Trong bài của tôi viết về ngài Trung Đảo Kiện Tàng có nhắc tới chuyện chia tay ở sân bay Hồng Kiều ngày 2 tháng 9 năm 1977. Dời Thượng Hải về nước hôm ấy ngoài vợ chồng Trung Đảo còn có vợ chồng ngài Tỉnh Thượng Tĩnh và các bạn Nhật Bản khác. Buổi tối hôm trước đó, tôi đã nhận được sách của hai ngài Trung Đảo và Tỉnh Thượng Tĩnh gửi tặng, về đến nhà, 11h30 lên giường, không ngủ được bèn mở tập "Đào lý ký" của ngài Tỉnh Thượng ra đọc, trong đó có một bài tựa đề là "Chiếc ấm trà", nói đến câu chuyện giữa hai nhà văn Trung - Nhật (Lão Xá và Quảng Tân Hoà Lang). Tôi đã nằm trên giường đọc hết bài ấy. Trước mắt luôn hiện lên khuôn mặt của hai con người quen thuộc, đều là những con người hiền lành, nhất là Lão Xá. Rồi cảnh ngộ hết sức bất công của ông, kết cục vô cùng bi thảm của ông, làm tôi suốt đêm mơ thấy ông. Ông luôn mồm nói: "Hãy nói với bạn bè, tôi không sao cả!". Cuối cùng là tôi không ngủ được nữa. Sáng sớm hôm sau, tôi đến ngay khách sạn cùng ông Trung Đảo và phu nhân ra sây bay. Ở phòng đợi Quốc tế của sân bay, tôi đã kéo một phiên dịch trẻ tuổi ra gặp ngài Tỉnh Thượng nói mấy câu chuyện. Tôi nói tôi đã đọc "Chiếc ấm trà" của ngài. Bài viết kể lại câu chuyện "Ấm trà" mà Lão Xá đã kể.[1] Tôi nói: câu chuyện đó, tôi cũng từng được nghe. Chỉ có điều là phần kết của câu chuyện mà tôi nghe được khác hơn. Chiếc ấm mà ngưòi ta kể là loại xuyến nhỏ người Phúc Kiến dùng để hãm trà. Ông lão ăn mày không hề đập vỡ ấm, mà đã cùng lão nhà giàu kia, hàng ngày dùng nó để pha trà, cho mãi đến lúc chết. Lão Xá giàu tình cảm thầm lặng nên ông đã đưa ra một cách kết thúc khác đi. Tôi không biết Lão Xá đã chết như thế nào, nhưng tôi không tin rằng ông có thể ôm cái ấm mà nhảy lầu, mà ông cũng không đập vỡ cái ấm, ông sẽ để cái vật đẹp đẽ, quý giá đó cho người đời.

Hôm ấy, thời gian chúng tôi ngồi trong phòng đợi không lâu, người phiên dịch trẻ tuổi lại chưa đọc qua bài "Chiếc ấm", không hiểu được bài viết của ngài Tỉnh Thượng nói gì, không cách nào truyền đạt hết ý nói của tôi, Ngài Tỉnh Thượng đã trả lời tôi thế này: "Tôi bảo rằng ngài Lão Xá đã ôm "cái ấm" nhảy lầu. Ý có thể là Lão Xá không muốn đập vỡ cái ấm. Thế nhưng câu cuối cùng của nguyên văn là "ấm vỡ người chết", ấm vẫn bị đập vỡ đó thôi!

Có người đến mời khách lên máy bay, cuộc trao đổi của chúng tôi không có cách nào tiếp tục nữa, nhưng tình cảm xúc động của ngài Tỉnh Thượng đã để lại cho tôi một ấn tượng sâu sắc. Ngài đã nói với bà Tả Đằng cùng đi: "Ngài Ba Kim đã đọc "Cái ấm" rồi đấy". Lúc đó tôi không hiểu được tại sao ngài Tỉnh Thượng lại trịnh trọng nói với bà Tả Đằng như thế, coi việc tôi đọc bài văn của ngài là một việc lớn như thế. Nhưng rồi tôi đã rõ, tôi đã đọc bài tản văn "Hộp dế” của ngài Thủy Thượng Miền-1967 và truyện ngắn được giải "Ngọc nát"-1979 của ngài Khải Cao Kiện. Các bạn và các nhà văn Nhật Bản dường như coi trọng cái chết bi kịch của Lão Xá hơn cả chúng ta. Họ dường như xót xa, tiếc thương nỗi mất mát lớn lao này hơn cả chúng ta. Ở trong nước, được đọc những bài viết về thương nhớ Lão Xá mới chỉ là chuyện hai năm lại đây. Bài tản văn của ngài Tỉnh Thượng viết vào tháng 12 năm 1970, lúc bấy giờ, vong linh của đồng chí Lão Xá vẫn còn bị phê đấu như là một "quyền uy phản động". Lễ đặt hộp tro hài cốt minh oan cho đồng chí Lão Xá mãi tới tháng 6 năm 1978 mới được tiến hành, mà trong hộp tro hài cốt lại chẳng có tro hài cốt. Thậm chí, đến tận nửa đầu năm 1977 cũng chẳng có ai là người đứng ra công khai kêu oan cho ngươi đã mất. Lần đầu tiên tôi nghe thấy tin buồn về đồng chí Lão Xá là vào cuối năm 1966. Đó là do bọn tạo phản nói ra để hăm doạ chúng tôi. Những lời nói lấp lửng của chúng lúc ấy, cũng chỉ có thể coi như tin "nồi chõ" mà thôi. Sau đó còn nghe thấy đôi ba lần nữa đều là những "con đường tắt", nội dung tương đối trái ngược nhau, bản thân người nói ra cũng không rõ, mà cũng không dám chịu trách nhiệm. Chỉ có trước buổi đưa tiễn ở sân bay Hồng Kiều, tại khách sạn Hoành Sơn, từ miệng ngài Trung Đảo Kiện Tàng, lần đầu tiên tôi mới chính thức nghe tin về cái chết của đồng chí Lão Xá, ngài nói rằng một người có trách nhiệm của Hội hữu nghị Trung - Nhật, trong khi trao đổi rất thẳng thắn đã nói ra. Nhưng lần này cũng mới chỉ giải quyết vấn đề là "chết". Còn như chết như thế nào, và tình hình lúc đó ra sao, ngay ngài Trung Đảo cũng không biết. Tôi định sau này đi Bắc Kinh họp, thế nào tôi cũng có thể hỏi tường tận.

Khi nghe ngài Trung Đảo nhắc đến tên đồng chí Lão Xá, tôi nhớ lại hình ảnh gặp Lão Xá ở Nhân dân Đại lễ đường ngày 10 tháng 7 năm 1966. Buổi sáng hôm ấy, nhân dân thành phố Bắc Kinh họp mít tinh tại Nhân dân Đại lễ đường để ủng hộ cuộc đấu tranh chống Mỹ của nhân dân Việt Nam, tôi và Lão Xá, ngoài ra còn có cả ngài Trung Đảo, đều tham gia Đoàn Chủ tịch cuộc mít tinh. Một số tình tiết tôi đã tả trong bài "Giờ phút cuối cùng", thí dụ như ánh mắt kính mến của đồng chí Lão Xá đã nhìn thủ tướng Chu Ân Lai và đồng chí Trần Nghị, nói về họ với tấm lòng chan chứa tình cảm. Hôm ấy, khi tôi đến Nhân dân Đại lễ đường (không nhớ là ở phòng Tứ Xuyên hay phòng Hồ Nam) đã thấy Lão Xá đang ở đó nói chuyện với phó Thị trưởng Bắc Kinh là Vương Côn Luân. Gặp Lão Xá, tôi thấy bất ngờ. Tôi đến Bắc Kinh tham dự hội nghị khẩn cấp các nhà văn Á Phi hơn một tháng, không nghe thấy ai nhắc đến tên Lão Xá. Tôi đoán có lẽ đã xảy ra việc gì với ông, rất lo lắng cho ông. Hôm nay ngồi cạnh ông, nghe ông nói: "Xin hãy nói với bạn bè, tôi không sao cả...”, tôi mừng hết sức. Được một lúc, ngài Trung Đảo cũng đến, thấy Lão Xá, ngài liền thân thiết bắt tay và hàn huyên. Mắt ngài Trung Đảo chợt sáng lên; nỗi mừng rỡ đó, ngay tôi ngồi bên cạnh cũng đã cảm nhận thấy. Tôi quả thực là đã nhìn thấy sự biểu lộ của một tình cảm vô cùng thoái mái và vui vẻ. Đó là lần cuối cùng ngài Trung Đảo gặp Lão Xá và cũng là lần gặp gỡ cuối cùng giữa tôi và Lão Xá. Tôi đâu có ngờ rằng chỉ hơn một tháng sau đó, tấn thảm kịch đã xảy ra ở Bắc Kinh, nếu không thì tôi đã kéo Lão Xá ra mà nói chuyện cả ngày, bảo ông tránh đi và để ông có sự chuẩn bị về mặt tinh thần. Nhưng có cách gì đâu mà để cho ông khỏi bị lừa? Bản thân tôi sau này cũng đã chẳng từng thực thà ngoan ngoãn đi vào "chuồng bò” là gì? Tất cả những chuyện đó, ngài Trung Đảo hiểu khá rõ khi tiếp xúc với ngài hồi tháng 6 năm 1966. Tôi biết được ông đã có dự cảm điều này, thấy tôi còn sống khỏe mạnh ngài hết sức vui mừng và bất ngờ thấy Lão Xá cũng còn sống khoẻ mạnh, ngài càng sung sướng. Quả thực ngài quan tâm đến chúng tôi hơn nhiều người khác. Ngay lúc đó, tôi đã cảm thấy rằng ngài đang lo lắng cho chúng tôi, lúc nào đó tai hoạ sẽ giáng xuống đầu. Ngài còn rõ hơn cả chúng tôi!

Đáng tiếc là tôi không còn dịp cùng với các bạn Nhật nói về tình hình đồng chí Lão Xá nữa. Họ rất yêu mến Lão Xá, họ kính trọng nhà văn có tài, có lương tâm, thẳng thắn và hiền lành này. Ở trong lòng họ, dưới ngòi bút họ, nhà văn đó đến nay vẫn còn sống… Bốn tháng trước đây, lần thứ hai tôi đến tiễn ngài Tỉnh Thượng ở sân bay Hồng Kiều tôi không nhắc lại chuyện "ấm vỡ”. Lần trước tôi cố nói rằng đồng chí Lão Xá nhất định sẽ để ấm lại, bởi vì ông rất yêu Tổ quốc, yêu nhân dân, ông tuy ngậm hờn mà chết, nhưng đã để lại cho đời nhiều thứ tốt đẹp, đó chính là những tác phẩm bất hủ của mình. Tôi chỉ cần nhắc đến mấy cái tên là đủ: "Trăng non", "Tường lạc đà” và "Quán trà", về mặt này, ngài Tỉnh Thượng đại để cũng nhất trí với tôi.

Nửa đầu năm nay, tôi lại được xem diễn xuất vở "Quán trà" lần nữa! Hay quá! Tác giả sao mà thông hiểu xã hội cũ, thông hiểu người Bắc Kinh cũ như thế! Đó là cuộc sống chân thực, vẻn vẹn trong hai ba tiếng đồng hồ, tôi được ôn lại giấc mộng cũ năm mươi năm. Khi vở kịch sắp đến lúc hạ màn, ba ông già (ông Vương chủ hiệu, cụ Tư Thường và cụ Hai Tần) cùng nói chuyện cũ, cười trong nước mắt, "sắp sẵn cho mình một ít tiền giấy", "lễ viếng cho chính mình", tôi giàn giụa nước mắt. Mấy năm nay chưa được xem vở kịch nào hay thế. Lẽ nào đây chỉ là một khúc hát cầu hồn cho xã hội cũ? Tôi cảm thấy như có người cầm chổi đang quét sạch rác rưởi trong tâm linh của tôi, nói thẳng ra, trong chúng ta, tâm linh ai mà chẳng dính bụi trần?

Bước ra khỏi nhà hát, trong đầu tôi vẫn còn vẳng câu nói của cụ Tư Thường: "Tôi yêu nước ta lắm chứ, thế nhưng ai yêu tôi?". Hoàn toàn không thể ngờ tới, một âm thanh quen thuộc đang đuổi theo tôi. Tôi nghe thấy tiếng của Lão Xá, ông đang nêu câu hỏi. Đó là lời di chúc của ông. Tôi biết trả lời như thế nào? Tôi từng nói với đồng chí Phương Ân: "Lão Xá mất đi, khiến người sống chúng ta hổ thẹn...". Đó là lời nói thực từ trong lòng tôi. Chúng ta không thể bảo vệ được Láo Xá, thì ăn nói với người sau thế nào? Không làm rõ được cái chết của Lão Xá, chúng ta biết ăn nói với người sau thế nào? Ngày 2 tháng 9 năm 1977, tại sân bay, ngài Tỉnh Thượng nói với những người cùng đi rằng tôi đã đọc bài "Chiếc ấm” của ngài, ngài đã bày tỏ với tôi niềm mong muốn của ngài: Không thể thờ ơ với cái chết của Lão Xá. Thế nhưng hai năm rồi, rốt cuộc tôi đã làm được những gì? Tôi không khỏi cảm thấy hổ thẹn. Đọc lại bài viết của ngài Tỉnh Thượng, hồi ức của ngài Thuỷ Thượng Miễn, truyện ngắn của ngài Khải Cao Kiện, tôi cũng không thể không tự trách mình. Lão Xá là người bạn cũ mà tôi kết thân từ những năm Ba mươi. Trước khi chết hơn một tháng, ông nói với tôi: "Xin hãy nói với bạn bè, tôi không sao cả...”. Tôi đã làm được những gì, viết được những gì để rửa sạch những vết nhơ bôi trên cái tên vẻ vang, đúng vậy, thực sự là vẻ vang ấy.

Xem "Quán trà" đã nửa năm rồi, tôi vẫn mãi mãi không quên được một câu đài từ: "Tôi yêu đất nước chúng ta, nhưng ai yêu tôi?". Đồng chí Lão Xá là một nhà yêu nước vĩ đại. Sau khi cả nước được giải phóng, từ nước ngoài, ông đã về nước tham gia xây dựng Xã hội Chủ nghĩa của Tổ quốc. Ông là một tấm gương lao động viết lách chuyên cần nhất, ông là "phái ca ngợi" lớn nhất, nhiệt tình ca ngợi nước Trung Quốc mới. Năm 1957, ông viết tác phẩm hay nhất của ông là "Quán trà". Ông là nhà văn dùng nghệ thuật phục vụ chính trị có thành tích nhất. Ông tham gia các hoạt động xã hội và hoạt động đối ngoại. Có thể nói ông đã cống hiến toàn bộ hơi sức của cuộc đời mình cho Tổ quốc. Ông không hề có một chút gì suy nghĩ riêng tây. Thậm chí khi hồng vệ binh đã xuống đường, nguy cơ từ bốn phía, sát khí đằng đằng, ông còn cầm bản nháp nói chuyện đã chuẩn bị sẵn đến Hội liên hiệp Văn học Nghệ thuật thành phố Bắc Kinh để đọc, muốn lấy tư cách Chủ tịch của Hội, tham gia Đại Cách mạng Văn hoá. Nhưng chính ở đó, ông đã bị đánh đập, thượng cẳng chân hạ cẳng tay, cộng với sự nhục mạ danh dự. Bản thân ông bỗng trở thành đối tượng của Chuyên chính Đại Cách mạng Văn hoá. Phu nhân của Lão Xá nhớ lại: "Tôi không thể nào quên được trong đêm khuya đã tự mình lấy bông thấm nước, lau từng chút một những vết máu trên đầu, trên mình người thân của tôi như thế nào, mà không rõ đã xảy ra chuyện này ở đâu, không rõ tại sao lại đến nông nỗi ấy...".

Tôi mơ hồ như nhìn thấy ông già trên đầu đầy vết máu bẩn, băng bằng một mảnh lụa trắng im lìm nằm đó. Ông có bao nhiêu ý nghĩ sôi sục, bao nhiêu điều muốn thổ lộ. Ông không thể cứ thế này mà nhắm mắt xuôi tay, ông còn có bao nhiêu thứ tốt đẹp cần để lại. Nhưng một ngày sau, ông đã nằm ở bờ tây hồ Thái Bình, trên mình đắp một manh chiếu rách. Không thể đóng góp hết được những gì quý báu trong tâm linh mình, đồng chí Lão Xá đã nhắm mắt mang theo bao nhiêu điều nuối tiếc lớn lao. Điều đó chúng ta có thể hình dung được.

"Tại sao đến nông nỗi ấy?" Ngày 3 tháng 6 năm ngoái, tham gia buổi lễ đặt hộp tro hài cốt của đồng chí Lão Xá ở lễ đường nghĩa trang Bát Bảo Sơn tại Bắc Kinh, khi cúi đầu mặc niệm, tôi nghĩ đến câu hỏi ấy của đồng chí Hồ Khiết Thanh. Tại sao vậy? Từ người chủ trì buổi lễ đặt hộp tro hài cốt cho đến tôi, ai cũng đều biết, đương nhiên là có thể trả lời. Nhưng đã quá muộn mằn rồi. Đồng chí Lão Xá từ giã xã hội mới mà đồng chí hằng yêu dấu này đã hai mươi năm rồi.

Một năm nữa lại qua đi. Hôm ấy khi tôi rời khỏi nghĩa trang Bát Bảo Sơn, tôi chợt nhớ đến một người nước ngoài gốc Hoa, một nữ văn sĩ có tiếng tăm. Bà nói: "Trí thức Trung Quốc rất giỏi. Họ đều là những nhà yêu nước chân chính. Trí thức phương Tây, nếu bị đối xử và bức hại như thời kỳ "lũ bốn tên", họ đã chạy hết từ lâu. Thế nhưng trí thức Trung Quốc thì bất kể là anh chuẩn bị cho họ điều kiện như thế nào, khi làm việc được là họ làm việc”. Bà nhà văn này từng đặt chân khắp thiên hạ, nhìn rộng thấy nhiều, bà không thể gặp đâu nói đấy. Đồng chí Lão Xá là một điển hình tốt nhất của trí thức Trung Quốc. Không cứu được ông, tôi quả thực cảm thấy hổ thẹn, và cũng hổ thẹn thay cho cả lớp người chúng ta. Thế nhưng liệu chúng ta có rút ra được bài học gì từ cái chết bi thảm của nhà văn vĩ đại này không? Tuy rằng tro hài cốt của ông không biết bị rải rác đi những đâu, nhưng tác phẩm của ông thì lưu truyền khắp thế giới. Tiếng lòng của tầng lớp trí thức được ông nói to lên xin mọi người hãy lắng tai nghe: "Tôi yêu đất nước của chúng ta, nhưng ai yêu tôi".

Xin hãy quan tâm hơn tới họ, xin hãy yêu mến họ hơn chút nữa. Đừng nên để đến khi quá muộn.

Trở lại câu chuyện trên, tuy rằng cho đến nay, còn chưa làm rõ kết cục của đồng chí Lão Xá là tự sát hay bị người ta giết, là ngậm hờn nhảy xuống hồ, hay bị người bức hại đến chết, nhưng có một điều khẳng định được là người mất nhưng "cái ấm" thì còn. Ông đã để lại món của cải tốt đẹp nhất. Gần đây tôi đã dự Đại hội Văn nghệ Toàn quốc lần thứ tư tại Bắc Kinh, không thấy đồng chí Lão Xá, lòng tôi hết sức trống trải. Có một người tốt bụng bảo tôi: "Đừng quẩn quanh với quá khứ hãy nhìn về phía trước, chạy nhanh về phía trước!" Tôi cám ơn lời khuyên đó, và tôi cũng bang lòng làm theo lời khuyên đó. Thế nhưng tôi không có cách gì biến mình thành "người máy kiểu 300" của "thế giới tương lai". Cái thứ người máy đó ngoài chức năng đi về phía trước, chẳng còn nhìn thấy gì nữa hết. Thật đáng tiếc, "lũ bốn tên" đã mở hết thứ máy móc của họ, cải tạo tôi mười năm trời, mà trước sau vẫn không biến tôi thành người máy. Mọi chuyện cũ, tôi đều nhớ rất dai.

Khi đồng chí Lão Xá còn sống, lần nào về Bắc Kinh họp, tôi đều tới thăm ông, trò chuyện hồi lâu, theo lệ thường, ông lại bảo: "Chúng ta đi ăn quán đi!". Rồi vợ chồng ông lại dẫn tôi tới cái quán ăn nhỏ quen thuộc ở chợ Đông An. Vừa ăn cơm vừa nói chuyện thoải mái tới hai tiếng đồng hồ. Tôi không tin ma, cũng chẳng tin thần, thế nhưng tôi lại mong có một cái gọi là "cõi âm" thật. Ở đó, tôi có thể gặp lại bao nhiêu người mà tôi hằng quen biết. Giá như có một ngày nào đó, tôi gặp được Lão Xá thật, ông sẽ hẹn tôi đi ăn quán, sẽ hỏi tôi một số tình hình, thì tôi sẽ trả lời ông thế nào?... Tôi nghĩ đến một câu di chúc của ông: "Tôi yêu đất nước chúng ta, nhưng ai yêu tôi?". Tôi sẽ nắm chặt tay ông và nói với ông rằng: "Chúng tôi rất yêu ông, không có ai quên ông, ông sẽ sống mãi trong lòng nhân dân Trung Quốc!"

Ngày 15 tháng 12.

[1] Dưới đây xin chép một đoạn nguyên văn của Tỉnh Thượng (Ngô Thụ Văn dịch),"Câu chuyện Lão Xá kể, nội dung như thế này:Ngày xửa ngày xưa, ở Trung Quốc có một người nhà giầu, đã hỏ công ra thu thập được rất nhiều đồ cổ quý giá. về sau do thất bại trong việc làm ăn, ông đành phải lần lượt bán hết những thứ đồ cổ ấy đi và từ một người giàu có, ông trở nên một gã ăn mày. Thế nhưng cho dù đã trở thành ăn mày, ông vẫn không nỡ rời xa cái ấm trà đó, luôn mang theo bên mình lang thang khắp nơi. Một lão nhà giàu khác biết chuyện này, đã tìm trăm phương ngàn kế để chiếm đoạt chiếc ấm đó. Lão đã trả giá rất cao, tuy đã mấy lần trao đổi nhưng người ăn mày vẫn không chịu nhả ra. Cứ như thế mấy năm trời, người ăn mày đã già lụ khụ, ngay đi lại cũng thấy khó khăn. Lão nhà giàu liền cho người ăn mày nhà ở, cơm ăn, ngầm chờ ông chết đi. Không bao lâu, ông ăn mày già quá, ốm chết. Lão nhà giàu hết sức hí hửng, nghĩ rằng cái ngày trông đợi từ lâu đã tới. Nhưng nào ngờ, trước lúc trút hơi thở cuối cùng, ông lão ăn mày đã ném cái ấm ra sân, vỡ tan ra từng mảnh.