Trên một số "Đại công báo" gần đây, tôi đọc được một bài viết của ông bạn Bạch Kiệt Minh, trong đó có một câu, tôi rất tâm đắc: "Nếu muốn thực sự làm ra được một cái gì có tính mũi nhọn hoặc có ý nghĩa sáng tạo, không để cho người ta "tìm tòi" không xong”.[1]

Xung quanh tôi, có những người, khi nghe thấy hai tiếng "tìm tòi" đã hoài nghi, thậm chí còn lo lắng. Có một tờ tạp chí bí mật bị phê phán cũng chẳng có tên "tìm tòi" là gì? Tôi lại vẫn nói câu nói cũ: "Tôi chưa đọc loại tạp chí này, không có quyền phát ngôn". Điều tôi muốn nói là chuyện khác kia. Nhưng lại có người cảnh cáo nói: "Anh muốn tìm tòi, muốn sáng tạo, tức là không bằng lòng với hiện trạng, "Không bằng lòng với hiện trạng" thì hãy cẩn thận đấy!".

Không bằng lòng với hiện trạng, nói trúng rồi. Không bằng lòng với hiện trạng (cũng có nghĩa là không yên lòng với hiện trạng) có nhiều kiểu, nhiều loại: Có người không hài lòng với hiện trạng của mình, có người không hài lòng với hiện trạng của người khác; có người không hài lòng trong phạm vi hẹp; có người không hài lòng với hiện trạng ở phạm vi rộng hơn...

Nói đến hiện trạng của người khác, nói đến hiện trạng trong phạm vi rộng, vấn đề sẽ trở nên to lớn, bởi vì, người khác có thể thấy hiện trạng của họ rất tốt, sẽ cảm thấy hiện trạng trong phạm vi rộng là rất tốt, anh không đồng ý, đương nhiên sẽ xảy ra tranh luận. Ví như chúng tôi mỗi buổi sáng phải tự đi lấy sữa bò; lĩnh mấy đồng hoặc mười mấy đồng nhuận bút cũng phải tự mình ra bưu điện xếp hàng; một cái bưu kiện mấy cuốn sách cũng phải tự đi lĩnh về, việc gì cũng phải tự mình đi làm lấy. Tôi còn có con trai và con rể đi làm giúp. Người bạn của tôi, tuổi đã qua mức "xưa nay hiếm" rồi, người bạn già của ông lại đang có bệnh, đi lại khó khăn, giải quyết những việc này, bỗng cảm thấy khổ sở. Lại như một người bạn khác của tôi dạy ở một trường đại học, chị nói có lúc chị phải tự đi chuyển lấy đồ dùng dạy học, tài liệu... Đối với những việc như thế này, mỗi người có một cách nhìn khác nhau. Có người cho rằng "ai phục vụ người ấy" là thành tích cải tạo với tầng lớp trí thức. Trước đây tôi cũng từng nghĩ như thế. Thế nhưng nghĩ đi nghĩ lại, đến nay lại có một cách nghĩ khác: Nếu thời gian tự phục vụ của một người càng nhiều thì thời gian phục vụ nhân dân của người đó càng ít. Những câu nói như thế, hai năm nay tôi nói ở khắp nơi, và nói đi nói lại (Thời gian "lũ bốn tên" hoành hành, tôi không có quyền nói) cũng có tác dụng. Tôi không hài lòng với những hiện trạng này, người khác lại không nhìn nhận như thế. Lại như có người nói xã hội chúng ta đã có hiện tượng: "trên đường của rơi không ai nhặt, đêm ngủ không cần đóng cửa", nhưng trên màn ảnh nhỏ, tôi lại thấy xét hỏi tội phạm cướp của giết người. Người khác lại bảo: đó không phải là phổ biến, anh ta đã nói đúng, nhưng trong cái "nỗi niềm" mà anh nói không thể gồm có cả cướp của giết người. Tranh luận với nhau là chuyện rất phiền phức, huống hồ tôi lại kém tài tranh cãi.

Cho nên tôi chỉ nói chuyện của mình thôi. Trước hết, nhớ lại quá khứ của mình, tôi còn nhớ lõm bõm chuyện ở trong nha môn tri huyện của huyện Quảng Nguyên. Đó là sự hồi tưởng lớn nhất, lúc ấy tôi mới chỉ khoảng bốn năm tuổi. Người ta gọi tôi là "cậu ấm Tư" (tức là ông nhỏ Tư). Cha tôi đang xử án ở công đường, tôi thường đứng ở mé sau bên trái để nghe lỏm. Điều đó nói lên rằng tôi là một ông nhỏ địa chủ quan lại. Ngay từ nhỏ, tôi đã không hài lòng với hiện trạng này, cảm thấy được làm ông nhỏ cũng chẳng hay ho gì, nhưng lúc đó tôi lại không hề biết, cho rằng sinh ra trong nhà giàu có là "thành phần xấu", càng không nói đến chuyện lập chí để phản lại giai cấp của mình. Tôi chỉ chán ghét những thứ lễ tiết nặng nề, hơn nữa, không quen với cách "phân loại" chia người ta ra người lớp trên và người lớp dưới, về lễ tiết, có một lần, ông tôi làm sinh nhật ở Thành Đô, cha mẹ tôi làm lễ mừng ở Quảng Nguyên, bảo tôi cúi đầu làm lễ. Tôi không nghe, nên bị một trận đòn. Cũng may mà cha mẹ tôi lúc đó còn không hiểu "thế nào là hết mức" đánh xong rồi cũng thôi, còn cho tôi suốt đời giữ thái độ chán ghét với lễ tiết và các loại hình thức chủ nghĩa.

Còn nói đến cách "phân loại" người, thì tôi không quen (hoặc có thể nói là không hài lòng) thể hiện ở chỗ tôi thích sống giữa những người "lớp dưới". Tôi kết bạn với họ, nghe họ kể chuyện, tôi cảm thấy so với những người gọi là "lớp trên" như các ông lớn, ông nhỏ, cụ lớn v.v... thì tâm địa họ đơn thuần hơn nhiều, hiền lành hơn nhiều. Lúc đó, tôi tuyệt nhiên không biết nghĩ thế nào là "thâm nhập cuộc sống”, "cải tạo tư tưởng". Tôi thích vào chơi phòng của đám sai nha, hay tới chỗ nghỉ của mấy anh phu kiệu, chỉ bởi vì tôi yêu mến những con người đó. Đến lúc này, tôi đã là một đứa trẻ hơn mười tuổi rồi. Những người trong nhà tôi thì cho rằng đây là một cử chỉ "không cầu tiến", "làm mất danh giá". Thế nhưng không có người nào mách lẻo ông tôi. Cha mẹ tôi, chú tôi đều chẳng hay biết gì, cho nên cũng không ngăn cản. Tôi vẫn tới nhà canh, nhà ngựa chơi như cũ. Mãi cho đến sau khi ông tôi mất, tôi mới phát hiện ra cái thế giới bao la bên ngoài cửa lớn, thì thời gian tôi ở nhà bỗng ít đi. Không bao lâu sau, tôi thi được vào trường chuyên dạy tiếng nước ngoài.

Những điều ở trên chỉ nói lên, một là tôi chưa từng tiếp thu một nền giáo dục chính quy; hai là xưa nay tôi vốn không hài lòng với hiện trạng, chỉ muốn làm sao thay đổi hiện trạng của mình. Những "người bề trên” trong nhà tôi, từ ông tôi cho đến anh tôi (anh trai tôi đã chẳng có uy quyền gì đôi với tôi nữa) đều mong muốn tôi phải trở nên một con người làm "rạng rỡ thế gia", "có tiền có thế”. Thế nhưng tôi lại không đi con đường có sẵn đó, tôi không chịu để cho họ xỏ mũi dắt đi.

Từ lúc tôi sinh ra làm người, chưa hề có ai ra lệnh cho tôi viết truyện. Tôi sang Pháp là muốn học lấy một môn học. Bản thân tôi cũng không nghĩ rằng tôi sẽ ởParis học viết tiểu thuyết. Thế cho nên kết quả là trong hai năm, tôi chẳng học được cái gì. Sau khi về nước lại tìm được một cái nghề: viết văn. Những người trong nhà nhiều lần dặn dò khuyên răn tôi nên đi con đường gia đình đã sắp đặt, thế nhưng tôi cứ đi vào con đường mà chẳng ai sắp đặt cho cả! Mặc dù bản thảo của tôi còn nhiều chữ sai, hơn thế nữa, còn xuất hiện những câu lai Tây dài lê thê, nhưng tôi đã vừa viết, vừa học, vừa sửa. Kinh nghiệm mấy chục năm đã làm cho tôi rõ ra một lẽ: Người ta từ chỗ không có đường, đi mãi thành đường.

Mấy năm gần đây, tôi thường nghĩ, nếu như ban đầu tôi theo lời dặn của gia đình, không chịu động não mà cứ đi đường đã được chỉ dẫn thì không biết ngày nay tôi đã trở thành người như thế nào. Kết cục của tôi, tự tôi cũng có thể nghĩ tới, trong "Đêm lạnh" (Hàn dạ), tôi tả cái chết của một anh trí thức nhỏ (một người bị bệnh lao). Đó chính là cái kết cục có thể là của tôi. Bởi vì tôi đơn thuần, thẳng thắn, không hiểu nhân tình thế thái, không biết lấy lòng người, không biết mánh mung, không biết dùng thủ đoạn. Tôi không thể đi con đường "rạng danh tiên tổ, nhẹ bước thang mây" được. Giá như cứ vâng vâng dạ dạ nghe theo người khác, ông tôi muốn tôi hãy yên với hiện trạng, cha tôi (người mất sớm, năm tôi 13 tuổi, tôi đã mồ côi cha) cũng muốn tôi yên với hiện trạng, anh cả tôi cũng muốn vậy tôi đành phải giả câm giả điếc cho qua ngày. Khi tôi 15 tuổi, ông tôi trở nên thần kinh thất thường rồi mắc bệnh và mất; khi 27 tuổi anh cả tôi cũng tự sát vì phá sản... thì tôi làm thế nào mà sống được?

Tôi từ bé vốn đã không chịu yên lòng với hiện trạng. Tôi luôn luôn muốn thay đổi hiện trạng của tôi, bởi vì tôi không muốn sống bằng ăn sẵn. Ngày nay tôi muốn viết thêm mấy bài, muốn hoàn thành thêm vài bộ tác phẩm, cũng vẫn là muốn làm thay đổi hiện trạng của tôi. Muốn làm được nhiều việc hơn, muốn làm được công việc tốt hơn, muốn động não suy nghĩ nhiều hơn, trước đây tôi như thế, hiện nay tôi vẫn thế. Tuy thành tích của tôi còn rất nhỏ, tuy rằng tôi là "lão cửu thối" nên bị "lũ bốn tên" và tay chân của chúng đánh đập và bức hại, nhưng tôi vẫn cho rằng việc lựa chọn con đường văn nghệ là sự may mắn của tôi. Tôi có năm anh em ruột, cả anh em họ nữa là 23 người. Còn sống tới nay chưa tới một nửa. Tôi là cao tuổi nhất, mà còn cầm bút viết lách được, là niềm hạnh phúc lớn. Niềm hạnh phúc ấy có được do không an phận với hiện trạng. Khi còn trẻ, tôi thích dẫn ra một lời của một nhà Cách mạng Tư sản Pháp rằng: "Mạnh dạn, mạnh dạn, mãi mãi mạnh dạn!". Đến bây giờ tôi lại nghĩ đến câu nói ấy. Trong mười mấy năm nay, tôi đã nhìn thấy quá nhiều người nhát gan sợ việc! Có một thời kỳ tôi thành tâm thành ý muốn mình "lột xác thay xương làm lại cuộc đời", cải tạo mình trở nên một thứ người máy không có ý chí của mình nữa. Tại làm sao mà tôi lại thích thú với những người máy trong bộ phim "Thời hiện đại" mà trong bài viết của mình đã mấy lần nhắc đến "nó"? Chỉ bởi vì khi ở trong "chuồng bò", tôi thực sự đã trở thành người máy trăm phần trăm, ấy thế mà còn không cho là nhục, mang hết sức ra làm người máy. Sau này tôi mới phát hiện ra đó là một sự bịp bợm lớn, lòng tôi đã chết hẳn (người xưa bảo đau thương không bằng chết hẳn trong lòng), khi bước vào “chuồng bò” tôi đã nghĩ đến "Thần khúc" của Đăng-tơ nhà thơ Ý:

Qua chỗ ta đây bước tới thành của khổ đau.

Qua chỗ ta đây bước tới niềm khổ đau vĩnh hằng.

Điều đó nói nên rằng ngày xưa có một thời kỳ đúng là đã có người dùng "địa ngục" để trừng phạt với những người không yên phận với hiện trạng. Tôi tin rằng sẽ có một Đăng-tơ mới để viết "Thần khúc" mới.

Ông Bạch Kiệt Minh nói: "Muốn thực sự làm ra cái gì có ý nghĩa sáng tạo...” thì phải "để người ta tìm tòi". Đúng, phái "tìm tòi", mới "sáng tạo", mới có thể làm ra một cái gì có tính mũi nhọn. Ý của ông rất rõ ràng: Muốn thực hiện bốn hiện đại, thì phải để cho người ta tìm tòi. Thế nhưng theo ý tôi, một chữ "để" còn chưa đủ, cần phải thêm một chữ nữa, một chữ quan trọng đó là chữ "dám". Trước đây không lâu, Ở Thượng Hải đã làm lễ truy điệu đồng chí Cù Bạch Âm. Đồng chí Bạch Âm đã chẳng phải vì viết bài "Tự bạch về đi tìm cái mới" mà chịu đủ mọi nỗi giày vò như địa ngục đó sao? Gần đây cũng lại có người "để" cho ông "tìm cái mới". Thế nhưng về sau không biết từ đâu chui ra một lũ thần linh. Thế là mọi thứ lại thay đổi. Về mặt này, tôi đã có khá nhiều kinh nghiệm và cũng từng phải trả bằng những cái giá đáng sợ. Tôi còn may mắn hơn đồng chí Bạch Âm, đến hôm nay còn được tìm tòi, còn được suy nghĩ, còn được sống, và không phải lẩn qua ngày nữa, ngay "tự bạch về đi tìm cái mới" cũng chẳng có. Năm 1962, tôi "vâng lệnh" phát huy dân chủ, trong bài phát biểu tại Đại hội các Nhà văn lần thứ Hai ởThượng Hải, đã có mấy câu nói về mình, chẳng bao lâu, phong trào lan đến, ngay bản thân cũng thấy mình đã mắc sai lầm lớn, thời kỳ "Cách mạng Văn hoá", khi tôi đang ở "chuồng bò”, bị lôi ra trước mọi người, tự báo tội ác, tôi không quên "báo” tội "phản đảng" trong "phát huy dân chủ". Đấy chính là sự "tự giày vò" mà đồng chí Lưu Lang nói trong chú giải bài thơ "Giao thừa, đọc câu cũ”[2]. Sự giày vò này, đương nhiên là rất đau khổ, hiện nay tôi còn chưa quên được (chứ không phải không muốn quên).

Tôi nói những điều này chỉ là muốn nói rõ một vấn đề: Cho rằng anh có để cho người ta tìm tòi, người ta cũng không dám tìm tòi, không chịu tìm tòi, không dám đi tìm cái mới, không chịu đi tìm cái mới. Có người nói: "Căn cứ vào kinh nghiệm trước đây, vâng vâng dạ dạ lẩn cho qua ngày vẫn an toàn hơn, chúng ta thường chẳng dạy con em chúng ta rằng: Đứa trẻ biết vâng lời là đứa trẻ ngoan đó sao?

Bản thân tôi cũng trưởng thành lên trong giáo dục "vâng lời", tôi còn được cái máy "vâng lời" của "lũ bốn tên" gia công và cải tạo. Hiện nay, đã đến lúc làm tổng kết cho mình rồi. Tôi có thể nói thế này: Tôi còn chưa phải là người máy, hơn nữa, e rằng mãi mãi không làm được người máy.

Cho nên tôi còn phải tiếp tục tìm tòi.

Ngày 9 tháng 2

[1] Xem bài đặc biệt "Dị dạng cũng là bình thường", báo "Đại công báo", "Đại công viên"-Hồng Kông 25-1.

[2] Xem "Đại công báo, Đại công viên" Hồng Kông ngày 4-2. Nguyên văn là: "Trong vận động chính trị, bản thân mình bị xô đẩy, chịu đủ mọi sự giầy vò của kẻ khác, song bản thân xin ngàn lần chớ nên tự giầy vò mình.