Có thể thấy nhiều người cố gắng thay đổi tư duy của những người xung quanh, từ người đồng nghiệp muốn thay đổi công việc thường ngày với người ở văn phòng kế bên, cho đến người hàng xóm không chấp nhận thói quen vẽ đêm của người ở bên kia đường, ở đây tôi sẽ tập trung vào 2 dạng thay đổi tư duy phổ biến trong môi trường gần gũi: trong gia đình và giữa những người yêu nhau.

Đối với hầu hết chúng ta, hình thức thay đổi tư duy cơ bản - cũng như ban sơ - bao gồm những trao đổi diễn ra trong gia đình. Lúc đầu, đó là mối quan hệ không cân xứng. Bố mẹ (hay người giám hộ) có kiến thức và quyền hành hơn, tìm cách tác động đến nhưng gì mà trẻ nên tin tưởng và hành động theo. Không cần sử dụng vũ lực trực tiếp, người lớn được trợ giúp bởi một quá trình mà các nhà tâm lý học gọi là khẳng định bản thân[1]. Trẻ nhận thức về những điểm tương đồng giữa chúng và một người lớn nổi bật, mong muốn trở nên giống người lớn mà chúng yêu thích, và theo đó hình thành các hành vi. Nếu người lớn thể hiện quan điểm rõ ràng về một chủ đề, thì trẻ bắt chước cũng sẽ tán đồng với quan điểm đó. Có thể nói rằng những lời nói và hành động của người mẫu sẽ cung cấp các biểu hiện đa dạng có tác dụng cộng hưởng với trẻ. Những người lớn giỏi giang hay hấp dẫn có thể khai thác hiện tượng khẳng định bản thân nhằm tạo nên các thay đổi tư duy và hành vi mà họ cho là quan trọng.

Nhưng vào khoảng 10 tuổi, các bạn đồng lứa bắt đầu có tầm quan trọng hơn so với bố mẹ trong việc thay đổi tư duy, đặc biệt là ở Mỹ[2]. Bọn trẻ thường dễ hòa đồng với nhưng gì bạn đồng lứa nói và làm, và có khuynh hướng bắt chước chúng. Điều này đặc biệt đúng khi nhóm trẻ đồng lứa có các điều kiện đáng ao ước về quyền lực, sức mạnh, sự nổi tiếng và/hoặc những nguồn lực mà chúng có. Đối tượng cộng hưởng đã thay đổi.

Vào những năm thanh thiếu niên sau đó, trẻ có các quan điểm mạnh mẽ của riêng mình và không hẳn lúc nào cũng giống với ý kiến của bố mẹ hay những người lớn khác trong cộng đồng. Hơn nữa, lớp trẻ này sẵn sàng thể hiện ý kiến của chúng một cách mạnh mẽ và vững chắc – cả nghĩa đen lẫn nghĩa bóng - trong cuộc đối đầu với người lớn. Những đầu óc non trẻ trước kia bây giờ trực tiếp thách thức với những đâu óc già hơn.

Ở thời điểm này, để tránh sự bùng nổ, cả hai bên tham gia đều phải chuẩn bị cho một sự chuyển đổi dần dần từ mối quan hệ ra lệnh/phục tùng sang mối quan hệ tương đối bình đẳng. Trong xã hội hiện đại, khi con cái đến độ tuổi 25 hay 30, bố mẹ còn rất ít ảnh hưởng. Thách thức trong giai đoạn chuyển đổi này là tìm cách vận dụng hợp lý quyền hành và kiến thức phong phú của bố mẹ trong khi vẫn công nhận các quyền lợi hợp pháp, kiến thức, và mục tiêu của những thanh niên đang lớn. Lý lẽ, nghiên cứu, và các biến cố nói chung có vai trò quan trọng trong khi các đòn bẩy về nguồn lực và cách tiếp cận đa dạng có thể ít nổi bật hơn.

Cuối cùng, công bằng dù khó khăn vẫn chiến thắng. Trẻ con lớn lên, rời khỏi gia đình, tự tạo cuộc sống riêng với các giá trị của riêng chúng. Lúc đó, mỗi thế hệ có mỗi con đường riêng. Tuy vậy, vẫn có những tình huống khó khăn - hay còn gọi là khủng hoảng - nảy sinh, và lòng can đảm của cả hai thế hệ bị thử thách. Nhiều độc giả có thể biết ngay vai trò khó khăn của thế hệ giữa - bị mắc kẹt giữa các nhu cầu mâu thuẫn của bọn trẻ đang lớn và của bố mẹ đang già đi của mình. Và cho đến cuối đời, bọn trẻ (bây giờ đã là trung niên) sẽ đóng vai trò là nhưng tác nhân tinh thần cho bố mẹ, nhưng người không còn đủ sức tự xoay. Khi không thể thay đổi tư duy một cách tự nguyện thì có thể phải “tiếp quản” toàn bộ.

Những người yêu nhau

Tình yêu là cảm xúc mạnh mẽ nhất của con người - đúng vậy, chỉ có căm thù (hình thức đối lập) là cảm xúc duy nhất mạnh mẽ ngang tình yêu. Tình yêu của bố mẹ dành cho con cái, của người chiến sĩ tử vì đạo với đại nghĩa, của hai người trưởng thành - là nguồn cảm hứng của những vần thơ, những vở kịch lôi cuốn, những hình thức phim ảnh và nghệ thuật xuất sắc. Trải nghiệm những cung bậc của tình yêu, các cá nhân thường có xu hướng thay đổi hoàn toàn lý trí và tình cảm. Không có động cơ nào mạnh mẽ hơn. Những hành động say mê nhất trong cuộc đời mỗi người đều được tình yêu truyền cảm hứng.

Hãy xem câu chuyện của Andrei Sakharov, nhà vật lý học người Nga nổi tiếng, và Elena Bonner[3]. Mặc dù là người phát minh bom hydro, nhưng vào những 1970 Sakharov thay đổi quan điểm về việc sử dụng vũ khí hạt nhân – phần lớn là do cảm giác tội lỗi của ông về sự phá hủy sức khỏe của những người dân sống gần khu thử nghiêm bom. Chính người yêu mới (và sau này là vợ) của Sakharov, Elena đã thuyết phục ông công khai quan điểm mới. Sakharov bắt đầu cho xuất bản những tập viết tay quan trọng, tham gia nhiều cuộc họp chống đối, và trực tiếp thách thức các nhà chức trách trong hệ thống khoa học và chính trị. Ông rất vô tư, mặc dù đâu tiên ông bị gièm pha, sau đó bị tẩy chay, và cuối cùng là bị bắt giữ 7 năm ở thành phố Gorky xa xôi. Tình yêu và sự ủng hộ của Elena Bonner đã cơ bản thay đổi suy nghĩ của chồng về những gì ông sẵn sàng làm vì công chúng và về bao nhiêu hình phạt ngược đãi mà ông phải chịu. Nhưng tình yêu cùng có thể là cái bẫy. Một gián điệp quyến rũ có thể thuyết phục người yêu phản bội lại tổ quốc; người dẫn đầu có sức ảnh hưởng của một tổ chức khùng bố có thể thuyết phục các thành viên làm nhưng hành động hèn nhát; một người bố hoặc mẹ có thể có hành động phá hoại ngu xuẩn vì con họ bị xỉ nhục. Bất kỳ ai muốn thay đổi tư duy phải ý thức được tác động của tình yêu - vì tình yêu có thể tạo nên những thay đổi mong muốn một cách nhanh chóng đến kinh ngạc hoặc cũng có thể gây phá hoại với tốc độ khủng khiếp.

Niềm đam mê và tình yêu của tuổi trẻ phải nhường đường cho tình yêu cả đời, có thể ít nồng nhiệt hơn nhưng lại có mối ràng buộc sâu sắc - như tình yêu chồng vợ chẳng hạn. Thường thì hai người có nhiều tư tưởng khác nhau lại yêu nhau - quả vậy, đôi khi sự đối lập đó lại phát ra sức hấp dẫn. Qua thời gian, cả hai đều biết về những quan điểm trái ngược của nhau. Nếu sự khác biệt vẫn cố chấp tồn tại, chúng có thể gây rắc rối cho mối quan hệ - đặc biệt khi mỗi người đều dốc lòng với lập trường của mình và tham gia vào các hoạt động đại chúng khuếch trương sự khác biệt đó. (Về mặt này, cuộc hôn nhân rõ ràng hạnh phúc giữa nhà chiến lược phe Dân chủ James Carville và học giả phe Cộng hòa Mary Matalin quả là thú vị). Có lẽ trong trường hợp đó, hai người nên xác định những giới hạn nhất định hoặc chỉ hạn chế thảo luận (hay tranh luận) về các tình huống đã đề cập và chia sẻ những quan điểm chung. Tuy nhiên, nói chung tình yêu thành công trong vai trò cầu nối giữa các quan điểm trái ngược này. Cả hai bên đều điều chỉnh quan điểm của mình, chấp nhận một số quan điểm của người kia, do đó cảm thấy đồng thuận với nhau hơn - dù là vấn đề chính trị, tôn giáo, xã hội, nghệ thuật, văn hóa hay ẩm thực. Những căng thẳng tương tự cũng xảy ra trong việc nuôi dạy con cái, và một lần nữa, tình yêu lại hàn gắn hoặc hóa giải các ý kiến trái ngược nhau.

Leo Tolstoy đã nắm bắt rất hay tâm lý đồng điệu của 2 nhân vật yêu nhau trong Anna Karenina. Khi trao đổi với nhau, Kitty và Levin không cần phải nói cả câu hoàn chỉnh. Thay vào đó, họ dùng những chữ tắt. Do đó khi Levin viết “K E T L, Đ Đ L K T, Y E L L Đ H K B G?”, Kitty hiểu chính xác ý anh là “Khi em trả lời, điều đó là không thể, ý em là lúc đó hay không bao giờ?”. Họ tiếp tục trao đổi ý nghĩ bằng hình thức viết tắt này. Tolstoy giải thích: “Levin đã quen với việc thể hiện suy nghĩ của mình hoàn toàn không cần dùng từ chính xác: Anh biết rằng vợ anh với tràn đầy tình yêu, như lúc này, sẽ hiểu nhưng điều anh muốn nói dù chỉ từ một gợi ý nhỏ, và đúng là như vậy”[4].

Người ta thường nói rằng khi già đi các cặp vợ chồng càng giống nhau. Dù điều đó có đúng hay không, thì có vẻ rõ ràng qua thời gian, các cặp vợ chồng thường nhìn thế giới theo cách giống nhau - cơ bản người này thay đổi tư duy của người kia ở mức gần như ngang nhau. Chắc chắn những người yêu nhau này cuối cùng đã sử dụng tất cả các đòn bẩy mà họ có thể nắm bắt. Mặc dù ban đầu có thể vẻ đẹp bên ngoài và sức mạnh tinh thần đã hấp dẫn người này yêu người kia, nhưng sau cùng chính việc cùng nhau thay đổi tư duy đã giúp mối quan hệ của họ bền vững.

❀ ❀ ❀

[1] New introductory lectures của Sigmund Freud (New York: Norton, 1933/1964); “The concept of identification” của Jerome Kagan, Psychological Review 65 (1958): 296-305.

[2] The nurture assumption của Judith Rich Harris (New York: Free Press, 1998).

[3] Xem thêm chi tiết mối quan hệ của Sakharov và Bonner trong Sakharov: A biography của Richard Loune (Waltham, MA: Brandeis University Press, 2002); Memoirs của Andrei Sakharov, bản dịch của Richard Lourie (New York: Knopf, 1990).

[4] Anna Karenina, phần VI, chương 3, trích trong Thought and language của Lev Vygotsky, bản dịch của A. Kozulin (Cambridge: MIT Press, 1986), tr. 238.