Người ta ai cũng có chí của mình. Nếu như mọi người đều cùng tìm tòi, thì mục tiêu cũng không giống nhau cả. Anh muốn phô diễn kỹ xảo, tôi lại muốn đả động vào lòng người. Tôi nghĩ nên chăng ta mở một cuộc thi, bạn đọc sẽ sẵn lòng làm trọng tài miễn phí.
Ở đây, tôi không nhắc tới quan trên, như vậy không có nghĩa là không tôn kính quan trên, chỉ bởi vì đối tượng của tác phẩm văn học là bạn đọc. Thí dụ tác phẩm của tôi là thứ viết cho quan trên xem, quan trên hiểu hơn tôi nhiều. Đương nhiên quan trên cũng có thể làm bạn đọc, cũng có quyền phát biểu ý kiến, nhưng tác giả lại có quyền tiếp nhận hay không tiếp nhận, bởi vì người đọc rất nhiều, quan trên chẳng qua chỉ là một trong số đó. Hơn nữa, tác giả sẽ tuân theo nguyên tắc "tự chịu trách nhiệm về văn của mình", chịu hoàn toàn trách nhiệm, họ không thể nào đẩy trách nhiệm sang cho quan trên. Bất kể người nào viết văn thì cũng nói bằng lời lẽ của mình để giãi bầy ý kiến riêng. Con người không như loài vẹt bắt chước, cũng không phải là cuốn băng ghi âm.
Có những lúc, người ta hay nói đến "ý chí quan trên", trong bài "Tuỳ tưởng lục" cho đăng báo năm ngoái, tôi cũng nói cách nhìn của tôi về "Ý chí quan trên". Tôi cho rằng quan trên đương nhiên là có ý chí của quan trên. Ý chí của quan trên cũng thường là chính xác. Quan trên cũng phải làm báo cáo, phát biểu văn chương. Những gì biểu hiện trong những báo cáo và văn chương ấy, chính là ý chí quan trên. Thế mà những thứ đó phần lớn lại là tài liệu để người ta học tập. Tôi không có lý do mù quáng phản đối ý chí của quan trên, nhưng tôi không có cách nào sáng tác theo ý chí của người khác, cho dù đó là ý chí của quan trên. Tôi đã có những sự từng trải oái oăm. Những năm năm mươi có bạn biên tập một tạp chí đến gom bài của tôi, bảo tôi viết một bài đưa tin về một Chiến sĩ Thi đua. Người do Ban biên tập chỉ định là một cán bộ kỹ thuật. Ban biên tập cung cấp cho tôi một ít tài liệu, rồi lại dẫn tôi đi thăm anh ta một lần. Tôi viết xong bài, tự mình đọc lại, thấy cũng bình thường, chẳng có chỗ nào có thể dùng được, thế nhưng đã đến hẹn nên không thể không gửi bản thảo đi. Kết quả là bài viết không thể đăng trên tạp chí được. Ban biên tập đành ngượng ngập trả lại bản thảo. Tôi bèn chuyển sang gửi đăng ở một tờ nhật báo. Bây giờ nghĩ lại, tôi thấy rằng "ý chí” của Ban biên tập là không sai. Sai ở chỗ tôi đã sáng tác theo ý chỉ của người khác. Lúc đó, tôi cũng thấy rất đau khổ về chuyện này, nhưng tôi lại không thoát ra được khỏi nó. Tại sao vậy? Đại khái là kỹ xảo gom bài của các đồng chí làm biên tập đã chinh phục tôi chăng? Người này đi khỏi thì người khác tới, mà hình như những người đi gom bài, ai cũng là một nhà hùng biện, đã thế lại đều phục vụ cho một mục tiêu vĩ đại chung. Tôi không có cách nào từ chối yêu cầu của họ, cũng có thể là tư tưởng tôi không giải phóng. Tôi luôn cho rằng những việc mình nghĩ mình làm trước đây đều là phấn đấu cho cá nhân, cho bản thân mình, hiện nay được làm việc theo nhu cầu của Tạp chí, tức là bắt đầu phục vụ được nhân dân, Cách nghĩ đó, hiện nay tôi cảm thấy rất kỳ quặc, nhưng lúc ấy, đúng là tôi đã nghĩ như thế, làm như thế. Trong ba năm đầu "Cách mạng Văn hoá", thậm chí tôi còn cho rằng, để tôi được làm việc ở phòng Thường trực của Hội Nhà văn cũng là diễm phúc lắm rồi, nhưng bọn chân tay của "lũ bốn tên" lại bảo tôi "ngay cả làm công việc đó cũng không xứng". Bởi vậy tôi đành luôn luôn nhẩm đọc thuộc lòng những bài thơ của Đăng-tơ, tưởng tượng ra mình đang đứng trên bờ sông Acheronte, chờ Caron tóc bạc chở tôi đi như "hồn ma tà ác”. Thật là một cơn ác mộng kiểu Đăng-tơ.[1]
Hiện nay, đã tỉnh cơn ác mộng, tôi không còn mong muốn sống những năm cuối đời thật hạnh phúc ở phòng Thường trực. Tôi vẫn muốn sáng tác hơn thế, còn muốn sáng tác chuyên cần. Khỏi phải bàn, tôi muốn nói những lời tận đáy lòng tôi bầy tỏ ý chí của tôi. Có người khuyên tôi khi đặt bút phải hết sức cẩn thận, phải vươn dài cổ ra, phải dỏng tai lên, nghe ngóng tình hình nhiều hơn chút nữa, nhìn hướng gió kỹ hơn chút nữa, nói rằng làm như thế thì đỡ gây nên điều thị phi, được sống yên ổn tới 80, 90 tuổi. Lòng tốt xin cám ơn, để tôi sẽ thử xem, cũng coi như một dạng tìm tòi. Nhưng đó là con đường sắp đặt ra cho một người thông minh. Còn con người bất tài năng như tôi, liệu có theo được không?
Ngày 29 tháng 2
[1] Xem "Thần khúc-Địa ngục", Khúc thứ ba. Acheronte là con sông đầu tiên trong 4 con sông dưới địa ngục. Caron lái thuyền sang, lớn tiếng kêu lên: "Ta dẫn các người sang bờ bên kia, đến nơi đen tối vĩnh hằng..."
