Bài nói tại "Diễn đàn văn hoá" ở TôkiôNhật Bản ngày 11-4

Tôi không thạo về khoa nói năng, lại cũng không quen diễn thuyết, cả đời tôi cũng chưa từng làm giảng viên. Lần này tới Nhật Bản, đến giảng đường Chiêu Nhật ở Tôkiô nói chuyện một lần về 50 năm đời sống văn học của tôi. Đó là một chuyện ngoại lệ, để đáp lại lòng tốt của các bạn đã mời tôi đến thăm. Tôi trước sau không bao giờ quên: trong Đại cách mạng Văn hoá, khi tôi bị liên quan đang bị phê phán, người quen ở trên đường gặp tôi cũng không dám nhận, các bạn Nhật lại đi khắp nơi nghe ngóng tin tức của tôi, đòi được gặp mặt tôi. Cũng có thể vì nhiều người hỏi đến tôi, nên "lũ bốn tên" mới không dám ra tay. Để các bạn Nhật hiểu biết tôi hơn nữa, tôi nói chuyện riêng của mình, cũng là để tự phanh phui.

Chính vì tôi không thạo nói năng, có tình cảm gì cũng không diễn đạt ra được, nên mới phải nhờ đến giấy bút, dùng những tình tiết trong tiểu thuyết để giãi bầy sự yêu ghét của mình, từ một người đọc mà trở thành nhà văn. Năm 1928, tôi ở bên Pháp, viết xong bộ tiểu thuyết đầu tiên là "Diệt vong", gửi về nước, rồi các bạn tôi giới thiệu cho đăng trên một tạp chí có uy tín lúc bấy giờ là tờ “Tiểu thuyết nguyệt báo", và bước lên văn đàn một cách dễ dàng.

Thế rồi sau đó khoảng một năm, tôi không còn phải tự mình viết xong lại gửi đi khắp nơi, Ban biên tập của Tạp chí đã tìm đến tôi để gom bài. Tôi chưa hề học qua văn học, sự rèn luyện về Trung văn cũng không nhiều, mặt mạnh duy nhất của tôi là đọc nhiều truyện. Các tác phẩm trong và ngoài nước, xưa và nay, hễ đến tay là đọc, đọc xong rồi cũng không quên hết. Trong óc tôi nhét đầy mọi thứ "tạp hoá".

Tôi sáng tác, một là không phải để kiếm ăn, hai là không phải để nổi tiếng, tuy rằng tôi cũng phải ăn cơm, nhưng mãi tới năm 40 tuổi tôi mới lấy vợ, một mình tiêu pha chẳng hết bao nhiêu. Tôi sáng tác là để chiến đấu với kẻ thù. Cái đống "tạp hoá” kia có thể thành các loại vũ khí, khi tôi đánh nhau thì chẳng kể thứ vũ khí gì, hễ cứ dùng được, là tôi dùng liền.

Hai hôm trước có một nhà văn Nhật Bản[1] hỏi tôi, ông làm thế nào mà cùng lúc lại có thể yêu mến các tác giả và tác phẩm thuộc các trường phái khác nhau? Tôi nói, tôi không phải là nhà văn học, không thuộc bất cứ trường phái nào, cho nên tôi không bị hạn chế. Người bạn ấy lại hỏi: "Rõ ràng ông đã viết ra bao nhiêu tác phẩm, tại sao ông lại bảo ông không phải là nhà văn học". Tôi nói, vì chính không phải là nhà văn học, nên tôi mới không bị hạn chế bởi quy tắc văn học, tôi cũng không lo người khác đuổi tôi ra khỏi giới văn học. Kẻ thù của tôi là cái gì? Tôi đã nói: "Tất cả những quan niệm cổ truyền xưa cũ, tất cả mọi chế độ bất hợp lý cản trở sự tiến bộ xã hội và sự phát triển nhân tính, tất cả những cố gắng để huỷ hoại tình yêu, chúng đều là kẻ thù lớn nhất của tôi. Tất cả những tác phẩm của tôi đều viết ra để tố giác, để phơi bày, để công kích những kẻ thù đó.

Trong thời gian hai mươi năm, từ 1929 đến 1948, tôi viết rất nhanh và cũng viết được nhiều. Tôi cảm thấy như có một ngọn roi đang quất vào trái tim tôi, lại cảm thấy láng máng như có hồn ma, rồi lại cũng luôn luôn tuyệt vọng, gãi đầu bứt tóc.

Tôi nói tôi viết cũng như tôi sống, lại cũng nói cái tầm cao nhất của tác phẩm là sự đồng điệu giữa sáng tác và cuộc sống, là sự đồng điệu của nhà văn với con người, ý chính ở đây là không nói dối.

Gần đây tôi lại nói ở một nơi khác: Tầm cao nhất của nghệ thuật là không có kỹ xảo. Mấy chục năm trước, khi tranh luận với một người bạn, tôi đã từng nói: “Người sinh ra đã xinh đẹp thì chẳng cần phải tô son trát phấn, thế mà văn của tôi thì vốn như một người xấu như ma, xem ra không trang điểm, lại còn dễ coi hơn”. Ông bạn ấy bảo: "Nhưng tác phẩm lưu truyền lâu dài là nhờ vào kỹ xảo văn học, ai hơi đâu mà quan tâm đến lòng người, đến cuộc sống phản ánh trong tác phẩm và số phận của nhân vật. Đó cũng là sự chống lại với những lời lẽ ngon ngọt, ít xít ra nhiều, đảo lộn trắng đen. Tôi chúa ghét những lời giả mạo, lừa đời, bịp người.

Trong hai chục năm đầu, tôi viết, và sau đó biên tập thành 14 quyển, gồm truyện dài, truyện vừa, truyện ngắn, trong đó có "Tam bộ khúc Dòng nước xiết", có "Vườn nghỉ” có "Đêm lạnh". Hai mươi năm lần thứ hai, nước Trung Quốc mới thành lập, mọi cái đều thay đổi, tôi muốn vứt bỏ cây bút cũ chuyên viết những gì đen tối, chuyển sang viết người mới việc mới, khốn nỗi vì không quen thuộc với cuộc sống mới, lại không dám thâm nhập, kết quả là tác phẩm viết ra đến ngay bản thân tôi cũng không hài lòng. Hơn nữa tôi lại thường xuyên tiêu phí phần lớn thời gian cho các hoạt động xã hội, cơ hội sáng tác lại càng ít.

Hết lần này đến lần khác, tôi vạch kế hoạch, kêu xin lên trên, muốn phấn đấu để tranh thủ thời gian sáng tác. Thế nhưng kế hoạch đó chưa được thực hiện thì Đại cách mạng Văn hoá đến. Tôi bỗng trở thành "ác bá văn chương", "yêu ma quỷ quái", thường xuyên bị lôi ra phê đấu. về sau do "lũ bốn tên", qua quyết định của sáu người có trách nhiệm ở Thượng Hải là Vương Hồng Văn, Mả Thiên Thủy, Từ Cảnh Hiền v. v... đánh tôi thành tên "phản cách mạng không đội mũ cao", và đuổi ra khỏi giới văn nghệ. “Phái tạo phản” và tay chân của "lũ bốn tên" dán lên mấy nghìn tờ báo chữ to về tôi, thậm chí còn dán biểu ngữ ngay trên đường cái nói tôi là "quân bán nước", "phản cách mạng", cho tôi là thối tha. Trương Xuân Kiều tuyên bố công khai; tôi không được sáng tác nữa. Thế nhưng bạn đọc có cách nhìn của bạn đọc. Dù có quyền lực lớn hơn nữa, Trương Xuân Kiều cũng không moi được tôi ra khỏi trái tim của bạn đọc. Sự thực là như thế, sau khi "lũ bốn tên" sụp đổ, tôi vẫn được bạn đọc tin cậy. Tôi thường nói: "Sự trông đợi của bạn đọc chính là sự thúc giục đối với tôi". Các bạn đọc muốn tôi sáng tác, thì không cần phải chờ quan trên phê chuẩn". "Lũ bốn tên" đổ rồi, sách của tôi tái bản, lại có nhiều bạn đọc hơn.

Tôi tuy có được "giải phóng lần thứ hai", nhưng rốt cuộc đã mất trắng gần mười năm thời gian, đúng là qua một cơn ác mộng, người đã hoá già nua. Năm nay tôi đã 76 tuổi, thời gian có thể làm việc được, không còn nhiều nữa. Tôi cần phải nắm chắc thời gian và cũng phải làm việc khẩn trương.

Tôi vạch ra kế hoạch năm năm, tuyên bố phải viết tám quyển sách (trong đó có hai bộ tiểu thuyết dài) dịch năm cuốn hồi ký của Ghécxen. Lẽ ra tác giả viết tác phẩm, không phải để tuyên truyền đi mọi nơi, cứ viết ra là được, mà tôi khua chiêng dóng trống, gây dư luận lên như thế là mong người khác đừng quấy rầy, để tôi được ung dung cầm bút. Đây là lần cuối cùng tôi phấn đấu để giành thì giờ sáng tác.

Tôi phải cầm bút lên, viết thật nhiều. Nhưng rốt cuộc là viết những gì? Năm quyển "Tuỳ tưởng lục" sẽ là kết quả khám phá trong cuộc sống. Tôi phải suy nghĩ thật tử tế, căn cứ vào kinh nghiệm của mình, nói lên cách nhìn của mình đối với nhiều vấn đề trong đời sống văn học. Hai cuốn tiểu thuyết sẽ phản ánh cảnh ngộ của bản thân tôi trong Đại cách mạng văn hoá, không hẳn là sẽ không viết cả những chuyện có thể xảy ra.

Tôi cho rằng mười năm đại họa đó là một việc lớn trong lịch sử loài người, chẳng những dính líu đến chúng ta, theo tôi, còn dính líu đến tất cả loài người. Nếu như lúc đó không xảy ra ở Trung Quốc, thì về sau cũng sẽ xảy ra ở nơi khác. Tôi đã nói với một bạn Nhật Bản: "Chúng tôi gặp bước không may, thế nhưng bạn bè ở các nước khác lại tránh được một tai hoạ, chúng tôi cũng có thể được coi như một loại giáo viên phản diện". Tôi lại nói, "về mặt này, chúng tôi cũng có thể lấy đó làm kiêu hãnh. Các nhà văn xưa và nay ở trong nước và nước ngoài; ai đã có một sự từng trải" đáng sợ mà lại nực cười; kỳ cục mà lại đau đớn như thế? Lúc đó, các nhà văn Trung Quốc lại không một ai bỏ trốn, mỗi người đều ra biểu diễn, từng chịu xấu xa, bị thương tật, thậm chí còn bỏ mạng, nhưng cũng chịu được thử thách. Bây giờ, ngoái nhìn lại những điều đã nghĩ, đã làm của bản thân, và của người khác trong 10 năm đó quả thật không thể hiểu nổi. Bản thân tôi phảng phất y như bị thôi miên, trở nên ấu trĩ đến thế, ngu xuẩn đến thế, thậm chí coi tàn khốc, hoang đường là sự nghiêm túc, đứng đắn. Tôi nghĩ thế này: nếu như tôi không làm một cuộc tổng kết với cuộc sống gian khổ mười năm đó, bắt đầu từ cuộc triệt để phanh phui mình, làm rõ những sự việc xảy ra lúc đó, vậy thì có một ngày chưa biết chừng tình hình thay đổi đi một cái, tôi lại trúng phải thuật thôi miên, vô duyên vô cớ biến thành một con người khác, thế thì đáng sợ quá. Đấy là món nợ trong tâm linh, tôi cần sớm phải trả cho xong. Nó giống như một cây roi da quất vào tim tôi, phảng phất tôi lại gặp phải chuyện năm mươi năm trước. "Viết đi, viết đi!" Hình như có một tiếng gọi như thế luôn luôn vang bên tai tôi.

Thế là tôi nhớ đến lời hứa của tôi với bạn đọc. Năm 1944, tôi dùng tiếng nói của bạn đọc để nêu ra yêu cầu với nhà văn: "Các anh đã lôi trái tim mọi người ra, để mọi người hiểu biết lẫn nhau, các anh đã đưa than đến trong đêm rét, mang sự an ủi vỗ về tới, giữa lúc người ta đau khổ". Tôi phải viết, tôi phải viết bằng ngòi bút hăng hái. Trước hết, tôi phải làm cho mình trở nên "hiền lành hơn một chút, trong sạch hơn một chút, có ích cho người khác hơn một chút".

Tôi sắp bước tới đầu mút cuộc đời. Tôi không muốn xa rời nhân thế với hai bàn tay trắng, tôi phải viết, tôi quyết không dừng ngọn bút của tôi, để nó thắp cháy ngọn lửa, mạnh mẽ đốt cháy bản thân tôi, cho đến khi tôi thành tro bụi. Tình yêu của tôi, sự căm giận của tôi cũng không mất đi ởtrên đời.

Viết xong 1 giờ sáng ngày 9 tháng 4 tại Osaka.

[1] Nhà văn Nhật Bản ở đây là chỉ nhà viết kịch nổi tiếng, ngoài Mục-Hạ-Thuận-Nhị. Ngày 6-4, ở trên tầng thứ 39, khách sạn Tân Đại cốc ở Tokyo, tôi và ông đã "đối thoại” cả một buổi sáng, bởi ngày 4-4 khi phát biểu ở giảng đường Chiêu Nhật ở Tokyo, trong bài nói chuyện “50 năm đời sống văn học", tôi có nói: tôi có thày giáo Nhật Bản như Điền Sơn, như Mục Hạ Sóc Thực, như Giới Xuyên Long Chỉ... đặc biệt là Đảo Vũ Lang; tác phẩm của họ tôi đọc không nhiều, nhưng tôi thường đọc đến thuộc truyện ngắn "Với kẻ ấu thơ". Ông ấy mới nêu ra, làm sao có thể cùng một lúc yêu thích tác phẩm văn nghệ các trường phái khác nhau được.