Chương Mười Tám

Đâu đâu cũng là ông ta. Mấy chục tấn, hơn một lạng, đội mũ tám cạnh, trên cạnh lược, đối diện phố lớn, bước giữa thế gian, già sụp cả mắt, trẻ tuổi mềm mại như cô gái, cầm ô, giơ tay kêu gọi, cười, trầm ngâm, hút thuốc lá, khoác áo choàng xanh, sừng sững trước cổng lớn, cài trên ngực áo, nhiều màu, đen trắng, bằng đá cẩm thạch, bằng xi măng trắng, thạch cao, gạch, sứ, nhôm, nhựa có cả bằng bột xốp nữa. Đi đến đâu, ông ta cũng ở bên bạn, tựa hồ một phần của thế giới thiên nhiên.

Giống như nhấc cái nắp đậy hố xí lên, tất cả bẩn thỉu phơi bày ra. Chúng tôi ghé khắp nơi xem báo chữ to. Trong nhà khánh tiết của doanh trại, một ít trong góc nhà ăn tập thể, một ít ở khu làm việc, Đại Cách mạng Văn hóa bắt đầu, khu làm việc không còn canh gác cẩn mật như trước, trẻ con có thể vào được. Có lúc chúng tôi còn đi xem tiểu học và trung học Thúy Vy, báo chữ to ở đó càng dày đặc, dán kín mọi khoảng tường, hai bên hành lang, trong trường căng nhiều dây thép như phơi quần áo, những tờ báo khổ lớn buông xuống sát đất, cả sân trường biến thành một mê cung vách bằng giấy.

Dưới nắng hè gay gắt, tôi cảm thấy kinh hãi từng chập. Tôi phát hiện ra tội ác ở gần mình đến thế, chính trong những người lớn xưa nay luôn một vẻ đàng hoàng oai vệ. Bọn họ nói dối, phản bội, ăn chặn người khác, toàn một lũ đê tiện vô liêm sỉ. Đặc biệt đáng căm giận nhất là bọn họ lấy nhiều vợ. Người vợ thứ nhất, một bà già rất tốt, nữ cán bộ lão thành, lương khá cao, nhất quyết đòi ly dị, đổi người trẻ trung cấp bậc thấp. Mẹ lũ trẻ trong doanh trại tôi ở chẳng mấy người là cả, toàn sau này lấy về. Dĩ nhiên, tôi không hiểu sau khi kết hôn hai người chủ yếu làm việc gì, trực giác bảo rằng đó là sự câu kết bẩn thỉu, tất cả những gì trong sáng đều bị làm ô uế cả. Có thể những ngôn từ khuếch trương với giọng điệu khinh miệt hay phẫn nộ trên các tờ báo chữ to khi nhắc đến loại việc này đã ảnh hưởng đến tôi, khiến tôi cảm thấy đó là phạm tội. Thành thực mà nói, tôi bị những sự việc thế này cuốn hút rất mạnh, bị chi phối bởi một cảm giác thấp hèn. Nhìn thấy những dòng mực đen giấy trắng đề cập chi tiết về quan hệ nam nữ tôi hết sức khó chịu, cảm giác hơi chuếnh choáng, như kiểu bị chó liếm, càng khó chịu càng muốn thêm một lần nữa. Rất bực mình, cáu giận với phản ứng của chính mình, thậm chí căm ghét nhưng lại không thể dập tắt những bối rối trong tâm tưởng, thế là nổi giận, thế là hừng hực vấn đề đạo đức: tốt với nữ giới thì là con vật, loài vật thấp cấp nhất. Tất cả bọn này đều đáng chết! Sau này kiên quyết không lấy vợ, một lòng theo Mao Chủ Tịch làm cách mạng.

Mỗi tuần đều có xe tải của phái tạo phản địa phương xông đến doanh trại chúng tôi đòi bắt người nhà của những quân nhân làm việc tại địa phương. Các chiến sĩ trung đội cảnh vệ chặn lại không cho họ vào, bọn họ đứng chật cổng, tranh cãi kịch liệt với cán bộ quản lí đến hòa giải. Hai bên đều giơ “hồng bảo thư”[1], ôm tay trước ngực như lên cơn đau dạ dày, thi nhau trích dẫn lời của Mao Chủ Tịch để chửi nhau, thỉnh thoảng lại giơ tay hô Mao Chủ Tịch muôn năm. Chiến sĩ cảnh vệ giữ kỉ luật, đánh không trả miếng chửi không đáp lời. Thường chỉ tay không đứng sát thành một bức tường người. Dẫu sao chuyện kia cũng chẳng liên quan đến họ, bọn họ không việc gì phải nóng. Phái tạo phản làm liều xông lên phá ra được một lối. Bấy giờ lũ trẻ nhỏ vội chạy về các nhà gọi bọn trẻ lớn. Đám trẻ lớn đều là hồng vệ binh, đánh người cũng không phạm pháp, liền buộc khăn đỏ lên đầu, xuống đất gặp người lạ là đánh. Những kẻ mới tới đều là thành phần trí thức thuộc hệ thống quản lí văn hóa địa phương, nhỏ bé yếu ớt, đeo kính trắng, rất nhiều người tuổi đã trung niên, bị đánh đến đỏ mặt bạnh cổ vẫn gắng gượng ưỡn ngực nói lý. Có lúc bọn trẻ lớn rượt đánh những người kia trốn ra ngoài, lũ trẻ bé cũng bám theo sau hò hét dọa bắn súng chặt đầu, nhìn từ xa cũng có dáng một đội ngũ hơn trăm người hùng hậu, ầm ầm ào ào rượt đuổi tới tận đầu đường Thúy Vy mới tản ra. Đội sau lại thành ra đội trước, cả lũ cong lưng đua nhau chạy vội về doanh trại.

Doanh trại chúng tôi phải dựa vào lũ trẻ bảo vệ. Điều đó làm bừng lên cảm giác trách nhiệm trong lòng mỗi đứa, cũng tạo thành một “quan niệm vùng miền” của mình. Thấy trẻ con nơi khác đến liền xông ra chặn, soi xét lục soát đủ đường, lơ mơ là cả bọn đuổi đánh. Nhiều đứa đến thăm người nhà cũng bị đánh. Chính từ lúc đó, lũ trẻ bên tôi bắt đầu đánh tập thể với bên hải quân. Chúng tôi hay sang bên đó xem văn nghệ, lò nước nhà tắm hỏng lại sang bên đó tắm rửa, hoặc sang xem ồn ào linh tinh, vv… bọn họ cho đó là hành động xúc phạm và xâm lược.

Đầu đường Thúy Vy ngày nào cũng có vài trăm chiếc xe đạp tụ tập, yên xe kéo lên rất cao, lộ ra một đoạn i nốc sáng loáng, nhiều xe tháo bỏ poóc ba ga, trên ghi đông lắp chuông, một dây khóa sắt màu đỏ hoặc lục vắt loằng ngoằng như con rắn. Những người đó mặc áo bộ đội vàng tuềnh toàng, đội mũ nỉ của quân đội, một tấm băng lụa đỏ rất rộng buộc tùy tiện trên cánh tay bị gấu tay áo xắn lên che lấp gần hết, chỉ còn thấy phần mép không có chữ. Một chân chống xuống đất, vừa nói chuyện hơi khói vừa bay ra từ miệng mũi; có người đèo người khác đi vòng số tám, kẻ thì đứng một mình chằm chằm nhìn người qua đường ánh mắt kiêu ngạo và thù địch, thỉnh thoảng có đôi ba phụ nữ mặc quân phục đứng giữa bọn họ nói gì đó, những lúc đó mặt mũi mấy người kia cười khì khì. Có lúc một nhóm ăn mặc tương tự phóng như bay đến nơi. Những người mới đến vồn vã bắt tay người cũ, nói những lời hào hùng phấn khởi. Có một người thường một mình đi bộ đến, đầu đội mũ lính vải, rất đen, trên mặt đầy sẹo nhiều hình thù, trông dáng vẻ rất rắn rỏi, ung dung. Ông ta cứ thế đi, mọi người ai cũng biết mặt, gọi ông ta là “Tiểu Bảo”.

Nhìn những người đó, bọn Phương Thương Thương liền nháy nhau, chọc chọc vào sườn, khẽ nói đầy kính nể: “Ba trường” đấy. Đó là đội ngũ “liên quân phòng vệ ba trường” của hồng vệ binh trung học Thúy Vy, Dục Anh và Thái Bình dựng lên, một tổ chức hồng vệ binh “dữ dội” nhất khu vực. Mấy trăm người này mới chỉ là số ít của trung học Thúy Vy. Đại quân thực sự từ phía Tây kéo đến, vàng rực một góc trời, khiến tôi nhớ tới cảnh trời sắp ngả hoàng hôn. Không thể lột tả hết cảnh tượng hùng tráng ấy, chỉ còn nhớ như in cảm giác chấn động tâm hồn, thấy bọn họ thật huy hoàng - đi thực hiện sự nghiệp vĩ đại. Họ đi “đấu” Bộ Công an.

Có lúc sáng sớm đã nhìn thấy những nam thanh nữ tú gia nhập đội quân ngồi trên những chiếc xe tải lao vun vút, dọc đường đi hò hét ồn ào, hô vang khẩu hiệu. Bọn họ có tên gọi rất kêu: “Tam quân xung phái”[2].

Một số chiến sĩ cao to đen sì sì bước ra khỏi nhà khánh tiết, mặt mũi hầm hầm, vừa đi vừa quát hét, nhất loạt leo lên mấy chiếc xe tải. Bọn họ thuộc đội “ba môn phối hợp” đóng bên trường bắn Trường Tân Điếm, hay sang đấu bóng rổ trên sân có đèn với cán bộ trẻ doanh trại chúng tôi. Trong số họ có những người đang giữ danh hiệu vô địch toàn quốc về ném lựu đạn, vượt chướng ngại vật, xạ kích và cả toàn năng, có thể nói là võ nghệ siêu quần. Bọn họ đang cãi nhau với ai đó, đứng trên xe vẫn hoa tay múa chân gân cổ hét. Hai nữ chiến sĩ quân y tay khoác vai nhau thong thả đi ra, dừng trên bậc cấp mắng lại bên kia, mặc sức thả giọng, vừa chói vừa giòn. Xe tải chuyển bánh, các chú các cô vẫn say sưa đấu khẩu.

Tôi đã quên bên nào chửi bên nào, chỉ thấy một câu rất thuận miệng, nghe một lần đã nhớ: Bờ sông không cỏ xanh, lừa bảo hoàng chết đói.

Trung tướng Tôn tháo quân hàm quân hiệu, gõ phèng la choang choang, đi dọc phía tây sân vận động hô: đả đảo lão Tôn.

Chúng tôi bước một hai trên con đường đầy bóng cây đào phía đông sân vận động, bám ngay sau lưng con trai ông. Vừa đi vừa đồng thanh: mông to mông to.

Người con trai bất chợt quay lại ra bộ rượt đuổi, mặt cười cười. Chúng tôi cũng mặt cười cười lập tức chạy tản ra.

Hàng loạt hồng vệ binh từ các địa phương vào ở trong doanh trại chúng tôi. Trong câu lạc bộ, nhà khánh tiết, nhà ăn tập thể, chỗ nào trống là trải ra nằm, mỗi người một cái chiếu cỏ, giờ cơm vào nhà ăn lĩnh hai bánh bao không nhân một bát nước sôi. Quân phục họ mặc phần lớn là tự nhuộm, màu không chuẩn, trông như táo còn xanh. Những bộ quân phục thật cũng phần nhiều là áo lính chỉ có hai túi. Có người tự làm hai túi phía dưới nhưng vẫn dễ nhận ra, bởi vì áo lính có lỗ cúc trên túi, áo sĩ quan nắp túi nhét vào trong.

Bọn họ rất chất phác, dáng dấp con em nông dân, giọng địa phương rất nặng. Gặp bọn trẻ chúng tôi là hỏi: Bố em làm chức gì? Trong này toàn trung đoàn trưởng hả?

Chúng tôi lăn ra chiếu của họ, nói: Khu chúng em còn nhiều quân đoàn trưởng nữa kia.

Ban ngày, bọn họ đi bằng xe tải của doanh trại, buổi tối trở về rất hạnh phúc, ánh mắt lấp lánh những phấn khích và sung sướng của sinh lí được thỏa mãn. Thường xuyên có người vẫn còn lâng lâng mê mẩn, nhảy tưng tưng vừa cười vừa nói, khóe mắt nhạt nhòa những lệ, một cánh tay đu đưa, năm ngón siết chặt. Những người lắm chuyện trong doanh trại kéo đến lần lượt cầm bàn tay đó, bắt đi bắt lại, hai tay bắt chặt, lắc lắc không rời, trên mặt cũng hiện ra nét hạnh phúc và say đắm rạng ngời. Đó là bàn tay từng được bắt tay Mao Chủ Tịch. Tôi cũng chen lên nắm lấy bàn tay đó, hy vọng mình cũng phấn khích theo, nhưng không thấy gì, chỉ có mồ hôi tay và mấy vết chai.

Người kia thề cả đời không rửa tay nữa.

Về sau Phương Thương Thương được xem phim tài liệu màu cảnh chủ tịch Mao duyệt đội hồng vệ binh. Chủ tịch chầm chậm dịch chuyển, đi tới đi lui trước lan can trắng trên tầng lầu Thiên An Môn. Phía dưới cầu Kim Thủy, hồng vệ binh đứng chật, mặt chan hòa nước mắt, cả người nhấp nhổm, kêu, thét, mồ hôi đầm đìa - làm gì thế chứ hả!

Hồng vệ binh đến đến đi đi, thỏa mãn rồi thì về, về sau bắt đầu thấy ghét. Có một đám thỏa mãn vài lần vẫn không chịu đi, ở lì trong doanh trại chúng tôi, ăn uống miễn phí, thăm chơi các công viên của Bắc Kinh. Sau cùng họ dám dán cả báo chữ to, nói doanh trại chúng tôi cho họ ăn quá kém, chỉ có bánh bao, nước sôi, không có thức ăn, còn các ông các bà trong doanh trại toàn cá với thịt. Dở hơi, các vị ăn miễn phí còn chúng tôi phải bỏ tiền ra. Lũ sài lang mắt trắng kia được voi đòi tiên. Bọn họ đứng trước nhà ăn khiếu nại bị ngược đãi hãm hại, nói rằng họ là khách được chủ tịch Mao mời đến, ở chỗ chúng tôi đói gầy cả đi, kêu gọi chúng tôi cùng đứng lên phá bỏ xã hội thiếu công bằng. Nói năng rất hùng tráng hiên ngang, nhưng cốt lõi vẫn là đòi ăn. Động cơ đen tối mà nói thành cả thế giới này có tội, đám hồng vệ binh này cũng cho chúng tôi hiểu thêm “hình nhi thượng” phục vụ cho “hình nhi hạ” là như thế nào.

Một cột khói đen bay từ bên doanh trại hải quân xông thẳng lên trời. Xe cứu hỏa ré những hồi còi kinh tâm táng đởm từ xa lao đến. Phương Thương Thương trèo lên tường rào, thấy một dãy nhà trệt to lớn bên cạnh nhà ăn đang bốc lửa. Ngọn lửa trùm lên mái nhà, nhảy múa trên từng hàng ngói trắng, trông qua không có gì tội lỗi, những chỗ lửa liếm đến trông vẫn bình thường vô hại. Những cảnh sát phòng cháy chữa cháy đầu đội mũ sắt, chĩa cột nước trắng xóa lên, bọn chúng liền rút vào trong nhà. Khói đen cuồn cuộn tuôn ra qua cửa sổ, cửa đi, nhuốm đen cả khung cửa và khu vực tường xung quanh đó, chẳng nhìn thấy tí lửa nào. Khung cảnh rõ ràng không nguy ngập gì lắm, chỉ còn thấy những con người vội vã tất bật. Mặt đất lênh láng nước, chảy như suối. Rất nhiều trẻ con của hải quân đứng xung quanh xem. Nhìn thấy bọn chúng tôi đứng chật trên đỉnh tường rào bèn quay lại quát: Nhìn gì mà nhìn, muốn đánh à?

Lũ bên tôi liền giương ná: Lại đây!

Bọn kia nhặt đá ném rào rào, bên tôi căng ná bắn lại. Bọn kia ồ đến như bầy ong, chúng tôi vội vã nhảy xuống bên nhà mình, tìm đá sỏi ném sang, bên kia gạch đá cũng rào rào bay lại như mưa.

Đến lúc chúng tôi lại thò được đầu lên nhìn sang, căn nhà kia chỉ còn bộ khung đen sì, khắp mặt đát bốc khói, lửa đã tắt hẳn, một cảnh sát chữa cháy ngã trên mái xuống, nằm bẹp, mọi người phải khiêng chạy ra ngoài, anh ta ôm sườn tỏ ra cực kì đau đớn, sau đó hình như hôn mê. Tôi không nhìn thấy máu.

Chiếc “Lá cờ hồng” nhà Lý Tác Bằng oai vệ lướt qua trước lầu nhà tôi như một du thuyền màu đen, lưng dài mông căng, thân mình rộng lớn gần sát sang hai bên vỉa hè.

Nghe “lịch pịch lịch pịch” như chuỗi rắm của người khổng lồ là biết ông con trai béo ú của nhà họ Lý cùng với chiêc mô tô “Thanh kiệu” Tề Nam sản xuất dưới đít đang cuốn gió vênh vang trờ tới.

Trên tường nhà trong khu hải quân quét vôi khẩu hiệu: Kiên quyết ủng hộ các thủ trưởng Lý, Vương, Trương.

Đêm đêm từ phía hải quân và Hoàng Lâu liên tục vọng tới tiếng tranh cãi qua hàng loạt cái loa, giọng phụ nữ chua như kèn Ba Tư đêm ngày đấu khẩu, hò hét, chế giễu, chửi mắng, trích đọc Mao tuyển và cả thơ phú của chủ tịch. Cái tên Đỗ Luật Minh rất hay được nhắc đến, không hiểu người này liên quan gì, vội vàng dò đọc Mao tuyển, lần đầu mới biết là tướng lĩnh Quốc dân Đảng, bị bắt từ hai chục năm trước.

Một đêm trăng cao, mơ mơ màng màng bỗng nghe tiếng phụ nữ kêu cứu, hòa lẫn tiếng “Quốc tế ca”, những âm thanh buồn bã, cảm giác tuyệt vọng khiến tôi trằn trọc bất an, ác mộng ám ảnh. Sớm hôm sau tỉnh dậy, mọi người đã truyền tai nhau hải quân với Hoàng Lâu vừa qua một trận chiến công-thủ kịch liệt thê thảm, những người phòng thủ thất bại. Giờ phút nguy cấp, cô phát thanh viên biết hát Kinh kịch mà người người quen thuộc đã tóm chặt đũng quần nhà cách mạng mới xông vào, bóp nát cả hột của vị sĩ quan trẻ tuổi.

Đại hội đấu tố, hải quân bố trí cảnh vệ dày đặc dọc tường, giữa sân vận động người đông nườm nượp, một vùng biển xám. Bọn trẻ con bên ấy cũng không còn để ý chúng tôi, từng đám từng đám đứng chầu rìa, leo lên cây rướn cổ nhìn về phía sân khấu. Trên sân khấu, một dãy lãnh đạo ngồi sau hàng khăn trải bàn trắng, toàn ông già, vừa nhìn xuống mọi người bên dưới, vừa nhấc cốc thổi vụn chè uống nước. Một ông già tầm tuổi tương đương mặc áo đội mũ bộ đội chần bông đã bị lột hết quân hàm quân hiệu ủ rũ ngồi một mình trên chiếc ghế kê sát rìa phía trước. Ông này rất trắng, béo tốt, gương mặt như người Tân Cương. Cảm giác đó thật kỳ quặc, như một đám bạn hữu bỗng nhiên chia rẽ, tất cả đều quay lưng lại với một người, cô lập ông ta, gạt sang một bên, lạnh lẽo.

Người trên sân khấu lẫn dưới đất đều rất quyết liệt với ông già, hàng loạt cánh tay chĩa ra như rừng trỏ vào mặt người kia hò hét, tiếng như sấm động ầm ì. Ông già trông khá trung thực này bị tố nghe khá đáng sợ, điều gây công phẫn lớn nhất là ông ra lệnh cấp dưới ăn đồ Tây, suốt năm cứ sữa bò bánh mì, chiến sĩ đói chỉ còn da với xương.

Một lần khác bên hải quân giới nghiêm, ba bước một chốt năm bước một trạm gác, cổng thông sang bên tôi cũng đóng. Doanh trại chúng tôi cũng tăng gác, bố trí một số chốt lưu động. Nghe nói phó chủ tịch Lâm đến, gọi là “đích thân thị sát hải quân”. Văng vẳng nghe bên doanh trại họ có tiếng chiêng trống, khẩu hiệu hô rần rần, náo nhiệt.

Nếu bạn có một quan điểm kiên định thế này: cách mạng là vũ lực, là hành động bạo lực của một giai cấp lật đổ giai cấp khác, vậy thì khung cảnh này không còn một chút màu sắc bi kịch hay không khí đáng sợ nào. Ngược lại, bạn còn cảm thấy nhiệt liệt, phấn chấn, khoan khoái thở ra một hơi dài, giống như diều đứt giây, càng bay càng cao, gần như muốn thăng hoa đến một cảnh giới đồng nhất - một thế giới trong suốt như pha lê vô biên vô hạn, bạn hóa thành con át cơ, người khác là bốn bích, ba rô, hai chuồn. Tôi phải nói đó là một sự tự cảm nhận hết sức tốt đẹp, cảm giác như vừa tỉnh giấc mộng lớn, vụt ngỡ rằng mình hiểu thấu cuộc đời, tiếp đó cảm thấy mình mạnh mẽ vô biên, mắt sáng như lửa đuốc, nếu tiếp tục nữa thì như phụ nữ đạt đến cực khoái, từng chập từng chập, như say như dại. Lúc này nếu có bác sĩ xẻ đầu bạn ra, chắc chắn có thể phát hiện một vùng lớn những vật chất gây hoang tưởng tiết ra. Có lẽ y học hiện đại có thể gọi tên hiện tượng này. Tôi gọi đó là “thiên đường trào dâng”.

Loại chất đó một khi tiết ra quá nhiều sẽ không dễ dàng hấp thu. Có rất nhiều bệnh án chứng minh, những người đã thưởng thức cảm giác cao trào trên rất khó trở lại cuộc sống bình ổn, giống người nghiện ma túy hay nói: hút ma túy một ngày, cai nghiện mười năm, suốt đời thèm. Triệu chứng của người bị nặng chủ yếu là: vờ tỏ ra tính cách ghê gớm quyết liệt, bỏ nhà biệt xứ chân trời góc bể, đề xướng những thứ kì quái. Hệ quả là tự dựng môn phái, mê hoặc quần chúng, giả ma giả quỷ, mở lớp truyền dạy…

Là một đứa bé, tôi thực sự không phân biệt được giai cấp nào đang lật đổ giai cấp nào, nhất định phải dựa vào lí luận cách mạng nào, tôi chỉ hy vọng giai cấp trẻ con có thể lật đổ giai cấp người lớn. Chế độ nô lệ đã bị xóa bỏ, phụ nữ bình đẳng rồi, nhân dân thuộc địa được độc lập rồi, chỉ còn trẻ con vẫn còn bị áp bức. Ai thèm quan tâm ai lật đổ ai, chỉ cần thấy hay. Dẫu sao cũng không có đoạn đầu đài, không lò hơi ngạt, không bắn giết hàng loạt, không cắt da róc thịt ngựa phanh thây, chỉ phải đội mũ, gọt tóc nham nhở, diễu ra đường, tên tuổi bị đánh dấu chữ thập, đeo biển, hứng một số phun phun nhổ nhổ. Nói cách mạng nhưng càng giống với biểu diễn, hề Sác-lô cũng chỉ đến mấy ngón nghề đấy thôi. Cho nên, hồng vệ binh cũng đừng tưởng mình thực sự làm sao làm sao, còn người lớn cũng không cần thấy bi tráng quá. Mọi người đều là diễn viên hài có tiếng, học mà vui vui mà học, mang lại cho tuổi thơ tôi những niềm vui vô tận.

Phương Thương Thương bước nhanh mấy bước nắm chặt hai tay Phương Siêu: Xin chào, Công-xtăng-tin Pê-tơ-rô-vích.

Phương Siêu: Xin chào xin chào Vơ-la-đi-mia I-lích. Sau đó cậu buồn bã ngồi xuống nói: Phải chăng sự tàn bạo không đáng có đã xảy ra.

Phương Thương Thương chống tay lên áo may ô cúi xuống: Ai tàn bạo? Chúng ta, Bôn-sê-vích? Hàng nghìn năm qua máu của công nhân chảy thành sông…

Phương Thương Thương vẽ tay ngoằn nghèo như rắn lượn trên bàn: Phải mở cánh cổng Ni-cô-lát?

Phương Siêu nghiêm nghị gật đầu: Phải mở.

Phương Thương Thương vẽ tay ngoằn ngoèo trở lại, rút chiếc lược nhựa của mẹ thổi một hơi, đường hoàng đưa lên chải mái tóc.

Ảnh hưởng đến chúng tôi lớn nhất sau những màn kịch đời sống chính là phim ảnh. Đời sống văn hóa cúa chúng tôi không hề trống rỗng như nhiều người vẫn nghĩ. Cái gọi là phê phán điện ảnh chỉ đề cập toàn bộ phim quay trước Cách mạng văn hóa mười bảy năm. Chúng tôi không hiểu những bộ phim đó có nội dung gì đáng bị phê phán, chỉ biết hấp thu nhiệt tình như đất hạn gặp nước các tính cách nhân vật và dăm câu ba lời đối thoại trong đó, cũng như học tập thần thoại cổ tích truyền thống và những câu phương ngôn xa xưa. Điều đó giúp chúng tôi có vẻ giống một bộ lạc gìn giữ được những nét đặc trưng riêng mình, khởi nguồn từ phim, phát triển thành gốc rễ của mình. Dường như, thiếu chút nữa đã hình thành một thứ ngoại ngữ để trao đổi và biểu đạt một cách trôi chảy tư duy trong hoạt động giao tiếp, nếu bạn không hiểu thì không thể trao đổi, sẻ chia.

Khi bạn đứng trên một chỗ cao, tâm trạng vui vẻ, muốn bộc lộ tình cảm, bạn phải nói tiếng Nhật: Tozokikimasu, hoặc nói: nhân dân muôn năm.

Khi bạn muốn nhảy xuống phía dưới, đang trong không trung phải hét: “Va-xi-li”. Sau khi xuống đất, bất kể ở tư thế nằm hay đứng đều phải nói: “Bu-kha-rin là kẻ phản bội.”

Buồn ngủ, nằm xuống giường phải tự nhủ: Thế này thôi, trên mặt đất, chụp lên mặt chiếc mũ của kẻ khác, người thầy của cách mạng vô sản ngủ đi.

Người khác hỏi bạn vừa nói gì, phải trả lời: Hình như là cách mạng thế giới muôn năm.

Người khác nhìn bạn, bạn phải nói với người ta: Hãy nhìn vào mắt tôi - ánh mắt của kẻ phản bội.

Nếu có người nồng nhiệt ôm chặt bạn, nhất định phải nói: Không có bánh mì, cũng không có sữa.

Người kia trả lời: Sẽ có bánh mì, sữa cũng sẽ có.

Ngợi khen người khác, bạn phải trỏ ngón tay cái lên trời, tròn mắt: Được, được lắm.

Muốn được người khác tin cậy, bạn chỉ có thể nói: Quân nhà vua không cướp lương thực, không giết người. Quân nhà vua đến xây dựng vương đạo.

Truy xét người nào: Ngoan cố trước mặt chính quyền nhân dân là vô ích.

Tỏ ra có thế lực: Đừng nói ăn của mày mấy quả dưa ghẻ, ông mày đây ăn quán trong phố cũng không trả tiền.

Đuổi ai đó: Đen thui thui tối mò mò, tránh sang bên.

Gọi ai đứng lại: Héc-man, bắn đi.

Làm hỏng chuyện: Chuyến này cố vấn Mỹ lại chê chúng ta bất tài đây.

An ủi bạn bè: Không phải chúng ta kém, mà quân cộng sản quá xảo quyệt.

Trở mặt đòi thêm: Đừng nói đến cướp hành lý, còn phải cướp người nữa.

Gặp họ Cao gọi là “Cao cây sắt”, họ Lý gọi thành “Lí cẩu thuận”, họ Vương gọi là “Thông dịch béo”.

Còn có rất nhiều biểu diễn văn nghệ, cách vài hôm lại phát vé, mỗi nhà được một tấm, đi xe tập thể đến hội trường khách sạn Kinh Tây, sân khấu Triển lãm Bắc Kinh hoặc sân khấu Đại Lễ đường Nhân dân để xem biểu diễn.

Sân vận động bên hải quân cũng thường xuyên có hội họp ngoài trời, chúng tôi hay sang đó thưởng thức nghệ thuật đỉnh cao miễn phí.

Sân khấu bên đó cực kì chuyên nghiệp, ngoài chuyện không có ghế khán giả, tất cả thiết bị cần thiết cho một sân khấu chính quy đều đủ cả: giàn đèn, tăng âm, loa đài, phông rèm nhiều tầng, phòng hóa trang và cánh gà rộng rãi. Hằng tuần, đoàn văn công chính trị hải quân hoặc các đoàn nghệ thuật bên ngoài được mời biểu diễn những chương trình ca vũ kịch đặc sắc, về sau còn diễn Kinh kịch, vũ ba lê và pianô diễn tấu. Mỗi lần đều như phổ cập nghệ thuật, mở mang kiến thức cho mọi người. Cách mạng văn hóa đến thời kì này cũng khá phù hợp với chữ nghĩa tên gọi của nó. Thịnh hành nhất là những buổi diễn hoành tráng lộng lẫy người xem chật cứng như trên phố Broadway của Mỹ. Chỗ này có thể làm vũ đạo sử thi đại nhạc hội. Tiên phong trong lịch sử có lẽ là Đông Phương Hồng, có thể nói là đặc sắc đến mức xuất thần, xe tăng chạy cả lên sân khấu. Các vở kịch về sau thường có xu hướng theo đuổi cái khí phách đó, mấy đoàn văn công cố kết lại, phô trương “ba quân liên kết biểu diễn”, quy mô dẫu chưa cái nào bằng Đông Phương Hồng, nhưng nội dung cũng khác lạ, đủ màu đủ vị. Đủ nói lên trí tưởng tượng cố hữu của các đạo diễn Trung Quốc: thể dục thể thao quy mô lớn cộng trình diễn thời trang tốn kém kết hợp đủ loại đạo cụ tinh xảo khéo léo thêm ít hương vị nước ngoài. Để lại ấn tượng có Lửa hận rừng dừa, Tiếng trống xích đạo, vv…

Tôi đứng dưới màn đêm, giữa đông đảo khán giả, say sưa nhìn lên sân khấu chỉ còn to bằng tờ tiền mười nhân dân tệ, lấp la lấp lánh, xem không hiểu gì vẫn hồi hộp say sưa, ngỡ rằng đó chính là đẹp.

Diễn viên hầu như đều “mặt nạ hóa”. Người tốt ăn mặc gọn gàng, khôi ngô xinh đẹp, đánh phấn hồng hào, động tác cũng cương nghị, dứt khoát, thảng hoặc kết hợp những động tác duỗi tay chân đẹp mắt. Người xấu thì mặt xanh lè, bộ dạng kì quái, nhảy người lên vẫn rúm rúm ró ró, thông thường sẽ gục ngã dưới chân người tốt. Ngày nay nghĩ lại thấy rất khoa trương, nhưng hồi đó đều thể hiện xu hướng tự nhiên chủ nghĩa, người xấu người tốt trong xã hội không ai không thế.

Trong Lửa hận rừng dừa một đôi lính gác Mỹ nhảy uốn éo, mông ngoáy tít, hai tay chọc lung tung trước sau trên dưới trái phải với biên độ nhỏ nhưng tần số cao, khán giả cười ầm ầm, trở thành đối tượng bắt chước của lũ trẻ chúng tôi suốt một thời gian dài.

Tiếng trống xích đạo có phụ nữ da đen kẹp trống giữa hai đầu gối, khiến lũ trẻ chúng tôi học thêm được một tư thế của bộ gõ, về nhà gặp gì cũng kẹp vào giữa đùi, vừa ra sức gõ vừa ngoác miệng gào rú.

Mao Chủ Tịch đến chiến hạm của chúng ta là vở diễn tôi thích nhất. Trong đó có một chỗ cực kì hài hước, là Mao Chủ Tịch lên sân khấu như thế nào. Mao Chủ Tịch thật chắc chắn không hơi đâu cũng chẳng có thời gian, diễn viên nào phấn khích nào cảm động, hát hồi lâu. Đằng nào cũng phải cho khán giả câu trả lời, đó là cốt lõi câu chuyện. Lênin, Sta-lin đều có người đóng thế, chưa bao giờ nghe thấy ở Trung Quốc có người đóng thế Mao Chủ Tịch, chúng tôi đều rất quen với những sáng tạo thực tế, kịch tính phát triển đến đó đều ngỡ sẽ được thấy một màn có một không hai. Kết quả là chẳng có gì hết, cuối cùng người ta chiếu ra một chùm ánh sáng đỏ tượng trưng cho Mao Chủ Tịch. Vở kịch đang rất thực đến đó thành ra hư vô, mặc dù thất vọng, nhưng khán giả vẫn hoan hô như sấm, hô vang Mao Chủ Tịch muôn năm, diễn viên hát câu gì cũng chẳng nghe thấy nữa, phải dừng khá lâu rồi diễn lại một đoạn.

Những bài ca trong vở diễn đều rất hay, lời ca không nhất thiết cao siêu, đều là ngôn ngữ hằng ngày, nhưng giai điệu tình cảm, nghe thấm đượm sâu sắc. Các nhà làm nhạc thời đó rất biết cách, những câu những lời không ăn nhập cũng biến thành lời hát được, hát lên xuôi miệng không kém gì các ca khúc cấp hai thịnh hành thời nay. Ngay đến cuốn Lão tam thiên[3] dài như thế còn phổ thành bài hát được nữa là. Nay vẫn hát được đôi câu: “Đội ngũ chúng ta đến từ bốn phương trời, đến với nhau vì cùng một mục tiêu cách mạng…”, “Đồng chí Bạch Cầu Ân[4] là đảng viên cộng sản Ca-na-đa, được Đảng Cộng sản Mỹ biệt phái, không ngại xa xôi đến Trung Quốc…”, vv…

Vở diễn đó nổi tiếng nhất là một trường đoạn, anh chàng lính thủy được Mao Chủ Tịch bắt tay, giơ bàn tay to bè, trợn tròn đôi mắt kinh ngạc, vừa đi vừa xuýt xoa, lần lượt nói cho từng người biết Mao Chủ Tịch đã nói gì với anh ta: “Chủ tịch hỏi tôi tên họ là gì, lại hỏi tôi năm nay bao nhiêu tuổi…”

Sau đó là chòng chọc nhìn những nữ diễn viên múa bay lượn. Những khuôn mặt đẹp, dáng điệu thướt tha, mặc quân phục cũng khác quân phục thường, không thùng thình, cắt sát vừa người, một lớp mong mỏng, lại thêm thắt lưng, bó bắp chân, mỗi bước đi, mỗi động tác đều để lộ những đường cong. Bọn họ cố tạo không khí mạnh mẽ cứng rắn, nhưng vẫn lộ ra rất nhiều dịu dàng mềm mại và cả một chút sexy. Thời kì cách mạng, sexy nhất là biểu diễn vũ ba lê, vở Đội nữ hồng quân. Các nữ chiến sĩ mặc quần soóc bó sát, để lộ cả đùi, cầm súng trường từ đầu kia sân khấu nhảy những bước lớn hai chân tựa hồ giạng thành đường thẳng, cứ thế đến đầu kia sân khấu. Trông đâu giống đang chiến đấu, chỉ thấy giống một đoàn người đẹp chân đẹp đang khoe hình thể. Tôi phải thừa nhận rằng, tôi đã từng xem ba lê như xem biểu diễn tình dục. Cho đến sau thời mở cửa, xem biểu diễn tình dục thật rồi quay lại xem vũ ba lê mới cảm thấy đó là nghệ thuật - cao nhã. Nói thế nào nhỉ, cảm nhận của riêng tôi: trẻ con không bị hư là điều không thể.

Những buổi biểu diễn lớn, phô trương thanh thế làm tăng thêm lòng yêu thích những sự vật sự việc khoa trương hình thức. Ngỡ rằng to lớn mới đẹp, đậm đặc sặc sỡ mới đẹp, tất cả phải đến tận tiệt kì cùng thì mới là đẹp. Một kiểu khẩu vị của món lẩu, nóng bỏng sốt sắng, nhiều thứ, sắc đậm vị tạp, một nồi nước đun tất cả.

❀ ❀ ❀

[1] Mao tuyển - ND.

[2] Xem “Lời tựa”.

[3] Gồm ba bài viết của Mao Chủ Tịch trước khi Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa thành lập, nói về tinh thần phục vụ nhân dân, đặt lợi ích mọi người lên trên lợi ích cá nhân, phấn đấu gian khổ của chiến sĩ Cộng sản Trung Quốc - ND.

[4] Bethune (Henry Norman Bethune), bác sĩ theo chủ nghĩa nhân đạo, chủ nghĩa quốc tế, chủ nghĩa Cộng sản - ND.