Mấy tháng trước đây, ở Thượng Hải xuất hiện một tên bợm non. Khi bộ mặt thật của nó còn chưa bị người ta nhận ra, thì đúng là đã có một số người đứng sau hắn như một cái đuôi, bởi vì, nghe nói nó là con trai một cán bộ cao cấp. Đợi đến lúc nó bị tóm cổ, mọi người mới oán trách nhau, hớt hơ hớt hải, bịa chuyện cười, loan tin linh tinh, càng loan càng rộng, cuối cùng đến mức độ hai tờ nhật báo của thành phố đều cho đăng phóng sự nhiều kỳ. Tạp chí ở Hồng Kông cũng đăng cả những bài như kiểu ký sự (đương nhiên là tin tức, phóng sự, ký sự chưa hẳn đã hoàn toàn đúng sự thực). Có người thì xấu hổ, có người thì hí hửng, có người thì tức giận. Tóm lại là, người ta bàn riêng với nhau rất sôi nổi. Sau đó, đoàn kịch cũng đã dựng kịch nói về tên bợm này, nhưng kịch chỉ là để diễn nội bộ, bởi vì đối với vở kịch này đang còn nhiều ý kiến khác nhau: Có người cho rằng vở này có thể công diễn được, cũng có người một mực phản đối. Có người bảo người viết kịch vào hùa với tên bợm non, có người bảo vở kịch này nói xấu cán bộ.

Tôi chưa được xem vở kịch, đương nhiên là không có quyền phát ngôn. Tôi chưa nhìn thấy tên bợm non, nhưng khi nó được người ta coi là "con em cán bộ cấp cao", tôi đã được nghe người ta bàn tán về những việc làm của nó, mãi cho đến khi nó bị vạch mặt, mãi cho đến nay. Nghe nói lúc đã bị bắt, nó còn nói: "Tội danh duy nhất của tôi là tôi không phải là con ông X". Lại nghe nói, nó còn bảo: "Nếu như tôi là con ông X thật, thì đã làm sao?", Còn nghe nói, có người đồng tình với tên bợm non này, thậm chí còn bầy tỏ rằng sắp tới khi đưa ra toà xét xử, họ đồng ý sẽ làm người cãi hộ cho nó. Khỏi phải nói rằng, trên đây đều là những tin vỉa hè, không đáng tin. Thế nhưng người đồng tình với tên bợm già thì có. Song le, tôi chưa từng nghe nói có người nào đó đồng tình với tên bợm non, tôi chỉ nghe có người phê bình họ là "bụng làm thì dạ chịu". Còn đối với tôi thì sao? Tôi rất thông cảm với người bị hại. Đây không phải là kịch vui, đây là bi kịch. Điều đáng chê trách là lề thói của xã hội chúng ta. "Mọi người đều làm như thế, thì tôi còn có cách gì hơn, chẳng qua là số không may, vớ phải hàng dởm".

Tôi nghĩ tới vở kịch "Khâm sai đại thần" của Gô-gôn, một nhà văn Nga, viết 143 năm trước đây. Nhắc đến nhà văn Nga thế kỷ 19 ấy, có người đến nay còn cảm thấy đau đầu. Nhưng mà rất không may, cái roi của nhà văn Nga này lại đánh ngay vào lưng chúng ta. Nhất định có người không đồng ý với tôi, họ phản bác lại rằng: Gô-gôn đánh vào xã hội phong kiến, không liên quan chút nào đến xã hội Xã hội Chủ nghĩa, đến "Xã hội Chủ nghĩa tươi đẹp trên thế giới ngày nay". Họ nói đúng đấy: Không liên quan chút nào! Hơn nữa thời gian cách nhau 143 năm, tên bợm non lúc đó và tên bợm non ngày nay không thể có những chỗ giống nhau. Nhưng rất lạ là, ngày nay có rất nhiều người bám theo tên bợm non, y như thời Gô-gôn cũng có bao nhiêu người bám theo tên bợm non, chẳng phải là vì tư lợi hay sao? Cả hai tên bợm non đều suýt nữa thì lừa được vợ vào trong tay. Có khác nhau chỉ là tên bợm non của Gô-gôn láu cá hơn, nó đã xa chạy cao bay, lại còn viết thư cho bạn chửi cho kẻ mắc lừa một mẻ. Còn tên bợm non thời chúng ta thì bị tống vào nhà đá, chờ xét xử. Cho rằng có như thế, thì tên bợm non ấy cũng không phải là thằng ngốc. Nó đã nêu ra cho chúng ta một vấn đề đáng được suy nghĩ sâu sắc, nói ra một câu rất có ý nghĩa. Đó là câu mà tôi đã dẫn ra ở trên kia: "Nếu như tôi là con ông X thật thì đã làm sao?" Câu nói đó làm cho tôi phải suy nghĩ rất lâu. Tôi không thể không thừa nhận, giá như nó là con ông X nào đó thật, thì sẽ chẳng có vấn đề gì nữa hết. Kết quả là sẽ làm một cuộc "sum họp lớn", mọi người đều vui vẻ cả. Có người mời nó ăn cơm, có người mời nó đi xem hát, có người cho nó mượn xe hơi, có người giới thiệu bạn gái cho nó, nó có thể chọn hoa khôi về làm vợ, nó có thể xin điều công tác cho vợ chưa cưới v.v.. và v.v.. Chẳng những mọi thứ kia đều là lẽ tự nhiên, thậm chí nó còn có thể đi thăm nước ngoài, có thể hưởng thụ vô vàn các thứ khác. Nói gọn lại một câu là, tất cả những gì là tội trạng của tên đại bợm đều sẽ là hợp pháp, đều có thể cho phép cả. Sẽ không thể có người viết báo hay dựng kịch, cũng sẽ không có việc tranh luận về vấn đề nêu ra trong vở diễn. Sự thực thì những chuyện như thế này từ thượng cổ đến nay vẫn thường xuyên xảy ra. Người ta đã quá quen với nó, nhìn sự lạ mà không thấy lạ, đó là tại làm sao?

Một câu nói của thằng bợm non khiến tôi mất ngủ mấy tháng liền. Tôi cứ nghĩ đến một vấn đề thế này: Tại làm sao những con người kinh nghiệm sống khá dày dạn kia lại có thể hí hửng mừng vui mà chui vào tròng của tên bợm? Tôi càng nghĩ càng thấy buồn, bởi tôi không thể không thừa nhận rằng trong xã hội chúng ta vẫn tồn tại những thứ phi hiện đại, thậm chí vẫn còn những thứ mà năm 1836 Gô-gôn từng lên án, Mặc dù ba năm nay, chúng ta luôn nói, phải uốn nắn "thói xấu đi cửa sau". Thế nhưng cửa sau càng mở rộng. Có người không nhìn thấy cửa trước đâu cả, có công việc không cách gì giải quyết. Chỉ cần lắp một chiếc cửa sổ kính, cũng phải đợi cả năm cả tháng, họ đành phải tìm đường để đi cửa sau. Cuối cùng lọt vào vòng tay tên bợm non. Hỏng việc, đó là điều có thể hiểu được. Một số cửa quan của chúng ta, tại sao không mở rộng ra, làm nhiều việc hơn nữa cho dân? Một số cán bộ của chúng ta, tại sao không nhìn xuống hơn một chút, bớt nhìn lên trên đi một chút?

Về vấn đề vở kịch có nên công diễn hay không, giánhư phải trả lời, tôi sẽ bảo: Tôi không có quyền phát ngôn. Có điều, một kẻ nào đó lại bảo vở kịch đã bôi nhọ lên mặt cán bộ, bôi nhọ lên Chủ nghĩa Xã hội. Tôi thấy không phải thế. Sự xuất hiện những tên bợm non không chỉ riêng ở Thượng Hải mới có, tỉnh khác cũng có. Chả lẽ nó từ trên trời rơi xuống? Nếu như không có đất và khí hậu để nó nảy nở, thì nó không thể sinh ra được. Nếu như mọi lề thói xã hội ngày nay của chúng ta, không để nó chui được vào một kẽ hở nào, thì cũng chẳng có người bị lừa. Vạch mặt chúng nó ra, rồi lên án nó, đó là việc tốt, như thế cũng là trừ bỏ cái khí hậu đã nảy sinh ra nó, dọn sạch thứ đất đã nảy nở ra nó. Nếu có bệnh mà không chữa, có nhọt mà không bôi thuốc, ngay cả đến việc mở cửa sau, lên mặt cửa quyền v. v... cũng trang điểm cho "tốt đẹp", rồi lấy câu "đừng vạch áo cho người xem lưng" cổ xưa làm cách ngôn xử thế. Không để người khác vạch những chỗ ung nhọt của mình ra, cứ thế mãi, chẳng những đấy mới là bôi đen Chủ nghĩa Xã hội, mà còn là hành động, khoét chân tường Chủ nghĩa Xã hội nữa.

Ngày 28 tháng 9, viết trong lúc ốm