Năm 1979, Margaret Thatcher, thành viên 53 tuổi của Hạ viện Anh, đã tạo nên lịch sử chính trị. Lãnh đạo Đảng Bảo thủ, Thatcher gắn liền với câu nói đơn giản: “Nước Anh đã lạc lối”. Theo phân tích của Thatcher, nuớc Anh đã từng có quyền lực lớn mạnh, từng nổi danh vì xây dựng đế quốc trên khắp toàn cầu với những luật lệ dân chủ được nhiều người ngưỡng mộ, và vì khả năng khai phá tiên phong của mình. Trong những giờ phút đen tối nhất năm 1940, nuớc Anh dưới sự lãnh đạo dũng cảm của Winston Churchill đã dám một mình đứng lên chống lại thế lực Phát xít Đức lúc đó đang nhanh chóng hoành hành khắp Tây Âu. Nghịch lý thay, tuy chiến thắng các cường quốc trong trục Berlin, Rome, Tokyo năm 1945, nhưng thế lục và sức ảnh hưởng của nước Anh lại nhanh chóng giảm sút. Ngay lập tức Churchill bị bãi nhiệm. Tiếp đó, hàng loạt những nhà lãnh đạo kém nổi bật của cả 2 đảng đã đưa ra ý niệm chung sau chiến tranh là: nước Anh nên hài lòng với vị trí quyền lực thứ 2, bãi bỏ đế quốc, rút về đúng biên giới địa lý, không cần quyền lực tối cao khi tham gia vào các tổ chức chính trị và kinh tế mới nổi lên của châu Âu. Thêm vào đó, nên quốc hữu hóa các ngành công nghiệp và những chức năng xã hội cơ bản. Liên minh sẽ nắm quyền tối cao. Chính phủ nên tập trung thiết lập sự đồng thuận giữa các chính đảng, bảo đảm sự liên tục trong các vấn đề dân sự. Nước Anh sẽ trở thành một đối tác cấp duới của Mỹ, một phiên bản Anh của xã hội dân chủ Scandinavia[1].

Thatcher hứa nếu được trở thành Thủ tướng, tất cả những điều này sẽ thay đổi. Khả năng thương mại và kinh doanh của Anh sẽ được khôi phục; sẽ gỡ bỏ những thắt chặt của liên minh, và các ngành công nghiệp cũng như những chức năng chính khác sẽ được tư hữu hóa. Nước Anh một lần nữa sẽ phục hồi “quan hệ đối tác đặc biệt” với Mỹ, bảo toàn chủ quyền của mình, lấy lại vai trò lãnh đạo ở châu Âu và trên khắp thế giới.

Là một phụ nữ thông minh, sắc sảo, tự lập, Thatcher rất phù hợp trong vai trò truyền tải thông điệp này. Điêu kiện kinh tế gia đình tuy khiêm tốn (bà lớn lên trong một căn hộ phía trên cửa hàng tạp hóa của bố mẹ) nhưng bà đã thi đậu vào Trường Oxford và có bằng về hóa chất và luật. Sau khi dành thời gian nuôi dạy 2 con, bà tiến lên theo đuổi con đường chính trị và nắm giữ nhiều vai trò “trong bóng tối” khác nhau của một Đảng Bảo thủ không còn chiếm ưu thế nữa. Dù rất tận tâm ủng hộ đảng, nhưng đồng thời bà cũng tỏ rõ là người có chính kiến và nguyên tắc mạnh mẽ. Khi khảo sát toàn cảnh những năm cuối thập kỷ 70, bà thấy rõ rằng “không một lý thuyết chính phủ nào được kiểm chứng một cách công bằng hay được thử nghiệm về tính dân chủ dài như ở chủ nghĩa xã hội dân chủ của nước Anh. Tuy vậy, đó lại là một sự thất bại đau lòng về mọi mặt... khiến cả đất nước cũng như các ngành công nghiệp dần suy sụp”[2]. Nếu điều này là sự thật và nước Anh quả thật đã “lạc lối”, thì Thatcher có vẻ là ứng cử viên hoàn hảo cho vai trò dẫn dắt đất nuớc trở lại con đường đúng đắn.

Từ lúc trở thành Thủ tướng, Thatcher quyết tâm biến cương lĩnh thành hành động nhằm mang lại những biến chuyển to lớn cho nước Anh. Được sự đồng ý của Bá tước Chatham, một trong những người tiền nhiệm, bà trích dẫn lời ông: “Tôi biết tôi có thể cứu đất nước và không ai khác có thể làm điều này”[3]. Quả vậy, chỉ trong một vài năm, nước Anh có vẻ đã đổi khác, tái lập vị trí quan trọng trong con mắt bản thân và nhiều nước khác. Nhưng những chính sách của Thatcher chắc chắn không được tất cả mọi người ủng hộ. Quả vậy, là một học giả thường xuyên qua lại Đại Tây Dương, tôi cảm thấy e ngại khi bà tước bỏ quyền hạn của nhiều trường đại học lớn, phá vỡ thế kiểm soát của cơ quan địa phương đối với các trường học, và chê bai giới trí thức, đặc biệt là những người dám thắc mắc về các mục đích hay biện pháp của bà. Nhiều nhà quan sát cảm thấy rằng với tham vọng vực dậy lợi ích kinh tế, Thatcher sẵn sàng chà đạp những người thiệt thòi trong xã hội. Phản đối ý kiến này, có lần bà đã ngang nhiên tuyên bố: “Không có thứ gì gọi là xã hội cả; chỉ có các cá nhân thôi”[4]. Bà muốn san bằng các sân chơi, cho các cá nhân cơ hội tham gia vào sinh mệnh quốc gia (chính bản thân bà có được cơ hội như vậy trong vài thập kỷ trước), và sau đó cho những người có tài năng và ý chí kiên cường leo lên vị trí đỉnh cao.

Không nghi ngờ gì, Thatcher đã thành công trong việc thay đổi tư duy: Nhờ vào sức ảnh hưởng của bà, nước Anh ngày nay đã hoàn toàn khác biệt. Bà làm điều này một cách hiệu quả nhanh chóng hơn sự mong đợi của giới ủng hộ củng như giới phản đối. Đúng thế, bà vẫn tiếp tục chiếm ưu thế trên diễn đàn chính trị thậm chí ngay cả khi không còn tại chức từ năm 1990. Cả 2 người kế nhiệm Đảng Bảo thủ John Major và người kế nhiệm ông thuộc Công Đảng, Tony Blair, đều xem xét sự việc duới ánh sáng lãnh đạo của Thatcher. Chẳng hạn, Blair khoác lác về “con đường thứ 3”, một nỗ lực trung hòa giữa xã hội chủ nghĩa sau chiến tranh của Công Đảng với chế độ (theo ông là) quá bàng quang, cho phép tự do kinh doanh trong những năm sau thời Thatcher. Có thể nói lại là một câu chuyện mới.

Vậy câu chuyện của Thatcher thì sao? Như tôi đã đề cập ở phần đầu chuơng này, những câu chuyện và cuộc đời người lãnh đạo có thể quyết định sự thành bại trong việc thay đổi tư tuởng của các cử tri. Rõ rằng câu chuyện của Thatcher đơn giản nhưng có sức mạnh. Với vẻ trần trụi, câu chuyện kể rằng nước Anh đã từng là một quốc gia lớn mạnh; lạc lối trong những thập kỷ vừa qua; những nước Anh có thể khôi phục lại vị trí này. Là người đưa ra (và thuyết phục) câu chuyện này, Thatcher phải là người đáng tin cậy. Việc bà tự mình leo lên vị trí quyền lực nổi bật nhờ sự khôn khéo và chăm chỉ đã mang lại uy tín lớn cho bà. Cuộc đời và cách sống của bà chính là hiện thân cho thông điệp bà chuyến tải bằng lời. Và quả vậy, sự can đảm của Thatcher thể hiện rõ khi bà tại chức – dẫn dắt đất nước trong cuộc tranh đấu giành lại quần đảo Falkland bị chiếm đóng, sống sót trong trận bom tại hội nghị các Đảng ở Brighton và quyết định trụ lại dưới sự bủa vây - đã gia tăng sức mạnh cho câu chuyện tầm quốc gia mà bà đang truyền bá và có thể đã quyết định sự thành công của bà.

Xin giải thích lý do tôi đề cập đến câu chuyện. Thatcher không chỉ đơn thuần dưa ra một thông điệp, một khẩu hiệu, một hình tượng, hay một lý tưởng - mặc dù đó đều là những điều bà thể hiện. Thông điệp của bà chứa đựng những yếu tố then chốt tạo nên một bài văn hay: một nhân vật chính - là nuớc Anh (nếu không muốn nói là xã hội Anh!); một mục tiêu - là phục hồi tầm vóc và vai trò quốc tế thích đáng cho nuớc Anh; và các chướng ngại vật - là các chính sách liên tục sai lầm trong những năm vừa qua, là việc nhường vai trò dẫn đầu cho những nuớc khác, là quyền lực của liên minh, cùng với sự cứng đầu của các quốc gia trong Khối thịnh vượng chung trong khi toàn quốc lại thiếu một định hướng lý tưởng. Có một con đường để vượt qua những chướng ngại vật đó - đó là toàn bộ các chính sách của Thatcher, với tư cách là lãnh đạo Đảng Bảo thủ. Thatcher không cần vòng vo. Bà chỉ luôn hỏi rằng “Người đó có cùng phe với ta không?”. Bằng việc đưa ra câu hỏi này. Thatcher đã xem dân số nước Anh là một tập hợp các cá nhân, những người chấp nhận hoặc không chấp nhận lý tưởng mới, câu chuyện mới của bà. Khoảng 10 năm trước, có thể nói rằng không ai biết đến hay tin tưởng câu chuyện của bà vì thế bà phải nỗ lực thuyết phục nhiều người chấp nhận quan điểm mới của bà.

Nếu không có những câu chuyện khác truớc đó thì câu chuyện như của Thatcher sẽ dễ dàng được tiếp nhận và tin tưởng vững chắc. Tư duy còn trống như một tờ giấy trắng là mục tiêu hấp dẫn đối với bất kỳ người truyền tai thông tin nào. Nhưng thực tế truớc khi đi học, bọn trẻ đã biết rất nhiều câu chuyện, có cả những câu chuyện về đất nước mình. Và chắc chắn khi đủ trưởng thành để bầu cử, các cá nhân đã tiêu hóa rất nhiều những câu chuyện về chính trị, kinh tế, xã hội và văn hóa. Tương tự những bài viết của Charles Darwin (cũng mượn hình ảnh này từ nhà kinh tế học Thomas Malthus), chúng ta có thể xem tư duy là một chiến trường rộng lớn. Trong môi trường cạnh tranh đó, các câu chuyện cạnh tranh, vật lộn, ganh đua với nhau để đạt được vị trí vũng chắc trong tư duy/não bộ, đế có cơ hội tạo nên những hành vi tương ứng.

❀ ❀ ❀

[1] Về chân dung sự nghiệp chính trị của Thatcher, xem Leading minds của Howard Gardner (New York: Basic books, 1995); The downing street years của Margaret Thatcher (New York: HarperCollins, 1993); The path to power của Margaret Thatcher (New York: HarperCollins, 1995); The iron lady của Hugo Young (New York: Farrar Straus, và Giroux, 1989).

[2] Path to power của Thatcher, tr. 440; Downing street years của Thatcher, tr. 7

[3] Downing street years của Thatcher, tr. 10.

[4] Trích trong Women’s Own magazine, ngày 3/10/1987.