câm như điếc trước những lời chế nhạo, cho phép lũ trẻ mặc sức tự do ngôn luận, thậm chí còn mỉm cười trước những từ ngữ ác liệt nhất. Đủ thấy cô Đường thực ra không đến nỗi cứng nhắc. Với những lời trêu đùa vô tâm vô tư của bọn trẻ, cô sẵn sàng vui vẻ thưởng thức.

Rẽ vào con đường nhỏ trước bách hóa Thúy Vy liền thấy rất nhiều học sinh đổ về từ các ngả, trước cổng trường lại càng đông đảo tấp nập, cờ bay phấp phới, hình như có cả tiếng loa phát những bài hát nhi đồng vui tươi. Rất nhiều cô giáo đứng trước cổng đón học sinh. Họ không mặc bộ đồng phục đội thiếu niên hôm trước mà giản dị hơn nhiều, trông cũng đáng tin cậy hơn.

Những cô bé cậu bé đeo khăn quàng đỏ bước vào cổng trường nhất loạt giơ tay chào cô giáo, nhìn từ xa như từng lớp sóng dồn. Cô Đường vừa nãy còn nhìn đông nhìn tây giữa biển người giờ chẳng thấy đâu nữa. Cả lớp vốn bám chặt lấy nhau cũng tan đàn xẻ nghé. Bốn bề chỉ có những vầng trán nhấp nhô, mặt mũi lòa nhòa của những đứa trẻ lạ.

Phương Thương Thương đi lạc. Vòng tới trước bức bình phong trắng như đậu phụ bên trên viết chữ, trước mặt là dòng học sinh đi như nước tuôn. Cậu bị cuốn theo dòng người, tới chỗ nào cũng cảm thấy như vừa mới đi ngang qua. Chui qua một dãy nhà, lũ trẻ ở đó trông lớn tuổi hơn. Cuối cùng cậu nhìn thấy sân vận động có tường gạch đỏ ôm vòng quanh, có đài chủ tịch bằng xi măng trơ trọi và một cột cờ trên đó quốc kì đang tung bay. Còn có hai dãy nhà xây tách biệt, ra ra vào vào là những anh chị cao lớn lạnh lùng. Người xung quanh chẳng biết biến đi hết tự bao giờ, cậu bỗng thấy hoảng, vội vã quay đầu đi ngược lại. Đi vài bước bắt đầu chạy, cả sân trường trống không, dọc đường trở lại không một bóng người. Chạy tới bức bình phong, cổng trường cũng trống trơn lặng lẽ, như thể cảnh tượng huyên náo ban nãy chỉ là ảo giác chưa từng xảy ra.

Trong một tích tắc, Phương Thương Thương trợn mắt sống lại cơn ác mộng thường xuyên hồi nhỏ: dưới trời nắng, cảnh vật xung quanh và bầu trời xanh như những khối dày đang ép dần về phía cậu, còn cách một quãng nhưng có thể cảm nhận được sức nặng của chúng. Chỉ một tích tắc thôi, cảm giác trơ trọi trống rỗng đầy áp lực lại biến mất, cậu nghe thấy những tiếng người văng vẳng xa gần, nhìn thấy những khuôn mặt sau những khung cửa sổ mở rộng. Trên lối đi màu đỏ có một người từ xa tiến tới, một thầy giáo to cao, râu quai nón, đi giày thể thao màu trắng, đang vui vẻ ngâm nga, đôi mắt sáng nhìn Phương Thương Thương đầy thiện cảm, hình như trong ánh mắt có chút đùa nghịch. Phương Thương Thương cười, cảm giác vui vẻ dâng lên vô cớ, lòng như tấm gương được lau sạch bụi, chợt sáng bừng.

Cậu đi qua một dãy nhà, thấy Trần Nam Yến ngồi bên cửa sổ, Phương Siêu ngồi bên cạnh. Trong một lớp khác, cậu thấy Trương Ninh Sinh ngồi cạnh một cô bé xinh xắn. Bên ngoài dãy phòng học lớp một đó, cậu phát hiện ra Cao Dương, Trương Yến Sinh, Uông Nhược Hải ngồi trong những phòng khác nhau, bên cạnh đều có một bạn nữ ngồi cùng.

Lần theo những tấm biển gỗ trên cửa phòng học, cậu đi đến căn phòng cuối cùng của dãy, trên biển có chữ viết bằng nét bút lông: Lớp Một-Sáu.

Phương Thương Thương vừa bước vào lớp liền cảm thấy bên trong u ám lạnh lẽo, một phụ nữ trẻ cất giọng nhẹ nhàng hỏi tên, bảo cậu đi theo xuống dãy bàn cuối cùng. Mặt bàn vàng rượi, rộng rãi, đóng liền ghế, một cô bé tóc hai bím chấm vai đã ngồi nửa kia của ghế. Cô bé nghiêng người về trước, nhìn chằm chằm lên mặt bàn dốc, không hề nhúc nhích, trông như một động tác chào đón nồng nhiệt được thực hiện nửa chừng. Mũi cô bé khá nhọn, như ngầm bảo người khác rất dễ sa vào chờ đợi những thứ sẽ rỏ xuống từ cái nhọn nhọn kia. Da cô bé rất mỏng. Phương Thương Thương ngồi xuống vô tình chạm phải cánh tay để trần, máu trên da chảy qua thật nhanh. Tôi nhận ra đó là một trong đám bé gái xinh xắn bên doanh trại thông tin.

Trong phòng còn rất nhiều bạn khác, chia nam nữ ngồi thành từng cặp. Bọn họ đều im lặng. Nếu không nhìn dần ra, chắc chắn không thể ngờ mình đang ở giữa bao nhiêu người như vậy. Phương Thương Thương thấy Trần Bắc Yến ở phía trước bên phải, gầy như sợi mì, căng thẳng bất an ngồi bên cạnh một thằng bé đầu tóc rối bù. Cậu ngồi xuống xong, vẫn còn một số bạn lục tục vào lớp, luýnh quýnh trước cửa rồi được dẫn vào, sắp xếp vào giữa mọi người. Tôi nhìn thấy những gương mặt quen: Vu Sảnh Sảnh, Hứa Tốn.

Cửa phòng học đóng lại, có thể do vị trí mặt trời thay đổi, dãy cửa sổ hướng nam rõ ràng là sáng hơn lên. Cô gái trẻ viết lên bảng một chữ “Chu” to tướng, bảo chúng tôi đó là họ của cô, sau đó cô cầm cuốn sổ có tên chúng tôi để điểm danh, đọc đến ai người đó phải đứng dậy, cô lặng lẽ quan sát kĩ lưỡng từng bạn, như muốn ghi nhớ người đó mãi mãi.

Chúng tôi cũng nhìn cô rất kĩ lưỡng, tựa như muốn tìm thấy điểm đặc biệt trên khuôn mặt đó.

Quả thực khuôn mặt cô Chu rất không “thông thường”: da ngăm đen, mắt cá lồi, mũi hếch, môi dày. Trông cô giống những đứa bé mặt đen bóng hát “Phương Tây có những gã đen cưỡi cổ chúng ta…” trong chương trình Quốc tế thiếu nhi khi đã lớn lên. Như thế cũng không có gì kỳ lạ, nhưng cũng khiến người ta liên tưởng, cảm giác như cô đến từ một miền rất xa. Phương Thương Thương biết đất nước cực kì rộng lớn, không hiểu có tiếp giáp với châu Phi hay không.

Cách ăn mặc của cô cũng là một phong cách tôi chưa từng thấy: vải mỏng mỏng, là thẳng tưng, hơi ửng lên một màu gì đó. Cô đi lại, xoay người đều không xuất hiện một lằn gấp, nếp nhăn nào. Trông như một cánh bướm ép khô trong sách. Gió thổi cũng không lay động được tóc cô, chúng xòe ra ở phía sau đầu, vững chắc như thể không phải tóc thật, mà là phần điêu khắc xung quanh tượng đầu gỗ. Tôi cũng để ý chân cô - Phương Thương Thương có cái tật, nhìn ai cũng nhìn chân đầu tiên - một đôi guốc cao gót nhọn hoắt, lộ quá nửa phần mu bàn chân. Rất nhẹ nhàng, có trọng điểm, cô bước đi lách cách như tiếng máy điện báo.

Cô nói năng lùng bùng, tựa như hai miếng môi dày dày màu hồng cản trở âm thanh phát ra. Tôi không ám chỉ cô bị giọng ngoại tỉnh, mà là một số từ bị mất, bị chặn lại, nghe những câu không đầy đủ rất dễ mệt mỏi. Dần dần không theo kịp cô nói nữa, cảm giác như bị cô đẩy ra xa, lòng dạ theo đó thành ra nguội lạnh, chán nản.

Tôi không ngờ cô giáo thật sự lại là như vậy, hoàn toàn trái với những gì Phương Thương Thương được nghe và phỏng đoán. Tôi đã chuẩn bị tinh thần để đối mặt với một người nhe nanh múa vuốt, sôi sùng sục, mắc chứng ám ảnh nói nhiều, chuẩn bị chịu đựng một cú tập kích, một trận quát tháo, kể cả cho Phương Thương Thương một đòn ném qua vai tôi cũng chẳng ngạc nhiên. Tôi thực sự tin Phương Thương Thương có những khiếm khuyết rất lớn, không phải là kiểu con ngoan trò giỏi mà người ta hay nói, hơn nữa nếu chỉ bằng nỗ lực cá nhân để tiến bộ thì không có hy vọng gì. Cho nên phải trông vào giáo viên, vào lời nói, vào thái độ, vào những hành động và biện pháp cưỡng chế. Tôi thành tâm trông đợi, hy vọng sự dạy dỗ quản lí của nhà trường giúp Phương Thương Thương đạt đến một tầm vóc mới: nhận biết tất cả mặt chữ; tay chân lanh lợi bản lĩnh, không ai đánh nổi; độ giác ngộ cực kì cao, cực kì khôn ngoan, giao cả nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa vào tay cậu cũng không sợ xảy ra điều tiếng lộn xộn gì, quan hệ của cậu với Mao Chủ Tịch mới là mối quan hệ tốt đẹp nhất.

Cô không được đối xử với chúng tôi như thế này, nhã nhặn, ôn tồn, lịch thiệp, hiền lành, nhường nhịn - khiến người ta như bị đập một cái mông lạnh tanh vào mặt.

Lúc đó, quả thực không biết phải miêu tả cảm giác của tôi và Phương Thương Thương về cô Chu như thế nào nữa. Một năm sau, khi nổ ra Cách mạng văn hóa, tôi mới tìm ra một từ chính xác, cô “không cách mạng”. Cũng chẳng có gì thật rõ ràng đủ để tố cáo, hoàn toàn chỉ là một thứ ấn tượng. Người phụ nữ dạy Phương Thương Thương được ba bốn năm, chỉ để lại trong tôi ấn tượng của buổi học đầu tiên. Khuôn mặt, áo quần cho đến tư thế động tác dường như không hề thay đổi, tay cầm cuốn sách đứng trên bục giảng lúc sáng lúc tối, đầu cúi xuống, nhỏ nhẹ cất tiếng. Chúng tôi ngồi xa xa, ngơ ngác nhìn cô như một cái bóng ngày ngày chuông reo là xuất hiện, lặp đi lặp lại. Muốn cái bóng biến mất phải chờ tiếng chuông tiếp theo.

Cô dạy ngữ văn hay làm tính tôi cũng chẳng nhớ, bao nhiêu ngày học tập như thế chắc chắn cô đã dạy cho Phương Thương Thương những kiến thức cơ bản nào đó. Nhưng tôi cảm giác cô không để lại ảnh hưởng sâu sắc nào. Có một tình thế vẫn đọng lại trong kí ức tôi rõ rệt như mới ngày hôm qua, có lẽ rất điển hình cho thái độ của cô đối với chúng tôi:

Đường Thúy Vy sau cơn mưa, bên ngoài cổng số 29, cô bước trên mặt đường nhựa được nước mưa dội rửa đen bóng, Phương Thương Thương và Hứa Tốn đang rón rén đi dưới phần đường đất lầy lội toàn bùn. Cô vừa đưa xong một nhóm trẻ tan học, đang trở lại trường, hai đứa vừa tự tiện trốn về mặc dù đang bị án phạt ở lại. Đi về phía hai đứa nhưng cô làm như không thấy, chẳng hề có thái độ, vẫn dáng vẻ thường ngày, thẳng tưng tưng đi ngang qua mặt cả hai. Suốt đoạn đường chỉ có ba người, ánh sáng trên mặt cô đen trắng rõ ràng, tôi không nhìn thấy có hoạt động tâm lý nào trên đó, vẫn bình thản, nhàn nhạt, khép kín. Phương Thương Thương và Hứa Tốn dường như rất đắc ý, không còn sợ bị cô bắt gặp, có phần ngang nhiên hơn.

Phương Thương Thương phân tích có lẽ cô sợ guốc cao gót dính bùn nên không dám đuổi bắt hai đứa.

Cô Chu đi khỏi lớp của Phương Thương Thương lúc nào tôi không để ý. Thời gian đó, rất nhiều người đột ngột biến mất. Các bạn trong lớp cũng rất hay chuyển trường hàng loạt, bỏ trống rất nhiều chỗ ngồi, có lúc vài năm sau khai giảng lại thấy trở về. Cũng có người không bao giờ gặp lại.

Một thời gian dài, nghe đến “đầu óc tư sản”, “việc không của ta, tránh cho rõ xa”, “biết sai im lặng vẫn là hơn” là chúng tôi nghĩ tới đôi môi dày khép chặt của cô Chu, đến mớ tóc xoăn không động đậy và ánh mắt thấp thoáng như một chút ánh đèn hắt bên ngoài cửa sổ. Vị giáo viên này chỉ để lại những ấn tượng khô khan như thế.

Ngày hôm đó, trường còn tổ chức một buổi lễ khai giảng trên cái sân vận động có tường đỏ bao quanh. Tôi nhìn thấy hiệu trưởng trên đài chủ tịch, một vị nguyên thiếu tá, khoác chiếc áo dạ quân dụng màu vàng cũ, gầy gò, nói trước máy phóng thanh nghe giọng vẫn bé và yếu. Tên thầy với chỉ huy trưởng thượng tướng Trương Tông Tốn bên quân huấn chúng tôi chỉ khác một chữ: Trương Tông Nhân. Theo ngụ ý của tôi, hai người này có lẽ, gần như, rất có khả năng là anh em ruột. Ông anh lãnh đạo người lớn, ông em lãnh đạo trẻ con, phân công hợp tác rất hài hòa.

Là một đứa trẻ vừa bước vào trường đã được vị thiếu tá làm thủ lĩnh, Phương Thương Thương rất hài lòng. Thiếu tá cũng gần như trung đoàn trưởng rồi. Một trường tiểu học có trung đoàn trưởng, mọi người sẽ mặc sức tiếu ngạo giang hồ.

Tiểu học Thúy Vy không phải là trường tốt ở khu vực chúng tôi. Danh tiếng thua xa trường Dục Anh, Mười Một, cũng không thể bằng trường Bảy-Một của hải quân, Dục Hồng của không quân, Sáu Một của tổng cục hậu cần. Thực ra tôi cũng chưa tới các trường kia để so sánh, chỉ nghiêm túc tin rằng, sự hơn kém của một trường phụ thuộc vào việc học sinh trường đó có phải cùng một doanh trại hay không, với tôi đó là dấu hiệu của sự nguyên chất, tính ưu việt.

Chúng tôi thì tạm bợ quá, trẻ con của ba doanh trại đều vào đây. Thời điểm Phương Thương Thương đến trường, tiểu học Thúy Vy đã chiêu sinh rộng rãi trong xã hội. Một nửa số học sinh là con cái gia đình xung quanh, xuất thân rất đáng ngờ, “Hoàng Lâu” gì gì đó - một tòa nhà cô độc bên đường, xung quanh cũng chẳng có tường rào, không ai đứng gác, tầng dưới cùng lại còn bán lương thực; lại còn “Hiệu Dương Phường” gì đó nữa, vừa nghe đã thấy giống chỗ dệt lông cừu, biết đâu đấy nhà nào cũng nuôi đầy dê. Sự xâm nhập của bọn trẻ này khiến cả khu vực “Thúy Vy” trở nên tầm thường, rất ít màu xanh thực thụ[2]. Nói cách khác chỉ còn là một thứ tạp hiệu.

May mà có thiếu tá, vớt vát lại được tí thể diện.

Đồng chí thiếu tá đứng trên đài chủ tịch treo đầy các bức chân dung, cờ xí phấp phới, như một vị anh hùng, khảng khái trao lời với lũ thuộc hạ chúng tôi. Đội hình nghi thức thiếu niên tiền phong rực rỡ đứng dưới đài khiến khung cảnh gần giống một buổi duyệt binh. Tôi đã nói Phương Thương Thương có tư tưởng ưa cái lớn, ngưỡng mộ quân đội hoặc các đội ngũ gần giống quân đội, hễ gặp là hạ mình, bủn rủn tinh thần, trưng ra một bộ dạng trung thành nhất, thậm chí còn tỏ ra sốt ruột thay người ta, coi thường đám học sinh mới lơ ngơ nhốn nháo hơn bất cứ ai khác.

Phương Thương Thương ra sức thể hiện động tác đứng nghiêm, kiêu hãnh liếc xéo bạn bên cạnh, tự thấy mình thật tinh nhuệ, người khác chỉ là một đám ô hợp, chỉ mong có người đến chỉnh sửa cho.

Thiếu tá đứng trên đài nói năng rôm rả, không phải lời của bản thân mà là một mớ ngôn từ công cộng, chủ yếu được tổ hợp từ câu chữ của Lâm Bưu[3]. Nguyên soái họ Lâm là một nghệ sĩ dân gian, có tài sáng tác bài nói vần vè thuận miệng. Tư tưởng sâu sắc lớn lao của Mao Trạch Đông qua tổng kết quy nạp của ông ta chỉ còn đôi ba câu. “Thầy Lâm” mở ra luồng gió xã hội mới, không có ông ta, thời đại ấy sẽ thiếu đi không ít náo nhiệt.

Phương Thương Thương nghe thiếu tá thao thao bất tuyệt, một câu cũng chẳng hiểu nhưng trong lòng dường như cũng không đọng lại thắc mắc nào. Ngôn từ đó thật kỳ diệu, người không biết gì nghe cũng thấy say sưa. Những câu ngắn gọn, dùng từ khoa trương tùy tiện với những tính từ cấp độ cao nhất, chỉ nghe vài câu đã thấy trong lòng tràn trề, khoan khoái, không còn chú ý đến nội dung, bị mê hoặc bởi âm hưởng đầy tiết tấu. Chỉ cần câu cú đối ứng ngay ngắn, có vần, lỗ tai liền thấy dễ chịu, trong lòng thấy khâm phục.

Thứ ngôn ngữ đó không xa lạ với những đứa vừa rời vườn trẻ, nói chung là cùng kiểu với bài hát nhi đồng. Đều chẳng nói đến cái gì nghiêm chỉnh, cốt sao miệng phát ra thấy hay. Thế giới của chúng tôi rất trong sáng, giản dị, chẳng có mấy cái gọi là trao đổi suy nghĩ, quan hệ con người cũng rõ ràng, đơn giản, ngôn ngữ không còn là công cụ, chỉ là sự tiếp diễn của những thói quen cơ thể. Cũng như chúng ta không còn sống trên cây, nhưng hễ bắt gặp cây lại bất giác muốn ôm tay vào, hoặc leo thử mấy bước.

Vị thiếu tá trên đài chủ tịch vào ngày khai giảng vĩnh viễn không bước xuống nữa, cũng để lại trong tôi một ấn tượng duy nhất như kiểu cô Chu. Tôi chỉ nhìn thấy một hình ảnh: ông ở trên đài, vàng khè, diễn một vở kịch câm đầy kịch tính, xuất hiện một âm thanh không phải của ông ta, cuồn cuộn như sấm, lướt qua đỉnh đầu chúng tôi. Chúng tôi đã có quá nhiều đại hội trên cái sân vận động có tường đỏ bao quanh đó, nhiều lúc nhớ lại thời tiểu học của Phương Thương Thương chỉ thấy toàn họp với hội. Có thể hôm khai giảng đó không đến nỗi màu mè như những buổi hội họp về sau, hiệu trưởng cũng không phải mặc quân phục cũ để làm oai. Nhưng với tôi vẫn là một, tôi không phân biệt được sự khác nhau của hội họp trước và trong Cách mạng Văn hóa. Tất cả đều ầm ầm ào ào, khung cảnh sục sôi, bắt chước khẩu khí của các nhân vật lớn bằng ngôn ngữ của trẻ con, đối với lũ trẻ cũng khá thú vị.

Chuyện còn lại của ngày hôm đó là tôi biết tên cô bé ngồi cạnh Phương Thương Thương: Ngô Địch.

❀ ❀ ❀

[1] Vâng. (Tiếng Nhật, viết kiểu Romanji là “hei”) - ND

[2] Thúy Vy nghĩa là xanh lục, đẹp đẽ.

[3] Một trong “Bè lũ bốn tên” của Cách mạng Văn hóa Trung Quốc.