Cách đây một thế kỷ, thời kỳ sơ khai nhất của ngành khoa học tâm lý, các nhà nghiên cứu phụ thuộc rất nhiều vào sự suy xét của bản thân (ý kiến nội quan) và không ngần ngại phát biểu về các ý tưởng, suy nghĩ, hình tượng, các trạng thái ý thức, thậm chí cả tư duy. Không may, con người chưa hẳn quan sát chính xác về trí tuệ của bản thân, và những lý giải nội quan về các trải nghiệm không thỏa mãn những tiêu chí khoa học nghiêm ngặt. Phản ứng chống lại sự phụ thuộc quá nhiều vào cá nhân, những người theo phong cách Nicholson Baker, một thế hệ các nhà tâm lý học quyết định loại bỏ khỏi kiến thức còn non nớt của mình tất cả những ý kiến cá nhân - tất cả những tham khảo về các hiện tượng trí tuệ. Thay vào đó, họ kêu gọi chỉ chú trọng vào những hành vi có thể quan sát được – những hành động có thể được nhìn thấy, thu lại, và định lượng một cách khách quan. Cách tiếp cận của họ - đã từng thống trị ở Mỹ và một số các quốc gia khác trong nửa thế kỷ - được gọi là chủ nghĩa hành vi. Nguyên lý (cùng là điểm hạn chế) của chủ nghĩa hành vi được chuyển tải rất hay qua một câu chuyện đùa cũ: Hai người theo chủ nghĩa hành vi làm tình với nhau. Sau đó, một người nói với người kia: “Chà, điều đó thật tuyệt cho anh. Nhưng nói cho em biết, đối với em thì tuyệt như thế nào nhỉ?”.

Dù có ưu điểm thế nào, chủ nghĩa hành vi cũng bị khai tử vào nửa sau thế kỷ XX. Có nhiều nguyên nhân khác nhau nhưng kẻ hành hình chính là máy vi tính. Vào những năm 1950 và 1960, rõ ràng máy tính có thể xử lý nhiều vấn đề phức tạp. Để giải quyết vấn đề hiệu quả, các máy tính đòi hỏi phải có thông tin, dữ liệu, sau đó máy có những hoạt động khác nhau được thực hiện theo thứ tự. Thông thường máy tính thực hiện những thao tác tính toán giống với con người. Vì có bằng chứng cho rằng những vật thể do con người tạo ra có thể suy nghĩ, nên không thể phủ nhận hoạt động trí tuệ của chủ thể con người, nhưng người sản xuất ra phần cứng, viết nên phần mềm và xây dựng mô hình quy trình hoạt động cho các máy tính.

Vì vậy một cuộc cách mạng về nhận thức đã nổ ra[1]. Luồng chảy trí tuệ này quét qua một số các kiến thức cách đây 50 năm và tạo dựng nên một lĩnh vực liên kiến thức gọi là khoa học nhận thức. Bỏ qua những chỉ trích của chủ nghĩa hành vi, các nhà khoa học về nhận thức xem xét lại những vấn đề và khái niệm bị phê phán trong những năm đầu của ngành tâm lý học (và, thực chất, là của những nhánh triết học vĩ đại trong quá khứ). Những nhà nhận thức học không chút do dự cũng nói về hình tượng, ý tưởng, hoạt động trí tuệ, và tư duy. Khi làm vậy, họ dựa rất nhiều vào phép loại suy và ngôn ngữ của thời đại máy tính. Do đó, cũng giống như những thiết bị máy móc hay điện tử vi tính, người ta phải nhập thông tin, xử lý nó theo nhiều cách khác nhau, và tạo ra các biểu hiện trí tuệ khác nhau. Có thể mô tả các biểu hiện trí tuệ này bằng ngôn ngữ tiếng Anh (hay Pháp, Swahili) - như tôi sẽ thường làm. Nhưng sau cùng vẫn tốt hơn nếu các biểu hiện trí tuệ này có thể được mô tả chính xác dưới dạng vật thể và hoạt động với ngôn ngữ lập trình. Thục ra, một lĩnh vực mới gọi là khoa học thần kinh về nhận thức đã xác nhận rằng một ngày nào đó các biểu hiện trí tuệ này sẽ được giải thích đơn thuần chỉ bằng thuật ngữ cơ thể. Chúng ta có thể chỉ ra một tập những liên kết hay mạng lưới thần kinh đại diện cho một hình ảnh, ý tưởng, hay khái niệm riêng biệt và quan sát những thay đổi theo đó một cách trực tiếp. Và nếu những kỹ thuật tương lai về cấy ghép não hay kiến tạo gien thu được thành quả, chúng ta thậm chí có thể thay đổi tư duy bằng cách thực hiện trực tiếp lên các neuron thần kinh hay các nucleotide (phần này sẽ được nói rõ hơn ở chương kết của cuốn sách).

Với yêu cầu hiện tại, tôi sử dụng ngôn ngữ của khoa học nhận thức để nói về cách biểu hiện trí tuệ thay đổi, hay bị thay đổi. Dĩ nhiên, dù nhỏ nhất, các biểu hiện trí tuệ của chúng ta luôn thay đổi. Đúng vậy, bạn có thể đã không đọc đến đây nếu bạn không muốn tự nguyện thay đổi trong biểu hiện - có lẽ là thay đổi về cách bạn hiểu lịch sử tâm lý học hay cách bạn suy nghĩ về cụm từ quen thuộc “thay đổi tư duy của tôi”. Hơn nữa, trừ phi bạn đọc những tác phẩm khoa học xã hội chỉ để giải trí, nếu không bạn sẽ cày xới cuốn sách này với niềm hy vọng các biểu hiện trí tuệ của bạn về “thay đổi tư duy” sẽ thay đổi nhiều hơn, và những thay đổi đó sẽ có ích cho bạn ở nhà, ở nơi làm việc hay nơi tụ họp bạn bè.

Vậy các biểu hiện trí tuệ là gì? Hãy bắt đầu với ví dụ minh họa dưới đây.

❀ ❀ ❀

[1] In Search of Mind của J.S. Bruner (New York: Harper, 1983); The Mind’s Neu) Science: A History of the Cognitive Revolution của Howard Gardner (New York: Basic Books, 1895).