Một năm trở lại đây, mấy lần tiếp các bạn nước ngoài sang thăm ngay tại nhà, nhân bàn đến hiện trạng của giới văn học nước ta, tôi nói, mấy năm nay phát triển nhanh, thành tích không phải nhỏ, xuất hiện nhiều tác phẩm tốt, nổi lên một lớp nhà văn trung niên và trẻ tài hoa, hiểu biết, có dũng khí, trong đó số nhà văn nữ cũng không ít.

Bạn nước ngoài đồng ý với cách nhìn của tôi. Một nhà thơ Thụy Điển mới sang thăm gần đây nói với tôi rằng ông đã gặp mặt mấy nhà văn nữ, còn đọc qua cả tập truyện vừa "Người đến tuổi trung niên".

Tôi nói là nói thật, và đã nghĩ như thế. Bình luận một truyện ngắn, mỗi người có một thước đo riêng. Tôi nói một tác phẩm viết tốt vì nó chân thực phản ánh đời sống của thời đại chúng ta, vì nó đã động vào cõi lòng tôi, khiến tôi cảm thấy một cách sâu sắc mối quan hệ khăng khít, máu thịt, giữa tôi với đồng bào của tôi, khiến tôi càng thêm yêu mến đất nước nhiều tai lắm nạn này và những người dân hiền lành, cần lao. Đọc xong một tác phẩm tốt, là y như thấy trong mình có thêm một luồng hơi ấm và một thứ sức mạnh, niềm khát vọng muốn làm thêm cho người khác một việc gì đó. Tác phẩm tốt đã dùng con tim trong sáng của tác giả, dẫn dắt mọi người đến một lý tưởng cao quý. Cho nên khi nói đến những tác phẩm và tác giả ấy, thế nào tôi cũng để lộ ra mối cảm kích của mình.

Một năm nay, tôi ở nhà dưỡng bệnh, đôi khi cũng ra ngoài, đi họp hành và gặp gỡ mấy nhà văn nữ có thành tựu. Nói thành tựu đương nhiên là có lớn, có nhỏ, mà thành tựu, tôi nói đây, chẳng qua là chỉ mối cảm kích có được trong tôi khi đọc tác phẩm của họ mà thôi. Họ không phải là mấy người cùng một lúc tìm đến tôi, có những người tôi đã gặp gỡ bất ngờ, nói chuyện với họ, họ đều nêu ra một vấn đề: 'Trước đây bác làm nhà văn, có phải cũng gặp nhiều trở ngại như thế này không, có nhiều khó khăn thế này không?

Người hỏi chuyện không phải đang làm cuộc "điều tra về đời sống nhà văn", cũng không phải thu thập tài liệu để thâm nhập cuộc sống. Họ hỏi với giọng điệu đau khổ thực sự. Tôi có cảm tưởng hình như họ đang gắng hết sức mình để bật ra khỏi tầng tầng lớp lớp vòng vây. Tôi biết sự thể còn nghiêm trọng hơn tôi tưởng tượng nhiều, nhưng tôi nghĩ cũng không có việc gì ghê gớm lắm, tôi chỉ đơn giản an ủi họ rằng: "Không sao cả, tôi nghe chửi cả một đời, mà vẫn sống được đến bây giờ". Tôi đã lần lượt trả lời hai người như thế. Lúc đó, tôi cứ cho rằng mình trả lời như thế là đúng. Thế nhưng sau đó không lâu, tôi bình tĩnh lại, nghĩ kỹ hơn, mới rõ rằng mình nhìn vấn đề quá đơn giản. Thế là trước mắt tôi chợt xuất hiện những gương mặt nữ, trầm lặng và đầy ưu sầu. Tôi nhớ, một nhà văn hai lần đến tìm tôi để nói chuyện, tôi hẹn thời gian, thế nhưng trong phòng tôi chật ních toàn những khách không mời. Chị ta chẳng nói câu gì. Sau này tôi mới biết chị đang ởtrong cảnh khó khăn, muốn được tôi khích lệ và ủng hộ, nhưng tôi lại đẩy chị đi mất bằng mấy câu nói suông.

Tôi trách tôi không giúp đỡ gì cho người cần giúp đỡ, không hề có một cố gắng nào để giúp chị thoát ra khỏi hoàn cảnh khó khăn. Tôi ngây thơ quá. Tôi cho rẳng một nhà văn có tài hoa, có hiểu biết, có thành tựu như chị, nhất định sẽ được xã hội yêu mến. Thế nhưng, trong mấy tháng liền, những lời đồn đại thế này thế khác, hết lần này đến lần khác truyền đến tai tôi, như một cục đá ráp mài vào thần kinh tôi. Tôi mới lý giải được vấn đề mà nhà văn nữ ấy đã nêu ra. "Chi chi cha cha" nhiều như thế! lẩm bà lẩm bẩm nhiều như thế, đến như tôi là con người luôn quan tâm đến văn nghệ mà còn không chịu nổi, huống hồ những người trong cuộc.

Trong những ngày tôi chỉ có thể dựa vào sự phấn đấu của cá nhân và sự giúp đỡ của bạn bè mà sống nổi, hồi những năm ba mươi, một ngôi sao màn bạc, một nữ diễn viên tài hoa, có thành tựu, chỉ vì "lời người đáng sợ" mà đã tự sát. Thế nhưng ngày nay, khi sự phấn đấu cá nhân bị phê phán một cách phổ biến, tại sao vẫn còn nhiều "lời người" đến thế? Mà "lời người" sao mà "đáng sợ" đến thế?

Xã hội văn minh nên yêu quí nhân tài, nên yêu các nhà văn. Nếu như không có sự tích lũy văn hóa phong phú, nếu như không lấy đâu ra tác phẩm văn nghệ hiện đại ưu tú, chỉ dựa riêng vào những văn vật khai quật được, cũng không thể nói lên nền văn minh tinh thần của chúng ta. Xây dựng nền văn minh tinh thần Xã hội Chủ nghĩa, cần phải vạch rõ giới hạn với những gì mang tính phong kiến. Vậy thì đối với những "lời người" không có ngọn, không có rễ kia, cho dù nó có thế rất mạnh cũng có thể áp dụng thái độ coi khinh, không đếm xỉa gì đến nó nữa. Năm sáu chục năm nay, tôi đã ứng xử với quá khứ như thế đấy. Thậm chí cả sau khi "lũ bốn tên" bị sụp đổ, tôi vẫn còn là cái bia hứng đạn của "lời người". Đầu tiên là nói tôi làm lễ cưới mở tiệc lớn mời khách, truyền đi gần hai năm, gần đây lại nói tôi "ốm sắp chết", khổ đến nỗi cả một người bạn cũ đến Thượng Hải rồi còn nghe ngóng xem ở nhà tôi có "cái gì khác" không? Tôi thế nào rồi cũng "ốm sắp chết", có điều bây giờ còn chưa đến lúc, bên tay tôi còn rất nhiều việc chưa làm xong.

Tôi thấy tiếc là tôi không thể thuyết phục được nhà văn nữ đó, để chị tiếp nhận lời khuyên của tôi. Chị mang một cái gánh tinh thần khá nặng nề xuống phía Nam để điều dưỡng. Nghe đâu ở đó, chị đã ốm thực sự.

Tôi không biết gì về tình hình của chị, tôi còn trách lầm chị là không đủ cứng rắn. Gần đây đọc tiểu thuyết "Chiếc thuyền vuông" của chị, tôi mới hiểu được khá sâu sắc hoàn cảnh của chị. Có người nói: "Xã hội chúng ta lẽ nào lại như thế hay sao?” Thế nhưng cái xã hội phức tạp mà tôi từng sống, quả đúng là có rất nhiều thứ mang tính phong kiến. Tôi có thể nêu ra rất nhiều sự thực chứng minh cho sự thực để một câu nói trong phần kết của cuốn tiểu thuyết: "Làm một người con gái, khó thật đấy!".

Tình hình ấy tuyệt nhiên không thể tồn tại lâu dài. Vấn đề nam nữ bình đẳng thực sự mà tác giả "Chiếc thuyền vuông" mong đợi, nhất định sẽ thành hiện thực. Tôi chúc chị sớm hồi phục sức khỏe, dũng khí lớn lao hơn, chị viết cho người đọc những tác phẩm tốt hơn.

Ngày 16 tháng 5