Nhờ vào nỗ lực xuất sắc của các nhà toán học Alan Turing, Norbert Wiener, và Claude Shannon, những người sáng tạo các quy luật cơ sở cho máy vi tính và xử lý thông tin những năm 1930, máy vi tính tốc độ cao ngày nay đã có mặt khắp nơi trong cuộc sống của chúng ta. Chúng hỗ trợ chúng ta trong mọi loại hình công việc, từ tính toán thuế cho đến đặt chỗ máy bay, hay dẫn đường cho tên lửa. Những nhà tư tưởng, như chuyên gia máy vi tính Ray Kurzweil và Hans Moravec, suy đoán rằng phần mềm chương trình cũng như phần cứng máy móc sẽ là dạng thông minh gia tăng qua mỗi năm[1]. Họ tin rằng một lúc nào đó trong thế kỷ này các công cụ nhân tạo sẽ vượt con người về trí thông minh và mở ra một câu hỏi liệu các công cụ nhân tạo đó làm việc cho chúng ta hay chúng ta làm việc cho chúng, hay liệu con người sẽ ngày càng không liên quan.

Nhưng ngay cả những người có quan điểm xem nhẹ máy vi tính - như chuyên gia về thực tiễn ảo Jaron Lanier chẳng hạn, ông nghĩ rằng người ta đã quá “khuếch trương” vai trò của các hệ thống vi tính[2] - cũng phải thừa nhận rằng những hệ thống đó trở nên ngày càng gắn bó với cuộc sống trí tuệ chúng ta và sẽ có khả năng tạo thay đổi tư duy nhiều hơn. Nhiều tương tác của chúng ta ngày nay diễn ra qua hệ thống vi tính, trong đó chúng ta “nói chuyện” nhằm thực hiện nhiều công việc khác nhau. Trẻ em có những đồ chơi có thể phản ứng với hành vi của đứa trẻ bằng giọng điệu thuyết phục truyền cảm. Những dụng cụ giống người cũng có thể đưa ra lời khuyên cho người lớn, và rất nhiều người lớn có được sự an ủi thực sự từ việc đối thoại với máy vi tính có các nguyên lý cơ bản tương đối đơn giản[3]. Những công cụ giảng dạy lỉnh kỉnh cách đây 50 năm đã được thay thế bằng phần mềm giảng dạy hấp dẫn. Chúng ta có thể học hỏi rất nhiều khi lướt web, tiếp xúc với siêu truyền thông và siêu văn bản, và tham gia vào những khóa học từ xa để bổ sung cho kiến thức ở trường hay trong đào tạo công việc.

Chỉ vài năm qua nhanh, sự kết hợp giữa con người và trí thông minh nhân tạo đã trở nên rộng khắp. Vì máy móc có thể sản xuất và hiểu ngôn ngữ tự nhiên tốt hơn, nên càng nhiều nhu cầu và mong muốn hàng ngày của chúng ta được thỏa mãn mà không có sự tham gia của con người. Tim Berners-Lee, người phát minh ra trang web thế giới (world wide web), tin rằng chỉ trong vài năm, các hệ thống máy tính mới sẽ có khả năng hiểu các ý tưởng và xử lý ngữ nghĩa trọn vẹn[4]. Chúng ta chỉ cần nói với một trang web ngữ nghĩa những gì mình muốn biết; như một người thủ thư tài năng, trang web sẽ cung cấp câu trả lời và giải thích tại sao câu trả lời đó đáp ứng được những gì đã hỏi. Tương tự, amazon.com có thể đề nghị các quyển sách phù hợp với sở thích của vợ tôi hiệu quả hơn bất kỳ ai chỉ trừ bạn thân, dựa trên các cuốn sách bà tìm kiếm và mua những lần truớc. Có vẻ như các nhu cầu tinh thần của chúng ta về tình yêu, sự ủng hộ, động viên cũng ngày càng có thể được đáp ứng bởi các thiết bị lập trình thông minh và thiết kế tài tình, từ các bộ phận gia để giúp những người khuyết tật định hướng trong thế giới vật chất cho đến các thiết bị chăm sóc những người có các rắc rối về mặt tình cảm. Có lẽ trong tương lai, một cậu chúng sinh sẽ được “chữa trị” bởi chương trình gọi là EHErikson hay một cuộc thương lượng khó khăn sẽ được hỗ trợ bởi chương trình gọi là PresProt.

Chúng ta thậm chí còn có thể mở rộng hiệu qua sử dụng trí thông minh nhân tạo thành các loại thông minh đa dạng - qua đó các chương trình thông minh ngày càng có thế giúp con người trong những lĩnh vực trí tuệ mà họ yếu kém. Ví dụ, tôi không giỏi giải những bài toán hình học không gian. Yêu cầu tôi xếp đi xếp lại một tờ giấy trong đầu, tôi sẽ bị nhức đầu ngay. Tuy vậy, biết được điểm yếu này, tôi có thể tận dụng phần mềm thể hiện ra ngoài các hoạt động không gian mà tôi gặp khó khăn bên trong trí óc. Với một chút luyện tập và thực hành, tôi sẽ trở nên “thông minh” như một người rất giỏi tưởng tượng hình ảnh. Sau đó, rõ ràng với kiến thức về “hình ảnh trong trí óc” tôi sẽ dễ dàng tương tác với bất kỳ chủ thể nào trong tư duy. Nếu một chủ thể lý thuyết như vậy đang cố gắng dạy hay thuyết phục tôi điều gì, thì nó có thể cung cấp thông tin phù hợp với nội dung hiện tại và với hình thức yêu thích của các biểu hiện trí tuệ của tôi. Ngược lại, nếu tôi cố gắng trao đổi thông tin với chủ thể đó, thì nó phải có khả năng tiếp nhận thông tin với cách tôi cảm thấy thoải mái, và tư duy của nó - nếu các bạn cho phép gọi như thế - theo đó sẽ chịu ảnh hưởng từ các nội dung mà tôi trao đổi. Và trong quá trình tác động đến cuộc sống tình cảm và công việc của chúng ta, các trí tuệ nhân tạo đó sẽ phải nói chuyện với trí thông minh con người - dù chúng tác động tới chúng ta bằng vẻ bề ngoài hay tiếp cận chúng ta như một thành viên đáng tin cậy của giống loài “chúng ta”. (Trong một cuộc viếng thăm vừa qua đến Thế giới Media tương lai của Sony ở Tokyo, tôi nhận thấy rằng những con robot mới nhất ngày càng có vẻ bề ngoài và hành vi giống các con vật nuôi trong nhà, hay giống những con người thu nhỏ).

Một lần nữa tôi lại hướng về khoa học tương lai, hay khoa học hư cấu. Điểm này cho thấy, trí thông minh nhân tạo đã tham gia vào quá trình thay đổi tư duy của chúng ta và không nghi ngờ gì sẽ tiếp tục làm việc này ở mức độ cao hơn nhiều trong tương lai. Tôi hoàn toàn mong đợi phần nhân tạo - hay các dạng thông minh nhân tạo - trở nên bện chặt với phần tự nhiên hiện tại của chúng ta. Các giao diện giữa phần cứng Silicon và mô thần kinh linh trưởng đang được tạo ra[5]. Sự chuyển hóa này sẽ diễn ra, dù các nhà phê bình có dũng khí cho rằng trí thông minh máy móc không có cấu trúc và mức độ đa dạng như trí thông minh con người và sẽ vẫn khác biệt nền tảng và vẫn phải phục vụ cho trí thông minh con người, ít nhất là trong tương lai có thể thấy được. Thực ra, rõ ràng toàn bộ vũ trụ có thể được xem là một hệ thống thông tin: thông tin chương trình máy tính và thông tin về gien chỉ là 2 trường hợp của cùng một thể loại. Khi khoa học vi tính và khoa học thần kinh kết hợp thành khoa học thần kinh trên vi tính, chúng ta bây giờ đã có các thuật toán về gien, về cuộc sống nhân tạo, và những tổ hợp khác kết hợp giữa “bit” và “phân tử”[6]. Chắc chắn sẽ vẫn tồn tại những ranh giới không rõ ràng giữa “tự nhiên” và “nhân tạo”, và quá trình thay đổi tư duy sẽ đòi hỏi việc sắp xếp lại thông tin từ cả 2 nguồn trong tinh thần con người.

Tất cả những điều này dẫn đến câu hỏi về đánh giá giá trị: liệu việc thay đổi tư duy như vậy có làm nhạt nhòa ranh giới giữa “cái tốt” và “cái xấu”?

❀ ❀ ❀

[1] The age of spiritual machines: When computers exceed human intelligence của Ray Kurzweil (New York: Viking, 1999); Mindchildren của Hans Moravec (Cambridge: Harvard University Press, 1988).

[2] “The complexity ceiling” trong The next fifty years của Jaron Lanier, ấn bản John Brockman (New York: Vintage, 2002).

[3] Life on the screen của Sherry Turkle (New York: Simon & Schuster, 1995).

[4] “Next up: Web of data time: Bemers-Lee wants his newest creation to reach its full potential” của Tim Berners-Lee, Boston Globe, ngày 20/6 2002, C1.

[5] “Spare parts for the brain”, Econormst Technology Quarterly, ngày 21:6/2003.

[6] Economist, ngày 22/9/2001.