Về nói thật, mỗi người có cách nhìn riêng của mình. Có người bảo hiện nay đúng là cần phải nói thật, cũng có người cho rằng hiện nay làm gì còn có chuyện nói thật. Tôi tuy mấy lần khẩn thiết kêu gào, nhưng ý kiến của tôi chẳng qua chỉ là ý kiến của một người, tôi cũng coi việc nói thật là mục tiêu phấn đấu những năm cuối đời mình.

Nói thật không phải là chuyện khó khăn gì. Cái gọi là nói thật, nói ở đây không phải là chân lý, cũng không phải là chỉ những lời nói chính xác. Tự mình nghĩ thế nào thì nói thế ấy, tức là nói thật. Anh nghĩ như thế nào, có ý kiến gì, nói ra để cho mọi người hiểu anh. Nếu ý kiến giống nhau thì cùng nhau nghiên cứu thêm. Ý kiến khác nhau, thì thảo luận một cách thận trọng, để tìm ra điều phải trái. Làm như thế có gì là không tốt.

Có thể nhiều người đã làm như thế, cũng có thể nhiều người chưa làm được như thế. Tôi chả có thể nói bản thân tôi. Khi tôi biết được rằng lời nói, có thật, có dối. Tôi đã không nói thật với thày giáo trường tư, với cha mẹ tôi. Với cha mẹ, tôi không nói dối nhiều lắm, bởi vì cha mẹ tôi không hay để ý tới tôi, càng ít đánh tôi. Cha tôi chưa bao giờ đánh tôi, cho nên tôi thường nói cha mẹ "không làm gì mà phải trị tôi". Cha mẹ tôi rất gần gũi, quan tâm và tín nhiệm tôi. Cho đến nay, tôi còn nhớ có một năm, trước Tết không lâu, tôi và mấy người anh em họ xin thầy giáo cho nghỉ học trước hai ngày, thầy giáo đã nói với cha tôi việc này. Cha tôi nói với mẹ tôi, mẹ tôi liền bảo: "Thằng Tư không thể ở trong số đó". Tôi vừa bước vào nhà, nghe thấy nói thế liền quay ra đi thẳng. Mẹ tôi qua đời lúc tôi chưa đến mười tuổi, đó là chuyện trước năm tôi lên mười. Mấy chục năm nay, tôi luôn nghĩ đến Người, đó là sự giáo dục tốt nhất đối với tôi, còn mạnh hơn roi vọt rất nhiều: Không được phụ lòng tin của người khác. Trong mười năm đại họa, điều tôi cảm thấy đau khổ nhất là, mình đã phụ lòng tin của ngưòì đọc.

Đối với thầy giáo dạy tư, tôi rất ít nói thật. Bởi vì, một là các ông hay dùng roi, dùng thước đánh học trò. Hai là, các ông chỉ cần nghe những lời các ông thích nghe. Thầy thích nghe thế nào, chúng tôi nói thế ấy. Phịa ra lời nói dối thì dễ được thầy yêu, mà được lòng thầy thì dễ được khen. Đối với trẻ con chưa hiểu biết, láu lỉnh như vậy tương đối nhẹ nhàng, thoải mái. Tôi không ngừng tìm hiểu nguồn gốc của những lời nói dối. Theo kinh nghiệm của tôi, lời nói dối sinh ra từ tay thước, ngọn roi.

Mấy năm gần đây, trên màn ảnh nhỏ, tôi đã được xem những vở kịch địa phương mặc trang phục cổ, trong kịch thường có vai quan huyện xử án, "đồ tra tấn đã chờ sẵn", không khai là đánh, thậm chí còn dùng cả nhục hình, về chuyện này, tôi cũng có những điều tai nghe mắt thấy. Năm tôi sáu bảy tuổi, cha tôi làm quan huyện Quảng Nguyên, ông xử án ở công đường, tôi được rỗi thường chạy ra "nghe lỏm". Tôi không đứng ởnơi lộ liễu, ông cũng chẳng can thiệp. Ông cũng giống như ông quan ở trong kịch "phạm nhân", không chịu nhận tội, liền hô "đánh". Có lúc vừa bị đánh, "phạm nhân" đã khai liền, có lúc chưa đánh, "phạm nhân" đã vội kêu là "oan uổng". Tay thước có hai loại rộng và hẹp, gọi là "thước lớn" và "thước nhỏ". Ngoài ra, cha tôi còn dùng một loại hình phạt, gọi là "quỳ vào khay", bắt "phạm nhân" quỳ vào cái khay, dưới gối đặt một vòng xích sắt, hai tay dang thẳng, thò vào hai cái lỗ thường ngày vẫn để đòn khiêng. Loại hình phạt này ghê gớm hơn tay thước nhỏ, “phạm nhân" quỳ liền kêu la như lợn bị chọc tiết. Tôi chưa từng thấy cha tôi xử vụ án nào lớn, bởi vậy, ông dùng hình phạt cũng không nhiều. Cha tôi chỉ làm quan huyện có hai năm, nhưng kinh nghiệm hai năm đó khiến tôi suốt đời ghê tởm những hình phạt thể xác. Chẳng những thế, đối với tất cả mọi hình thức áp bức tôi đều cảm thấy ghê tởm. Người xưa nói già đòn thì non nhẽ, với hình phạt có oan uổng, vậy thì với áp bức lấy đâu ra lời nói thật!

Điều rất lạ là có một số người lại cứ thích tin rằng sức ép, thậm chí sức ép tinh thần có thể sinh ra lời nói thật, đến mức không ngừng dùng sức ép đi tìm kiếm lời nói thật. Quả đúng là có người như thế, đã vậy số lượng lại không phải ít. Cái gọi là "phái tạo phản" mà tôi gặp trong 10 năm đại họa, phần lớn đều như thế. Biện pháp có thể nói là cao siêu hơn bọn quan lại thời Mãn Thanh một chút. Cho nên nhớ lại cả cuộc đời tôi, trong 10 năm đó, tôi nói dối nhiều nhất. Nối dối là điều xấu hổ nhất của tôi, ngay cả những khi nói dối trở thành một thói quen. Bản thân tôi cũng không thoát khỏi sai lầm. “Phái tạo phản” đã ép người ta phải nói dối là những người chịu trách nhiệm nhiều hơn. Trong óc tôi, đến bây giờ vẫn còn in rất đậm mấy khuôn mặt của “phái tạo phản”, lúc bấy giờ nhìn thấy họ là cảm thấy một "sự tởm lợm về sinh lý" (lúc bấy giờ, tôi đã mấy lần nói với Tiêu San vợ tôi như thế) cho đến bây giờ tôi vẫn còn thấy lợm giọng. Tôi không rõ tại sao trong con người của họ lại có nhiều mùi vị phong kiến quan liêu đến như thế?! Họ làm bộ làm tịch, vờ phô trương thanh thế, vì sợ làm bộ không được, kỳ thực thì họ đã sớm đạt tới mức "quá mù ra mưa"! Quan liêu phong kiến mới chỉ dùng sức ép, dùng hình phạt thể xác để có lời nói dối. “Phái tạo phản” mà dùng đến hình phạt quả đúng có cái gọi là "tinh thần tạo phản". Có điều, tôi cần phải nói một câu công bằng, trong mười năm đó, chưa có ai dùng hình phạt thể xác với tôi. Tôi cũng chưa từng bị bạt tai hay bị đấm đá, nhưng những chuyện người khác bị hình phạt, bị làm nhục thì tôi thấy khá nhiều. Sau chuyện đó, tôi thường thường nghĩ lại chuyện ngày xưa nhìn trộm quan huyện xử án, nhưng tôi không còn là thằng trẻ con sáu bảy tuổi ngày xưa nữa. Vậy mà ngày ngày bị ép phải nói dối, không ngừng bị sỉ nhục, bị giày vò, thì làm sao mà có thể ung dung mà "ôn cố tri tân" nữa!

Trong những ngày như thế, tôi đã quên khuấy nói thật, điều tôi nghĩ chỉ là làm thế nào để sống được, thế là hạ quyết tâm, dày mặt lên để nói dối. Có lúc tôi đã hầm hầm tức giận nói trong lòng: "Các người hãy nuốt hết đi, các người cần bao nhiêu điều nói dối, ta sẽ cho các người bấy nhiêu". Có lúc tôi đã bị lương tâm cắn rứt, cảm thấy xấu hổ về việc làm và lời nói của mình. Có lúc tôi lại tha thứ cho mình để tránh tấn thảm kịch "người chết của hết" xảy ra. Kết quả là Tiêu San chịu đủ điều bức hại, chịu nhục mà chết. Người muốn quanh co để cầu toàn sẽ không bao giờ được báo đáp, gieo gió thì gặt lấy bão! Tôi không thể lừa dối lớp người sau của tôi. Tôi vừa sống vừa suy nghĩ, dần dần nhìn rõ con đường mình đi, cũng dần dần nhận rõ bộ mặt thật của “phái tạo phản”. Trước ngày đi lao động ở Trường cải tạo cán bộ 5-7 của Bộ Văn hóa ở Phụng Hiền, tôi tìm thấy trong đống sách cũ ở ngoài hành lang cuốn chú giải của G. Campi về "Bên bờ địa ngục" trong "Thần khúc", cứ y như phát hiện ra một báu vật. Sách dầy quá, tôi dùng cuốn vở học trò mỏng manh chép "khúc thứ nhất" mang theo bên mình. Khi lao động ngoài đồng ruộng khi bị phê đấu trên Hội trường, tôi ngầm đọc những câu thơ của Đăng-tơ, tôi cho rằng mình đang ở dưới địa ngục để chịu thử thách. Thơ của Đăng-tơ đã mang lại cho tôi một dũng khí lớn lao. Đọc "Bên bờ địa ngục", nghĩ về “phái tạo phản”, tôi cảm thấy cuộc đời dễ sống hơn.

Tôi cứ chép từng quyển từng quyển một, còn chưa chép xong quyển thứ 9 thì đã phải rời Trường cải tạo cán bộ, bởi vì Tiêu San ở nhà đang ốm nặng.

"Lũ bốn tên" rốt cuộc đã bị sụp. Họ sụp đổ nhanh đến thế, tôi không thể ngờ tới. Đây là một bài học rất tốt. Lâu đài xây dựng trên cát thì không bền vững, quyền thế xây dựng trên những lời nói dối nói khoác cũng không lâu dài được. Những người thích nghe và thích nói dối đều bị trừng phạt. Tôi cũng không thoát.

Ngày 2 tháng 4