Thượng tuần tháng 5 năm ngoái, ở Paris, tôi đã được gặp hoạ sĩ nổi tiếng đương đại của nước Pháp, Jan Ê-li-ông, ông rất hứng thú với nước ta, muốn được sang thăm và mở phòng tranh tại các thành phố lớn nước ta. Chúng tôi đã nói chuyện với nhau rất chan hoà. Ông cùng tuổi với tôi. Buổi chiều hôm mở cửa phòng tranh cá nhân vào dịp chúc mừng ngày sinh của ông tại Trung tâm Văn hoá Pông-pi-đu, vì lịch trình đã sắp xếp từ trước, nên tôi không thể nhận lời mời của ông được, cảm thấy rất tiếc. Gần đây, tôi nhận được thư bạn bè từ Paris cho hay rằng nguyên vọng của Ê-li-ông sắp thành hiện thực. Triển lãm tranh của ông sẽ được trưng bày tại hai thành phố Bắc Kinh và Thượng Hải vào mùa thu năm nay. Đó là một tin rất vui. Nếu được gặp ông già đó ở Thượng Hải để nghe ông nói về cảm nghĩ của ông khi thăm nước ta là điều tôi hết sức thích thú. Khỏi phải nói cuộc triển lãm lần này cũng còn là một đóng góp lớn lao cho việc trao đổi văn hoá giữa hai nước.

Bạn bè của Ê-li-ông còn mong tôi đề tựa cho bản danh mục của triển lãm tranh. Đó là sự tín nhiệm và trọng thị đối với tôi. Tôi rất cảm ơn ý định tốt đó của các bạn. Nhưng cuối cùng tôi đã cảm tạ và từ chối, bởi vì khi tôi cầm bút chuẩn bị viết bài, chợt phát hiện ra mình chẳng hiểu chút gì về hội hoạ. Tôi yêu thích hội hoạ, nhưng tôi lại không hiểu mô tê gì.

Tôi cũng yêu thơ, và cũng lại không hiểu thơ. Bạn bè đưa thơ cho tôi xem, thơ cũ cũng vậy, thơ mới cũng vậy, xem xong còn có thể thuộc vài câu, nhưng ý kiến thì tôi chẳng nêu được câu nào.

Đối với tiểu thuyết, tản văn, cũng thế nốt.

Còn nhớ một buổi tối cách đây hơn hai mươi năm về trước, có một chàng trai đến nhà tôi, đưa ra một cái truyện ngắn, bảo tôi xem xong rồi cho anh ta ý kiến. Anh cho rằng truyện chỉ có mấy nghìn chữ, xem ra cũng nhẹ nhàng, nêu ý kiến càng dễ. Thế nhưng tôi lại bị ép gần chết. May sao con rể tôi đang ở nhà tôi, lúc ấy anh con rể đang làm cho tạp chí Văn nghệ, tôi nghĩ tới anh và gọi ra, giải vây cho tôi. Rất nhanh chóng, anh đã xem xong rồi góp ý kiến và tiễn khách về.

Có người không tin, nói rằng: "Ông đã chẳng từng biên tập các Tạp chí Văn học và các tủ sách Văn học đó sao?" Đúng là có chuyện đó thật. Thế nhưng những tạp chí Văn học ra định kỳ ấy đều do bạn tôi là Cận Dĩ chủ biên, tôi chỉ có cái tên ở đó, phụ giúp một tay đọc bản thảo. Còn biên soạn "tủ sách”, thì tôi có làm mấy loại, nhưng cũng chỉ là cung cấp sách cho người đọc, xin người đọc bình xét, bản thân tôi rất ít phát biểu ý kiến.

Cho nên đến tận bây giờ, tôi vẫn là người ngoại đạo, không hiểu gì về văn học. Thế nhưng tác phẩm văn học, thì tôi lại viết hơn năm chục năm rồi, đó cũng là một sự thực. Đương nhiên, nhà bình luận cũng có thể bảo những thứ đó không phải là tác phẩm văn học, Năm 1967 đã có người (thậm chí có cả một số nhà văn) bảo chúng là "hàng đồng nát", trong khi đó, tôi đã nói đi nói lại rằng tôi tuyệt nhiên không phải muốn làm "nhà văn" mới cầm bút sáng tác. Tôi sáng tác, bởi vì tôi đang sống. Tiểu thuyết của tôi là kết quả tôi tìm tòi trong cuộc sống. Mỗi tác phẩm của tôi là một lần thu hoạch của tôi. Lúc đó tôi thấy gì, nghĩ thế nào, thì tôi viết thế ấy. Những khi không có tác phẩm ra đời, cũng chính là những lúc tôi ngừng tìm tòi.

Sự tìm tòi của tôi khác với sự tìm tòi của các nhà văn khác. Từ trước đến giờ, tôi chưa bao giờ nghĩ đến những vấn đề như phương pháp sáng tác, thủ pháp và kỹ xảo biểu hiện v.v... Tôi nghĩ đi nghĩ lại, chỉ có một vấn đề: làm sao sống cho tốt hơn, hoặc là làm người thế nào cho tốt hơn hoặc nữa là làm thế nào có phần đóng góp với đất nước, với xã hội, với nhân dân. Tóm lại, tôi viết mỗi một bài văn đều là viết vì cái gì đó. Tôi xưa nay chưa từng có lúc nào không bệnh mà rên. Tôi cho đăng bài, cũng từng nghĩ tới nó sẽ mang lại hiệu quả xã hội như thế nào. Thế nhưng hiệu quả xã hội mà tôi hằng mong muốn với hiệu quả thực tế mà tác phẩm mang lại thường có chỗ khác nhau. Tôi chỉ biết một mặt làm hết sức mình, mặt khác xin để người đọc tự bình xét. Bản thân tác giả luôn luôn muốn giữ vững nguyên tắc: không nói dối.

Nhưng tôi có làm được như vậy không? Điều đó thật khó nói. Hồi tưởng lại, tôi cũng đã từng nói dối, mà không chỉ một lần. Đó là lúc tin vào lời nói của người khác mà không suy nghĩ thêm. Tôi còn nhớ một việc: Nửa đầu năm 1934, trên tạp chí "Học sinh trung học", với bút danh "Mã Cầm", tôi đã cho đăng bài "Quảng Châu”, đó là bài ký "Ấn tượng về các địa phương" mà Ban biên tập đặt tôi viết. Trong bài có nhắc đến cầu Hải Chu có thể gấp lại được. Tôi đã viết, "nghe nói đây là một cây cầu cũ mua ở Thuỵ Sĩ". Một người bạn ở Quảng Đông bảo tôi như thế, tôi chẳng cần suy nghĩ gì thêm, bèn chép luôn lời ông vào bài. Câu nói không có chút gì căn cứ đó, người của chính quyền Quảng Châu đọc rồi đưa ra những tư liệu đáng tin cậy, can thiệp với hiệu sách Khai Minh phát hành tạp chí "Học sinh Trung học". Hiệu sách không nói được câu nào, đành phải đăng báo xin lỗi, chi phí cải chính tốn hơn hai triệu đồng. Việc tôi bán rao lời nói dối gây nên tai hoạ, có lẽ chỉ có lần ấy. Nhưng khi viết bài, lại không hề biết rằng đấy là câu buột miệng "nói tuỳ tiện" của người bạn. Chuyện như thế, sau này cũng vẫn có, chỉ có điều là chưa gây tai hoạ mà thôi. Cho nên tôi cần phải nói thêm một câu: Kiên trì không nói dối, cũng rất khó.

Nhưng xưa nay chưa bao giờ tôi muốn lừa người đọc. Mà tôi lại muốn gặp gỡ người đọc với vẻ mặt vốn có của mình. Tôi nói là tôi dâng con tim cho người đọc, hoàn toàn không phải câu nói suông. Tôi không phải là người thành đạt trong văn học, cho nên tôi chẳng ngại ngần gì mà nói ngông rằng: "Tôi không chạy theo kỹ xảo". Nếu bảo rằng ngoài sự tìm tòi trong cuộc sống, trong sáng tác cũng có tìm tòi, thì sự theo đuổi của tôi mấy chục năm nay là: giãi bầy tư tưởng mình cho sáng tạo hơn, thực thà chất phác hơn. Sáng tạo trong xã hội cũ, để đối phó với ông kiểm duyệt, tôi phải nghĩ nát óc ra, khôn khéo lựa lách, tránh sự chú ý của mấy ông này. Đó là điều bất đắc dĩ mà phải làm, nhưng đó tuyệt nhiên không phải là chạy theo kỹ xảo. Có người đắc chí khoe khoang kỹ xảo, họ có thể gặp may. Tôi thừa nhận tài hoa của người khác, bản thân tôi không có được viên ngọc quý giá lấp lánh muôn màu ấy. Nhưng tôi vẫn không thán phục, hâm mộ cái người ta gọi là kỹ xảo. Đương nhiên tôi cũng không sổ toẹt kỹ xảo, bởi vì tôi không có quyền can thiệp việc người khác để tỏ vẻ mình xinh đẹp. Mỗi một người đều có quyền trang điểm tuỳ thích. Nhưng đối với loại văn chương phồng mang trợn mắt, gặp đâu nói đấy, chết nói thành sống, đen nói ra đỏ... tôi hết sức khinh ghét. Mặc dù nó được dùng kỹ xảo "vũ trang đến tận chân răng", nó cũng chỉ là văn chương bịp bợm. Loại văn chương ấy, tôi chúa ghét.

Những năm Ba mươi ở Bắc Bình, tôi đã trao đổi với một người bạn về vấn đề kỹ xảo văn học. Giữa chúng tôi xảy ra một cuộc tranh luận nhỏ. Ông ấy bảo tác phẩm văn học hay có thể lưu truyền được mãi, chủ yếu là nhờ ở kỹ xảo. Ai hơi đâu quan tâm đến cuộc sống của người ta mấy trăm năm trước! Tôi thì cho rằng điều người đọc quan tâm là cuộc sống mà tác phẩm phản ánh và số phận của những nhân vật. Tôi nói, kỹ xảo phải phục vụ nội dung. Cái gì là kỹ xảo? Tôi nghĩ tới một câu tục ngữ "thành thục thì sinh khéo". Mỗi nhà văn đều có kinh nghiệm sáng tác của mình. Viết cho thành thục đi, rồi sẽ có cách che đậy, lấp liếm chỗ non kém của mình và làm nổi bật mặt mạnh của mình. Người bạn ấy của tôi viết văn, chọn từng chữ từng câu, rất có sắc thái riêng, đúng là thứ văn chương rất hay. Thế nhưng sau này ông chỉ một lòng một dạ, để hết hơi sức vào chữ nghĩa, xa rời cuộc sống mà chạy theo kỹ xảo, cuối cùng bế tắc như chuột chạy cùng sào. Đương nhiên là tôi không tán thành ý kiến của ông. Thậm chí tôi còn nói rằng đỉnh cao của nghệ thuật là chân thực, là tự nhiên, là không kỹ xảo. Tôi còn nói, người sinh ra đã đẹp, chẳng cần phải tô son trát phấn. Văn chương của tôi như một con người sinh ra vốn đã xấu, không trang điểm, xem ra lại có vẻ dễ coi hơn. Tôi không thuyết phục nổi ông, ông cũng chắng thuyết phục nổi tôi, hai chúng tôi đi hai con đường tìm tòi khác nhau.

Bốn mươi mấy năm qua đi, hai chúng tôi đều còn sống, ông đã phải vứt bỏ kỹ xảo văn học, chuyển sang nghề khác, lại đạt được một số thành tích. Thu hoạch của tôi cũng không lớn lắm, vì có một thời kỳ, tôi đã ngừng tìm tòi, để ngày tháng trôi đi vô ích. Tôi định nắm cái nọ, nắm cái kia nhưng chẳng nắm được cái gì. Hôm nay ngồi trước bàn viết tính sổ lại, ngoài hổ thẹn ra, chẳng còn được gì hơn. Thời gian đã mất đi thì không cách gì lấy lại được. Thế nhưng tương lai chưa tuột khỏi tay tôi. Tôi phải nắm chặt lấy nó, tôi phải tận dụng nó cho thật tốt. Tôi phải tiếp tục tìm tòi trong cuộc sống của tôi, mãi cho đến lúc nào tôi gác bút.

Tôi không thể nói sự tìm tòi của tôi là chính xác, không, nhưng nó rất tử tế. Năm 1945, tôi mượn lời lẽ một nhân vật trong tiểu thuyết, nói lên mục tiêu tìm tòi của tôi: "Phải trở nên hiền lành hơn, thuần khiết hơn, có ích lợi với người khác hơn".

Vậy tôi đã làm được thế chưa? Chưa đâu? Còn xa lắm! Cho nên tôi vẫn còn tiếp tục nói: "Tôi không phải là một nhà văn học, tôi cũng không muốn làm một nhà nghệ thuật, tôi chỉ muốn làm một con người "hiền lành, thuần khiết hơn, có ích cho người khác hơn". Vì cái đó, tôi quyết không buông cây bút của tôi xuống!

Ngày 28 tháng 2.