Năm 1987, ban quản trị Trường Dartmouth đã mạo hiểm chọn James O. Freedman làm Hiệu trưởng[1]. Dù phẩm chất trí tuệ giảng dạy và quản lý của Freedman rất đáng quý (tốt nghiệp Trường Harvard và Trường Luật Yale, Freedman là Hiệu trưởng đáng kính nhất của Trường Đại học Iowa trong thời gian gần đây), nhưng ông sẽ không dễ dàng được các sinh viên Dartmouth chấp nhận - và ban quản trị biết điều đó. Trong nhóm các trường đại học nổi tiếng, Dartmouth liên quan đến nhiều mảng xã hội - trường có những đội bóng huyền thoại, những đảng phái nổi tiếng, và nhân vật xuất chúng giàu có Nelson Rockefeller đã tốt nghiệp từ trường này. Tuy nhiên, đầu thập kỷ 1980, trường lại không được biết đến nhiều về phương diện trí tuệ học vấn cùng như khả năng lãnh đạo.

Trường Dartmouth được tin tức nhắc đến chủ yếu là vì ấn bản sinh viên nổi tiếng của trường, tờ Dartmouth Review. Là một ấn bản cánh hữu không biết run sợ, tờ Review tự cho sứ mệnh của mình là phát triển các quan điểm bảo thủ, bảo vệ thành trì Dartmouth về các giá trị xã hội và kinh tế của giới đàn ông mang phong cách hoài cổ những năm 1920, nếu không nói là những năm 1820. Người tiền nhiệm Freedman, David McLaughlin, đã thất bại khi đối đầu với các hành vi quá đáng ngày càng tăng của tờ Review, do đó đã để trường Dartmouth trượt dài trong bảng xếp hạng các trường đại học trên toàn quốc. Rõ rằng, nếu ban quản trị chỉ muốn công việc làm ăn trở lại bình thường, họ sẽ không bao giờ chọn một người lãnh đạo mới là trí thức Do Thái (một điều kỳ dị ở Dartmouth). Freedman sẽ không sợ hãi lên tiếng đại diện cho giới trí thức nói chung. Mặt khác, tờ Review luôn nhấn mạnh rằng kể từ năm 1822 Freedman là hiệu trưởng đầu tiên không học qua trường New Hampshire. Vấn đề đã rõ ràng: liệu Freedman có thể thay đổi Dartmouth được không, hay ông sẽ chỉ là con mồi của “gia đình động vật” cựu nam sinh, những người xem chiến thắng của đội bóng là vấn đề đáng quan tâm nhất - và của đại diện hiện tại của hội này, những nhân viên bất kính tờ Review?

Thoạt nhìn, hiệu trưởng trường đại học có vẻ rất quyền lực và uy tín, nhưng những người có hiểu biết về giáo dục trên trung học ở Mỹ sẽ dễ dàng bác bỏ ý kiến này. Họ có thể viện dẫn câu châm biếm: “Hiệu trưởng là người xin tiền sống trong một ngôi nhà lớn”. Thứ nhất, các giảng viên trong trường làm việc theo nhiệm kỳ và họ không có nhiều động cơ thay đổi thái độ hay hành vi. Tiếp đến, sinh viên học tại trường trong vòng 4 năm nhưng các giá trị trí tuệ của trường thường không phải là điều chúng quan tâm nhất. Các sinh viên nam đắm chìm trong quá khứ, và đặc biệt ở một nơi như Dartmouth, ký ức của họ có vẻ bị nhuốm màu (hay bị tác động) bởi nỗi nhớ nhà và cảm xúc hoài cổ. Và ban quản trị, mặc dù là những người nắm giữ số phận của trường, những họ luôn bận rộn và ít khi có thời gian đến trường; vì vậy họ thường phải (hoặc muốn) dựa vào người khác để có thông tin. Trên hết, đa số ban quản trị đều hy vọng có thể tránh xa rắc rối - như bị giật tít ngoài ý muốn trên tờ báo quốc gia chẳng hạn - trong nhiệm kỳ của họ.

Mặc dù phải đối mặt với nhiều chống đối khác nhau từ mọi phía, Freedman được tín nhiệm cao vì đã khiến ngôi trường thay đổi trong suốt nhiệm kỳ 11 năm của ông. Với tư cách bạn bè, tôi đã trao dổi rất nhiều với Freedman về cách ông tạo được thay đổi ở đây[2]. Ông cho biết khi vừa đến Dartmouth, ông đã xác định rõ sứ mệnh của mình: phải tăng cường chất lượng học vấn của sinh viên, của cán bộ giảng dạy, cũng như của các bài giảng trong trường. Ông đề xuất làm điều này bằng cách thu hút các sinh viên có trí tuệ cao - những người thích dịch thơ Catuluss sang tiếng Latin hay thích chơi đàn cello - như đã phát biểu trong buổi nhậm chức. Trong một trích đoạn đáng chú ý khác, ông nói rằng ông không phản đối các ý kiến đa chiều vì Dartmouth cũng cần có những sinh viên “tài năng sắc sảo”.

Về tờ Review, Freedman cảm thấy sẽ rất tuyệt vời nếu nó tự nhiên biến mất. Nhưng ông biết rằng tờ báo khiêu khích này (dưới sự bảo trợ của Quỹ Olin phe bảo thủ củng như sự ủng hộ tài chính và trí tuệ từ các nhân vật cấp cao của tờ báo không kém bảo thủ là National Review) sẽ theo sát ông từng bước và thậm chí có thể khiến ông phải mất chức. Ông đã không lầm về dự đoán này. Quả vậy, tờ Review từng cho in một câu chuyện bịp bợm khiến ban quản trị phải buộc Freedman từ chức, và một số người trong trường đã tin câu chuyện này.

Để tạo thay đổi như mong muốn, Freedman nói ông cần phải nắm được ít nhất 2 trong số 3 đối tượng cử tri chính: giáo viên, sinh viên, và hội cựu sinh viên. (Ông cũng phải làm việc với một bộ phận nữa là ban quản trị trường đại học nhưng may mắn là họ ủng hộ ông về mặt chính trị lẫn tâm lý ngay từ đầu). Freedman sớm nhận thấy rằng phần lớn các giáo viên đứng về phía ông. Nhìn chung, các giáo viên ủng hộ ông trong việc nâng cao các tiêu chuẩn giáo dục và số lượng sinh viên giỏi, cũng như chất lượng của tất cả các sinh viên nói chung. Freedman đã đưa ra nhiều hình thức thưởng cho các giáo viên xuất sắc, bàn bạc với họ về cách thu hút những giáo viên mới có tài năng, và cho họ tham gia quyết định nhiều việc, từ tuyển sinh cho đến bổ nhiệm giáo viên. Ông cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của công tác nghiên cứu của các giáo viên trong trường cũng như các trường chuyên nghiệp khác. Mặc dù có lúc Freedman bất đồng căng thẳng với một số giáo viên - và không phải lúc nào ông cũng thắng - nhưng ông không bao giờ chia rẽ với giáo viên.

Vậy là còn lại bộ phận sinh viên và cựu sinh viên. Phần này khó khăn hơn nhiều. Khó mà nói đến việc cải thiện chất lượng sinh viên nếu không công khai phê phán các nhóm tụ tập đang hiện hữu. Và rất nhiều cựu sinh viên - thay vì chú ý đến việc đạt điểm SAT cao hơn cho những khóa học sắp tới hoặc chất lượng của âm nhạc hay ngôn ngữ cổ điển - chủ yếu lại quan tâm đến đội bóng đá xuất sắc và môi trường ký túc xá mà sinh viên có thể cảm thấy như ở nhà. Với mức cải thiện về chất lượng sinh viên hiện nay, các cựu sinh viên đó chắc chắn sẽ không được nhận vào trường; và điều đó cũng ảnh hưởng đến khả năng con họ được học tại Trường Dartmouth mà họ từng biết và yêu quý.

Nhằm được lòng các đối tượng cử tri khác nhau, Freedman bắt đầu bằng cách nói chuyện thường xuyên về những điều ông quan tâm. Đúng vậy, Sean Groman, cố vấn hợp tác lâu năm với Dartmouth, cho rằng “Jim Freedman đã thay đổi Dartmouth bằng tài hùng biện của ông”[3]. (Nói theo cách của tâm lý học thì đó là khả năng viện dẫn lý luận và nghiên cứu để tạo tác động cộng hưởng với những bộ phận lớn trong cộng đồng). Bất kỳ khi nào có cơ hội, Freedman đều nói về tầm quan trọng của những ý tưởng xuất chúng, về sức mạnh của các bài giảng trí tuệ, về những đóng góp xã hội của những người đánh giá cao trí tuệ. Trong các bài phát biểu khai giảng năm học, ông tán dương những anh hùng cá nhân - như người thầy của ông Phó thẩm phán Toà án tối cao Marshall, nhà hoạt động xã hội Dorothy Day, tiểu thuyết gia Eudora Welty. Õng luôn nhắc đi nhắc lại những vấn đề này ở ký túc xá, trong các sự kiện của hội cựu sinh viên, vói những thính giả tại địa phương cũng như trên toàn quốc. Bên cạnh đó, ông xây dựng nhiều mối quan hệ với báo chí vì tin rằng nếu trở thành nhà lãnh đạo giáo dục có tiếng toàn quốc thì cuối cùng sẽ tạo được ấn tượng đến tất cả các đối tượng cử tri (và đúng là như vậy).

Nhưng dĩ nhiên nếu chỉ có tài hùng biện - thậm chí với các câu chuyện hay nhất - cũng không thể mang lại sự thay đổi. May mắn là Freedman nhận ra tầm quan trọng của việc thể hiện lời nói bằng những hành động thích đáng. Từ gợi ý của Martin Meyerson, một nhân vật tiêu biểu khác của Freedman và cững là hiệu trưởng một trường dại học (Trường Pennsylvania), Freedman đã đưa ra chương trình học bổng dành cho những sinh viên hợp tác chuyên sâu với các giáo viên và tên họ sẽ được sánh cùng những người đoạt giải truyền thống trong lễ tốt nghiệp. Mỗi năm ông chọn một giáo viên phát biểu đại diện và biến buổi lể này thành sự kiện chính của toàn trường. Để nêu bật những tấm gương đạt học bổng và tham gia tích cực vào diễn đàn chung, ông xuất bản cuốn Idealism and Liberal Education[4] (Chủ nghĩa lý tưởng và Giáo dục tự do). Ông cũng mở rộng giới hạn tuyển sinh và đặc cách nhiều trường hợp triển vọng từ hàng trăm trường phổ thông trên toàn quốc, kể cả những trường trước đây chưa bao giờ có học sinh vào được Dartmouth. Ông liên tục kêu gọi mọi người quan tâm đến các thành viên của cộng đồng Dartmouth, những người đã đóng góp nhiều thành quả trí tuệ; thực tế, ông đã thiết lập văn phòng giúp đỡ các sinh viên dành được những học bổng danh giá tầm cỡ quốc gia và quốc tế.

Nhưng vẫn còn sự hiện diện của tờ Dartmouth Review đầy rắc rối. Thực tế tờ Review không chỉ là rắc rối mà nó thật sự quá kinh khủng. Tờ báo luôn tấn công Freedman, lúc thì cho rằng ông không đi nhà thờ, lúc thì so sánh người Do Thái đến từ New Hampshire này với Hitler. Thông đồng với trang xã luận tờ Wall Street Journal, tờ báo đã khắc họa ông là một nhà lãnh đạo độc đoán, áp đặt mọi người thay đổi theo cách của những nhà độc tài chuyên chế, như Montgomery, Alabama, cánh sát trưởng Bull Connor trong thời kỳ đòi quyền công dân. Không hài lòng với những bài viết chống người Semite, tờ báo còn chỉ trích một cách thô bạo giáo sư khoa âm nhạc người Mỹ lai Phi Bill Cole. Các cuộc tấn công Cole cuối cùng đã buộc ông phải từ chức. Tờ Review cũng đả kích vợ của Freedman, Sheba, một giáo viên khoa tâm lý. Và họ còn đưa nhiều lời đồn đãi rất vô lý, chẳng hạn như gia đình Freedman không sống trong khuôn viên trường vì điều kiện ở đây “không đủ tốt”.

Thục tế là không giáo viên nào cũng như không có nhiều sinh viên ủng hộ tờ Dartmouth Review. Tuy nhiên vẫn rất khó tấn công tổ chức sinh viên này mà không mang tiếng đàn áp, vì vậy gia đình Freedman và những nạn nhân khác chỉ biết tự né tránh. Freedman cho biết nhiều người khuyên ông nên phớt lờ tờ Review hay chỉ xem nó như trò đùa nhưng rốt cuộc ông cảm thấy nghe theo lời khuyên quả là một sự chịu đựng quá lớn. Ông kể: “Tôi từng là Hiệu trưởng Trường Đại học Iowa 5 năm mà không bao giờ phải suy nghĩ về việc mình là người Do Thái. Vậy mà ở Dartmouth ngày nào tôi cũng phải nghĩ đến nó”. Nám 1988, các đợt công kích nhắm vào người Do Thái, phụ nữ, người da den, những người theo chủ nghĩa tự do và giới trí thức đã đi quá xa đến mức Freedman cảm thấy phải cần hành động. Noi gương Joseph Welch, một luật sư Boston đã trực tiếp thách thức Thượng nghị sĩ Joseph McCarthy trong dịp Thượng viện trưng cầu dân ý về quân đội năm 1954, Freedman quyết định vạch mặt tờ Review trong buổi họp các giáo viên Dartmouth và ông cũng gửi bản sao bài phát biểu cho báo giới. Vụ việc ở Dartmouth trước đây chỉ là vụ um sùm tại địa phương thì giờ đã trở thành một sự kiện quốc gia; tờ New York Times, Wall Street Journal, cũng như chương trình Sixty Minutes của CBS tất cả đều tường thuật về các hoạt động của tờ Review và mạng lưới hậu thuẫn rộng rãi bên ngoài của nó. Và dù không có lời xin lỗi hay thừa nhận công khai từ tờ Review nhưng cuối cùng tình hình đã chuyển huớng, lượng phát hành đã giảm xuống vài mức. Freedman hiện đã có thể tự do theo đuối những mục đích ông được cử đến Hanover, New Hampshire.

Cuối cùng, ý kiến chung đều cho rằng Freedman đã hoàn thành được những mục tiêu đặt ra. Điểm trung bình SAT của học sinh nhập học gia tăng, vị trí của Dartmouth trong bằng xếp hạng U.S. News & World Report cũng dần tiến lên. Nhiều học sinh đạt được học bổng Rhodes, Marshall, Truman, và Fullbright, cùng với những vinh dự đáng khen khác. Về phía đội ngũ giảng dạy, các giáo sư cho biết rằng họ cảm thấy yêu thích công việc giảng dạy hơn vì chất lượng học sinh và sĩ số đến lớp đã được cái thiện đáng kể. Dartmouth đã trở thành một trường đại học nghiêm túc và tạo được ấn tượng sâu sắc hơn. Hội cựu sinh viên cũng hài lòng với những đổi thay này, đội bóng vẫn tiếp tục chiến thắng. Bất kỳ ai có liên quan đến trường cũng đều thích thú khi thấy hiệu trưởng, học sinh và giáo viên trường được báo giới thiện cảm nhắc đến thường xuyên. Và mặc dù vẫn tồn tại nhưng tờ Dartmouth Review đã mất ánh hào quang, điều này mang lại một môi trường hấp dẫn hơn cho các câu lạc bộ và báo chí có dịp thể hiện đa dạng quan điểm hơn.

Lời nói đi đôi với việc làm đã khiến tư duy thay đổi. Toàn trường quay sang ủng hộ vị hiệu trưởng và chống lại tờ Review. Có thể có ý kiến cho rằng việc tờ Review ngày càng có nhiều hành vi khiêu khích - chẳng hạn như tấn công các giáo viên như Bill Cole và Sheba Freedman - đã tụ hủy hoại chính nó. Nhưng với tôi, người hiệu trưởng - với sự nhạy bén nắm bắt thời điểm - mới là người đã vận dụng những sự kiện này để lật ngược tình thế. Quả vậy, hiếm khi người lãnh đạo có thể kiểm soát sự xuất hiện hay chiều hướng của các biến cố trên thế giới nhưng chắc chắn họ có thể tận dụng những sự kiện này cho mục đích của mình. Điều này dẫn đến câu hỏi là yếu tố nào có thể khiến một tổ chức thay đổi.

❀ ❀ ❀

[1] Tôi đã trao đổi nhiều với James Freedman về những sự kiện này, cũng như đã xem những bài báo ông lưu.

[2] Chi tiết cuộc đấu tranh của Freedman với tờ Dartmouth Review trong cuốn Chronicle of higher education, 6/4/1988; New York Times, 29/3/1988; “Freedman, it was time to speak out”, Valley News, 1/4/1988; “Dartmouth’s right is wrong” của Sean Flynn, Boston Pheonix, 15/4/1988.

[3] Sean Gorman, trong cuộc nói chuyện qua điện thoại với tác giả ngày 20/11/2002.

[4] Idealism and liberal education của James O. Freedman (Ann Arbor: University of Michigan Press, 1996/2001).