Đến đây, chúng ta đã có một số hiểu biết về con người dưới góc độ về nhận thức: những nội dung chúng ta suy nghĩ - bao gồm các khái niệm, lý thuyết, câu chuyện, và kỹ năng - cũng như những định dạng mà theo đó tư duy/não bộ chúng ta thực hiện việc suy nghĩ đó - gồm 8 hay 9 dạng thông minh. Với những người ủng hộ các giải thích thuộc phạm trù tâm lý học, ý tưởng trên có vẻ hợp lý, thậm chí là hiển nhiên. Nhưng những nhà tư tưởng thuộc các lĩnh vực khác sẽ không đơn giản chịu đứng ngoài cuộc khi chúng tôi, những nhà tâm lý học, đưa ra các lý thuyết về biểu hiện trí tuệ cùng với danh sách các dạng thông minh.

Vì đã đưa cách tiếp cận nhận thức vào tâm lý học, tôi xin nói về thế mạnh của phương thức này trong bối cảnh thay đổi tư duy. Thực chất, một phần ưu thế chính là nhờ ngành tâm lý học. Nếu chỉ dựa vào chủ nghĩa hành vi, chúng ta không thể giải quyết hiệu quả những vấn đề quan trọng nhất trong xã hội loài người và tinh thần con người. Quan điểm nhận thức sẽ mở lại cánh cửa tư duy cho tất cả những người có suy nghĩ, thậm chí bao gồm cả những nhà tâm lý học! Chúng ta có thể khái niệm hóa những điều con người suy nghĩ, cách họ suy nghĩ, khi nào cần thiết thay đổi suy nghĩ và thay đổi như thế nào - những vấn đề quan trọng trong thời đại “tri thức là vua”.

Về vấn đề này, tôi tin rằng phương thức tiếp cận nhận thức có ưu thế rõ ràng so với hai quan điểm dựa trên kiến thức vẫn được những nhà bác học về con người sử dụng ngày nay, đó là: sinh học xã hội và lịch sử - văn hóa. Tôi không đồng ý với các quan điểm này ở chỗ: không giống cách tiếp cận nhận thức, các quan điểm đó cho rằng những hoạt động của chủ thể con người tích cực là rất hạn chế. Tôi xin nói rõ hơn về hai phương thức này qua một ví dụ trong ngành công nghiệp xe hơi.

Trước những năm 1960, ngành công nghiệp xe hơi thuộc về nước Mỹ. Đa số xe hơi đều được sản xuất tại đây; có nhiều nhà máy và thị trường ở nước ngoài cho xe hơi Mỹ; và các nhà sản xuất trên khắp thế giới xem Mỹ là nước dẫn đầu trong lĩnh vực này. Tuy nhiên trong vòng một hai thập kỷ, tình hình đã thay đổi một cách nhanh chóng. Dẫn đầu bởi các công ty sản xuất xe Volkswagen của Đức và xe Toyota của Nhật, các nhà sản xuất nước ngoài đã tạo ra những chiếc xe vừa rẻ vừa được cho là chạy nhanh hơn, đáng tin cậy hơn, và bền hơn. Những công ty này gia tăng thị phần qua việc sắp xếp công việc trên dây chuyền lắp ráp, luôn bám sát kiểm tra chất lượng, có những mối quan hệ tốt hơn giữa quản lý và người lao động, nhận thức rõ hơn về những thay đổi của thị hiếu, và các chiến lược khác. Nhưng công ty Mỹ lúc đầu không quan tâm đến mối đe dọa vị thế dẫn đầu của mình (như vẫn thường làm vì quá tự tin) nhưng sau đó đã tiến hành một số cải tiến để lấy lại vị trí dẫn đầu và bảo toàn lợi nhuận. Vào khoảng những năm 1990, nỗ lực này có vẻ hứa hẹn, nhưng bắt đầu thế kỷ XXI, khi các nuớc châu Âu và châu Á lại đáp ứng được những thay đổi về kỹ thuật và thị hiếu, thì sự thịnh vượng của các công ty xe hơi Mỹ một lần nữa lại nằm trong vòng nguy hiểm. Những ngành kiến thức khác nhau giải thích về bước ngoặt này thế nào?

TỪ GÓC ĐỘ SINH HỌC XÃ HỘI. Được truyền cảm hứng từ thành công của thuyết Darwin trong lĩnh vực sinh học, phương thức sinh học xã hội (gần đây còn gọi là phương thức tâm lý học về tiến hóa) cố gắng mô tả các sự kiện như vậy trên cơ sở những đặc tính con người (hoặc động vật có vú phát triển)[1]. Giống như từng cá thể, các nhóm người cũng tự xếp mình vào những trật tự thống trị. Đã nhiều năm, General Motors và các công ty Mỹ hàng đầu khác đã thống trị lĩnh vực sản xuất và bán xe hơi. Đi đôi với sự thống trị bám rẻ và lâu dài luôn là sự tự mãn. Các tập đoàn Mỹ đã bỏ qua những dấu hiệu cho thấy các công ty ở những vị trí thấp hơn trong hệ thống đang chuẩn bị một cuộc đột kích vào các vị trí hàng đầu trong ngành. Cuộc tấn công rất nhanh chóng, nhẹ nhàng, nhưng mang lại hiệu quả đáng ngạc nhiên. Từ cuối những năm 1960, các công ty từng nắm vị trí thống trị phải cố gắng tái thiết lại quyền lực, thông qua các chiến lược cạnh tranh cũng như hợp tác, nhưng mối đe dọa vị trí này vẫn tiếp diễn.

Với tầm vóc của mình, quan điểm sinh học xã hội chỉ ra những khía cạnh bị bỏ qua của đặc điểm con người - phạm trù trong đó lịch sử tiến hóa lâu dài tô màu cho cách con người (những cá nhân, nhóm hay cả ngành công nghiệp) nhận thức và hành động. Tuy nhiên, với những mục đích của chúng ta, quan điểm này có 2 nhược điểm. Thứ nhất, nhìn chung, không thể thực sự kiểm chứng các lời khẳng định; đơn giản là không thể xác định nhân tố nào trong thời kỳ tiền sử xa xưa đã ảnh hưởng đến hệ di truyền con người qua thời gian hoặc tác động đến những hành vi của con người ngày nay. Ví dụ, liệu những hành vi của các đối tượng khác nhau trong ngành xe hơi có thể được giải thích hay hơn bằng gien quy định tính ích kỷ hay hợp tác? Thứ hai, phương thức sinh học xã hội về cơ bản chỉ ghi lại những hạn định của con người. Chẳng hạn, quan điểm này khẳng định rằng con người chỉ nhắm đến các hình thức tổ chức có thứ tự thống trị và luôn xô đẩy nhau để giành giật vị trí. Nếu chúng ta chấp nhận những hạn định này là yếu tố có sẵn, thì không có lý do gì để tạo ra những cuộc chuyển hóa lớn; chỉ cần làm theo những gì đã được quy định trong hệ gien mà thôi. Và cuối cùng, như đại đa số, các nhà sinh học xã hội nói, “À, chúng ta cần phải biết những hạn định để vượt qua chúng”, thì có nghĩa là về cơ bản họ đã mâu thuẫn với chính mình. Hãy cứ thừa nhận rằng có thể có những hạn định trong khả năng linh hoạt của con người nhưng hãy cố hết sức để kiểm chứng và vượt qua chúng.

TỪ GÓC ĐỘ LỊCH SỬ - VĂN HÓA. Đây là cách nhìn dựa vào lịch sử và nghiên cứu về các nền văn hóa khác nhau, ở lĩnh vực này, con người không còn đơn giản là một giống loài[2]. Chúng ta có lịch sử và thời tiền sử lâu dài cũng như một nền tảng văn hóa hay đa văn hóa lớn mạnh, và cả 2 yếu tố này đã tỏa bóng dài quy định chặt chẽ về việc chúng ta là ai, chúng ta tin mình có thể làm được gì, chúng ta thực sự có thể làm gì và bằng cách nào.

Hãy xem cách tiếp cận lịch sử - văn hóa trong ngành xe hơi. Niềm tự hào và sức mạnh kinh tế nước Đức bị lung lay nghiêm trọng sau thất bại của hai cuộc Thế chiến liên tục. Nhưng người Đức rất cần cù và siêng năng, đất nước họ sở hữu những nguồn tài nguyên thiên nhiên then chốt, thêm vào đó lại được Kế hoạch Marshall và các khối liên minh kinh tế châu Âu khác hậu thuẫn, họ đã có thể xây dựng thành công trong nước loại xe không đắt tiền nhưng vẫn hấp dẫn, chiếc Volkswagen. Vào giữa thế kỷ, “Phép màu Đức” đã trở thành đối tác hàng đầu của ngành công nghiệp xe hơi.

Cũng giống như Đức, Nhật Bản có một lịch sử dẫn đầu ngành công nghiệp nặng trong khu vục và đã phải chịu sự thất bại hoàn toàn nhục nhã trong cuộc Thế chiến thứ II. Người Nhật cũng là những công nhân xuất sắc, họ làm việc hiệu quả với những nhóm nhỏ chặt chẽ, từ đó hình thành nên các tập đoàn sản xuất khổng lồ. Họ cũng có kỹ năng học hỏi quy trình của các công ty khác (chẳng hạn như phương pháp Quản lý[3] chất lượng toàn bộ của kỹ sư người Mỹ W. Edwards Deming, đi tiên phong vào giữa thế kỷ), sau đó ứng dụng vào hoàn cảnh hiện tại, và tiếp tục chuyển biến chúng khi các điều kiện thay đổi. Quan điểm dựa trên văn hóa cho thấy Đức và Nhật có thể thống trị trong thập kỷ 1960 và 1970 là nhờ vào đặc tính tự tôn lâu năm của hai dân tộc này, cũng như từ những sự kiện lịch sử vừa xảy ra. Đến lượt sự thống trị của Đức và Nhật chỉ có thể bị thách thức bởi những “động thái” tiếp cận truyền thống lịch sử và văn hóa Mỹ một cách sâu sắc và khéo léo tương tự.

Cách tiếp cận về lịch sử - văn hóa rõ ràng thách thức những giả định đơn nghĩa của các nhà sinh học xã hội: dù xuất phát cùng một nguồn gien, các cá thể và nhóm người đều khác nhau một cách đáng kinh ngạc, nhờ vào những câu chuyện lịch sử, kinh nghiệm riêng biệt, và thậm chí là vào sự ngẫu nhiên về gien bất kỳ. Người Nhật ngày nay không giống người Nhật những năm 1850; cũng không giống người Trung Quốc hay Hàn Quốc; chưa nói đến Đông Phi bay Tây Âu. Và người dân Mỹ đánh giá cao sự khác biệt giữa Thung lũng Silicon cuồng tín, miền Tây hoang dã, miền Nam thâm sâu, miền Trung Tây cứng rắn, và miền New England tẻ nhạt nhưng gan dạ, nơi là quê hương tôi hơn 40 năm qua. Tuy nhiên, nếu dùng lịch sử và văn hóa để giải thích thì chúng ta cũng gặp khó khăn như với sinh học xã hội, đó là phạm vi gốc rễ của chúng quá sâu rộng. Những cội nguồn này có nguy cơ trở thành những mối ràng buộc hạn chế khả năng thay đổi của chúng ta. Và một khi nhận thức được rằng có thể vượt qua các khía cạnh lịch sử hay văn hóa (như trường hợp ấn tượng của người Đức và người Nhật ở nửa sau thế kỷ), thì sức mạnh của phương thức lịch sử - văn hóa sẽ bị mai một nhanh chóng. Như vậy một lần nữa chúng ta lại thừa nhận: xác định những giới hạn, nhạy bén với văn hóa và lịch sử, nhưng vẫn tiếp tục tiến lên.

Những luận điểm về nhận thức

Theo sau phép biện chứng của học thuyết Hegel, một số các luận điểm đã đưa cách tiếp cận nhận thức trở lại với chính trường. Phương thức này dựa trên những hiểu biết khoa học quan trọng về hoạt động của tư duy, thiện ý của tâm lý học, khoa học thần kinh, ngôn ngữ và các lĩnh vực có liên quan khác. Nó xem xét những biểu hiện bẩm sinh hoặc có từ sớm của chúng ta, và ghi nhận vai trò của các nhân tố văn hóa và sinh học. Nhưng đa số những biểu hiện trí tuệ không có sẵn từ khi mới sinh hay giữ nguyên trạng như lúc ban đầu. Theo thuật ngữ của chúng tôi, chúng được xây dựng dần dần bên trong tư duy não bộ và có thể được tái tạo, chỉnh sửa, tái cấu trúc, chuyển hóa, kết hợp, thay đổi và bị suy yếu đi. Nói ngắn gọn là chúng nằm trong tầm tay và suy nghĩ của chúng ta. Những biểu hiện trí tuệ không phải là không thể thay đổi; các nhà phân tích hay nhà tư tưởng có thể cho thấy điều này, và mặc dù không dễ dàng nhưng có thể thay đổi chúng. Không những thế, vì chúng ta có vô số các biểu hiện trí tuệ và có thể kết hợp chúng theo nhiều cách khác nhau, nên các khả năng lựa chọn là vô hạn.

Rốt cuộc, các nhà phân tích trong lĩnh vực xe hơi Mỹ những năm 1960 và 1970 đã trở thành những nhà nhận thức tài giỏi (dù có thể họ không ý thúc về điều này) khi ngồi xuống, chỉ ra những sai lầm trong suốt thời kỳ khủng khoảng từ cuối Thế chiến thứ II cho đến Chiến tranh Việt Nam. Dựa vào những cách biểu lộ khác nhau của con người, họ có thể xác định các khả năng phản hồi của những đối thủ cạnh tranh nước ngoài, cũng như những xu hướng chung trong thiết kế máy móc, kế toán, sở thích khách hàng, phong cách sống, vân vân... Họ có thể đưa ra những kế hoạch để thu lại thị phần, tiến hành những thay đổi cần thiết trong cấu trúc và chức năng của công ty, tác động đến thói quen của khách hàng, tái thương lượng những hợp đồng với liên đoàn, và thậm chí để hợp tác với những nhà sản xuất và đội ngũ bán hàng ở các khu vực khác và ở nước ngoài. Nói chung, họ có khả năng thay đổi tư duy của mình, cũng như của các nhân viên, khách hàng, và đối thủ cạnh tranh. Và nếu những kế hoạch này không thành công như mong đợi, họ hoàn toàn có thể trở lại bản vẽ (hay bản mô phỏng trên máy vi tính) và tiếp tục bắt đầu lại... và cụ thể.

Ý thức về vấn đề nhận thức sẽ là một lợi thế trong thay đổi tư duy. Nhờ đó, có thể hiểu rõ biểu hiện của mỗi bên trong đàm phán hay cạnh tranh - cái nào thích hợp, cái nào còn thiếu sót. Có thể biến đổi hình thức thể hiện để giúp người khác hiểu hơn; hoặc có thể xem xét lại nội dung nếu thấy có vẻ không thích hợp ngay từ đầu. Có thể thử những hệ thống biểu tượng mới, mang lại những kết quả bất ngờ; hoặc có thể tạo ra những biểu hiện trí tuệ mới trong đầu và sau đó sử dụng cách biểu lộ thích hợp để chia sẻ và thực hiện những ý tưởng mới đó. Chúng ta có thể sử dụng nhiều đòn bẩy thay đổi tư duy khác nhau - như lý luận, phần thưởng, cách biểu hiện đa dạng - cho đến khi đạt đến điểm quyết định thay đổi. Nhận thức sẽ kết hợp những dấu hiệu tay với các y tưởng trong đầu. So với sự bó hẹp của văn hóa và sinh học; nhận thức mở ra một dòng chảy cho trí tưởng tượng. Trong khi cả sinh học lẫn văn hóa đều không thể giải thích cho các sự kiện diễn ra trong ngành xe hơi những năm 1960 đến 2003, thì ít nhất nhận thức cũng đóng góp được phần nào.

Quan điểm nhận thức không bao đảm sự thành công trong kinh doanh hay cuộc sống, nhưng cũng không phủ nhận những giới hạn của con người. Cho dù là một nhà lãnh đạo, nhà quản lý, là công nhân ở bộ phận sản xuất, một nhà trị liệu, một học giả, là đối thủ cạnh tranh, hay khách hàng thì luận điểm nhận thức cũng đều mở ra những cách thể hiện các giới hạn và chọn lựa khác nhau, cũng như những cách hành động dựa trên các biểu hiện này. Nhận thức đòi hỏi độ chính xác, kiểm tra, điều chỉnh, và tiến bộ. Quan điểm lạc quan này xác nhận rằng chúng ta có thể hình dung những viễn cảnh mới và nỗ lực để đạt chúng. Có thể sử dụng mỗi suy nghĩ, cùng với những hình thức biểu hiện phổ quát và đặc trưng, để hiểu tư duy của người khác cũng như của bản thân.

Đến đây tôi đã giới thiệu 2 thấu kính nhận thức quan trọng để xem xét tư duy của con người: một là những nội dung khác nhau (khái niệm, câu chuyện, lý thuyết và kỹ năng) và cái kia là những hình thức đa dạng (định dạng, biểu hiện, hay trí thông minh) thể hiện những nội dung này. Tôi cũng đã giới thiệu một số những nhân tố đòn bẩy, cùng nhau chúng quyết định chiều hướng thay đổi tư duy. Với một số mục tiêu, những công cụ này là đủ. Tuy nhiên, phương thức mang tính chất tinh vi nó bỏ qua yếu tố chúng ta phát triển tư duy từ nhỏ cho đến suốt cuộc đời. Để hoàn tất cuộc khảo sát mở này, chúng ta cần xem xét quá trình phát triển của nhận thức con người từ thời thơ ấu. Và để chuyển trọng tâm sang vấn đề phát triển tư duy, hãy cùng tìm hiểu một nghịch lý thú vị tác động đến nền tảng của quá trình thay đổi tư duy.

❀ ❀ ❀

[1] Ví dụ, có thể xem ở các tác phẩm của Paul Lawrence và Natin Nohria, Driven: How human nature shapes our choices (San Francisco: Jossey Bass, 2002); Nigel Nicholson. Executive instinct (New York: Crown, 2000).

[2] Cách tiếp cận lịch sử - văn hóa về sức mạnh công nghiệp đang lớn mạnh Đông Á, xem trong Mastering the infinite game của Charles Hampden-Turner và Fons Trompenaars (Oxford: Capstone, 1997).

[3] Centuries of childhood của Philippe Aries (London: Jonathan Cape, 1962).