Bốn mươi lăm năm rồi[1] mà tiếng nói ấy cứ văng vẳng bên tai tôi: "Quên tôi đi!". Tiếng nói ôn tồn, khẩn thiết, quen thuộc làm sao!.

Một đêm và một buổi sáng mùa thu bốn mươi lăm năm trước, trong linh đường Vạn quốc Tần nghi quán[2]. Tôi lặng lẽ đứng trước linh cữu, nhìn khuôn mặt nhân từ, đôn hậu của tiên sinh qua tấm kính trên nắp quan tài. Mắt tiên sinh nhắm, râu mép còn rất đen: trông như tiên sinh đang an giấc. Xung quanh là những lẵng hoa, vòng hoa còn tươi. Tiên sinh đang ngủ giữa lùm hoa! Tôi chăm chú nhìn bốn năm phút như thế hai lần. Mắt tôi mờ đi. Tôi phảng phất thấy tiên sinh mỉm cười. Tôi nghĩ bụng, giả thử tiên sinh mở mắt ngồi dậy thì sẽ thế nào? Tôi muốn tiên sinh sống lại biết bao!

Sự tình bốn mươi lăm năm trước đã lại xảy ra hôm qua. Tôi có cảm tưởng hình như tiên sinh đã mở mắt ra nhìn tôi. Nhưng tôi nghĩ kỹ những ngày mây đen che kín bầu trời, người và thú sống lẫn lộn[3], có kẻ tôn vinh tiên sinh là thần linh, đem từng chữ, từng câu của tiên sinh ra làm phù chú. Tác phẩm của tiên sinh, chúng cắt xén, xuyên tạc rồi dùng để đánh người khác. Tên tuổi của tiên sinh bị những "tri kỉ" mới, "chiến hữu" mới[4] lấy làm đồ trang sức. Đèn nến sáng chưng, khói hương nghi ngút, tiếng tụng niệm rì rầm. Tôi đã bị xếp vào hàng "quyền uy phản động", "tử thù" của tiên sinh, quyền kỷ niệm tiên cũng bị tước đoạt nốt. Trước trụ sở Phân hội liên hiệp các Nhà văn[5] có pho tượng tiên sinh dựng ở vườn hoa. Tôi thường lao động ở đó, nhổ cỏ dại, thông cống ngầm. "Chuồng bò" của chúng tôi là căn nhà nhỏ chứa than xỉ; sáu bảy nhà văn có tên tuổi chen chúc nhau ngồi viết bản "thú nhận". Có lúc tôi không viết được gì cả, bỏ bút xuống, nghĩ lan man. Tôi không được quyền vái lạy thần linh, nhưng tôi vẫn có thể tưởng nhớ tiên sinh mà tôi được tiếp xúc. Chiều thứ năm ấy, tôi cáo biệt tiên sinh. Tôi và bảy, tám nghìn người đưa tiên sinh ra nghĩa trang. Nắng chiều đã nhạt, tôi đứng nhìn chiếc quan tài phủ lá cờ đề ba chữ "Dân tộc hồn" hạ dần xuống huyệt.

Tôi lại nhớ những việc trước kia, những việc rất nhỏ thôi.

Hồi đó tôi còn là một nhà văn trẻ. Lần đầu tiên tôi biên tập tủ sách "Văn học tùng san", đến gặp tiên sinh đặt bản thảo. Tiên sinh đáp ứng liền. Hai hôm sau cho người mang thư đến bảo là đang biên soạn tập truyện ngắn “Chuyện cũ viết lại”. Thế là "Tùng san" của chúng tôi đã có tập thứ nhất rồi! Nhà xuất bản đăng quảng cáo giới thiệu nội dung, cuối cùng thêm một câu: "Đầu xuân sẽ có bán". Tiên sinh vội vàng đưa bản thảo đến. Tiên sinh nói với người khác rằng họ cần tranh thủ thời gian, mình không thể để họ nhỡ việc (đại ý). Thật ra, người phụ trách quảng cáo viết khống như thế, chứ chính tôi cũng không hề chủ trương. Chuyện ấy chứng tỏ tinh thần trách nhiệm rất cao của tiên sinh, bất cứ làm việc gì, tôi không thể không nghĩ lại mình. Tôi quyết noi gương tiên sinh, và bấy giờ mới phát hiện ra rằng, sửa bản in, hay gói sách, duyệt bản thảo, hay là biên soạn in ấn các sách đồ hoạ, việc to việc nhỏ, của mình hay của người khác, tiên sinh đều thận trọng như nhau, không chút cẩu thả. In sách, thì tự thiết kế bìa, gửi sách tặng ai thì tự gói lấy, đưa ra bưu điện, việc nào tiên sinh cũng đem tâm huyết ra làm. Tôi lặng lẽ học tiên sinh, càng học càng thấy khó.

Hồi bắt đầu sáng tác, cầm bút viết tôi thấy nhẹ nhàng như không. Tôi viết chỉ là thổ lộ những điều tôi yêu, tôi ghét. Nhưng đảm đương công việc này, dần dần tôi mới biết: dùng bút mà chiến đấu, không phải chuyện đơn giản. Tiên sinh nêu gương cho tôi... Tiên sinh ngưỡng mộ dũng sĩ Đan-cô của Gorki.

Chàng dũng sĩ ấy moi quả tim nóng hổi, đưa đường dẫn lối cho mọi người. Tôi cho đó là lý tưởng cao cả nhất của công việc sáng tác. Đó cũng là điều tiên sinh gợi mở cho tôi. Tôi tự khuyến khích mình hãy nói những điều thật lòng. Rutxô[6] là ông thầy đầu tiên của tôi, nhưng mấy mươi năm nay, tiên sinh lại là người đem quả tim nóng hổi của tiên sinh soi sáng con đường tôi đi. Tôi thấy rất rõ: đối với tiên sinh, viết và sống là nhất trí, nhân phẩm và giá trị tác phẩm không tách rời nhau. Tác phẩm của tiên sinh toàn là những lời nói thật lòng. Suốt đời tiên sinh tìm tòi chân lý, truy cầu tiến bộ. Tiên sinh dũng cảm mổ xẻ xã hội, dũng cảm tự mổ xẻ. Tiên sinh không sợ nhận ra sai lầm, càng không sợ sửa chữa sai lầm. Tác phẩm của tiên sinh qua khảo nghiệm của thời gian đều đứng vững. Quả thực tiên sinh đã đem tấm lòng của tiên sinh ra làm việc, tôi không cảm thấy gò bó. Ánh mắt, nụ cười của tiên sinh đều làm cho tôi yên tâm. Người ta nói: ngòi bút của tiên sinh sắc như dao, nhưng với thanh niên thì tiên sinh tốt bụng vô hạn. Tiên sinh giới thiệu các nhà văn trẻ với các nhà xuất bản, lấy tiền nhuận bút của mình in tác phẩm của họ.

"Quên tôi đi!”. Tiếng nói quen thuộc ấy lại văng vẳng bên tai tôi, có lúc ôn tồn, có lúc nghiêm khắc. Tôi lại nhớ buổi đêm và sáng sớm hôm ấy năm mươi năm về trước. Bao nhiêu lời tôi nói để biểu thị quyết tâm của tôi: "Tôi không thể quên tiên sinh được!", thực tế thì tôi đã quên sạch từ lâu rồi. Nhưng quyết tâm của tôi trước di hài tiên sinh ở linh đường thì không hề phai nhạt. Có lúc tôi cảm thấy tiếng nói của tiên sinh ôn tồn, phảng phất, tôi như được cổ vũ. Có lúc tôi lại cảm thấy tiếng nói của tiên sinh nghiêm khắc, đó là lúc tôi mượn lưỡi dao của tiên sinh mà mổ xẻ hồn tôi.

“Mười năm hạo kiếp”, “phái tạo phản" xem tôi là "bò", tôi cũng tự cho mình là "bò". Trong "chuồng bò", viết kiểm thảo, viết thú nhận đã thành thói quen, lòng yên, lý vững. Chỉ gần hai năm lại đây, nghiến răng mà tự mổ xẻ, tôi mới nhớ tiên sinh cũng từng tự ví mình với bò. Có điều tiên sinh "ăn cỏ mà vắt ra sữa". Tâm hồn tiên sinh đẹp đẽ làm sao, lòng dạ tiên sinh rộng rãi làm sao! Còn tôi trong mười năm ấy,[7] tôi chỉ là con "bò", nước mắt lưng tròng, chờ người ta mổ thịt. Thế nhưng con bò chờ người ta mổ thịt, nếu có giãy giụa cho đứt dây trói thì nó cũng có thể chạy thoát được.

Mấy năm nay nghe người ta bàn tán: giả thử Lỗ Tấn tiên sinh còn sống thì... Tất nhiên chúng ta ai cũng muốn tiên sinh sống lại. “Vì chân lý, dám yêu, dám giận, dám nói, dám làm, dám tìm tòi...".

Nếu tiên sinh sống lại, nhất định tiên sinh sẽ không thể bỏ những điều "vàng không đổi được" ấy. Tiên sinh là một nhà văn, một nhà văn vĩ đại được toàn thể nhân dân ái mộ.

Cuối tháng 7 năm 1982.

[1] Lỗ Tấn mất năm 1936, tính đến khi tác giả viết bài “Hoài niệm" này là 45 năm.

[2] Vạn quốc Tần Nghi quán là tên một viện tống táng ma chay ở Thượng Hải thời bấy giờ.

[3] Ám chỉ thời Đại cách mạng văn hoá.

[4] Chỉ các "nhà văn" Trương Xuân Kiều, Diêu Văn Nguyên trong "lũ bốn tên".

[5] Chỉ Phân hội liên hiệp các Nhà văn Thượng Hải

[6] Rutxô, nhà văn Pháp thế kỷ 19, tác giả thiên hồi kí "Những lời thú nhận".

[7] Mười năm là tinh từ năm 1966 đến 1976.