Hạo Tư biên tập tuyển tập gồm nhiều quyển của thân sinh chị, bảo tôi viết lời tựa, tôi chưa trả lời. Là người bạn cũ của Cận Dĩ, thấy tuyển tập nhiều quyển của ông đã biên tập xong, sắp sửa chào đời, tôi rất lấy làm mừng. Có thể góp chút gì, âu cũng là bổn phận của tôi. Tôi không muốn viết tựa, chỉ là vì tôi chưa có đủ điều kiện. Nếu như làm việc cho nghiêm túc, tôi cho rằng cần phải chặt chẽ hơn. Bài tựa của đồng chí Kha Linh cho "Tuyển tập kịch của Lý Kiến Ngô" là một tấm gương, ở đây tôi muốn chỉ thái độ sáng tác của ông. Ông đang nằm viện, để viết bài tựa này, ông nhờ người đi đủ mọi nơi mượn sách, bỏ ra hơn hai tháng trời, hầu như đã đọc hết mọi sáng tác về kịch nói của Lý Kiến Ngô.

Tôi rất muốn học Kha Linh, nếu trước đây 10 năm, tôi còn có khả năng đọc hết một lượt toàn bộ tác phẩm trong "Cận Dĩ tuyển tập", nhưng hiện nay không còn cả thời gian và hơi sức nữa. Ấn tượng xưa kia còn giữ lại cũng dần dần mờ nhạt, tôi không thể viết tùy tiện, cũng không thể dễ dãi với mình, cho nên hai lần tôi đều chối khéo, bởi vì tôi không thể viết được một bài tựa như Kha Linh từng viết.

Thời gian trôi nhanh ngoài ý nghĩ con người. Sức khỏe của tôi cũng tồi tệ đi với tốc độ như thế. Nhưng công việc biên tập của Hạo Tư thì đã hoàn thành. Hầu như chị cảm thấy đau khổ, không có người viết tựa cho "tuyển tập", cũng có thể vì tôi không nhận lời mà chị cảm thấy thất vọng. Tôi động viên Hạo Tư tự viết lấy lời tựa của người biên tập. Chị đã đọc thuộc từng bài trong tuyển tập, nhất định sẽ có nhiều điều muốn nói. Chị lại là người con được cha chị yêu quí nhất, viết ra những tình cảm chân thực, mộc mạc của chị là có thể làm rung động trái tim người đọc. Nhưng chị khiêm tốn, không chịu viết. Còn tôi, thì tôi biết cả nhà chị đã vất vả tới hai mươi năm trời cho việc xuất bản tuyển tập nhiều quyển của Cận Dĩ. Tôi không đành lòng để cái tuyển tập này ra mắt người đọc với vài khoảng trống im lặng và lạnh lẽo. Sự im lặng làm cho tôi đau khổ cho dù trong tay tôi chỉ có một cây bút hết sức vụng về, cho dù tôi khó khăn lắm mới viết nổi một chữ. Tôi cũng day từng chữ từng chữ một viết ra tình cảm của mình lúc này.

Tôi với Cận Dĩ đến với văn học bằng hai con đường khác nhau, ông là sinh viên, còn tôi chưa từng học qua đại học. Tác phẩm của tôi được đăng sớm hơn ông một hai năm. Khi tôi biết ông, một số nào đó của "Tiểu thuyết nguyệt san" của Thương vụ ấn Thư quán đã cùng một lúc cho đăng truyện ngắn của hai người chúng tôi. Sau này, tôi đi Bắc Bình, ở trụ sở Ban biên tập Tạp chí "Văn học hàng quý", cùng biên tập với ông (và cả Chấn Đạc nữa), ông với tôi trở nên quen thân. Tôi luôn luôn nhớ tới cuộc sống ở Bắc Bình hồi nửa đầu năm 1934. Lúc đó, chúng tôi đều ở lô phía Bắc số nhà 14 phố lớn Tam Tòa Môn, mỗi người ở một căn phòng nhỏ, giữa có một phòng rộng để làm việc, Cận Dĩ và tôi ngồi hai bên một chiếc bàn viết lớn. Chúng tôi xem bản hiệu đính, xem bản thảo, viết thư và viết văn luôn ở đấy. Ông viết rất thận trọng. Ông không giống tôi, cầm bút là viết, ông bao giờ cũng nghĩ đâu vào đấy rồi mới viết; Có lúc, ông cũng kể với tôi về tình tiết những câu chuyện trong tiểu thuyết của ông, kể rất hấp dẫn. Ông không mất nhiều công sức trong việc chọn câu chọn chữ, tôi rất ít thấy ông dừng bút để suy nghĩ. Tác phẩm của ông, tôi cũng được đọc nhiều, song thời gian lâu rồi, trí nhớ giảm sút, ngay những đoạn những chương trước đây yêu thích cũng dần dần chìm đi trong lãng quên. Chỉ có những truyện như "Chuyện của người khác", "Anh Tồn" là còn in đậm nét trong tôi. Tôi nghĩ đến ông, là trước mắt hiện ngay hình ảnh ông đang cặm cụi trên bàn viết. Tôi không biết ấn tượng của tôi có đúng hay không, tôi cho rằng ông là một nhà nghệ sĩ Nhân đạo Chủ nghĩa, có một trái tim giàu đồng cảm.

Sau này, tất sẽ có những người nghiên cứu con đường sáng tác của ông. Tác phẩm của ông có thể giúp cho chúng ta tìm hiểu được nhiều hơn về Trung Quốc cũ, và chúng cũng sẽ có thêm người đọc mới ngày càng nhiều hơn. Có tác phẩm trước mặt, thì người đọc sẽ có thể đưa ngay ra được sự phán đoán của mình, không cần tôi phải nói nhiều lời ở đây. Tôi chỉ nói những điều tôi định nói. Thời kỳ tôi ở Bắc Bình khi cùng với Cận Dĩ đi Thượng Hải để biên tập "Văn học hàng quý" và "Văn tùng", chúng tôi ở với nhau, không còn chuyện gì không nói, và rất tâm đầu ý hợp. Về sau, chúng tôi từ nội địa trở về Thượng Hải, mãi đến tháng 10 năm 1959, khi ông vào bệnh viện lần cuối cùng, vẫn như thế. Đương nhiên, giữa chúng tôi cũng có sự khác nhau, sự bất đồng, nhưng rất ít khi xảy ra tranh chấp. Chưa hẳn ông đã hài lòng với những tác phẩm của tôi nhưng cũng ít nói ra những lời phê bình gay gắt.

Đối với loại như dạng "Hoa xanh" của ông, tôi cũng có ý kiến, nhưng sau này tôi biết thêm một số sự việc, thông cảm và hiểu thêm những vết thương trong quá khứ của ông, tôi không còn điều gì để nói nữa. Ông bước vào con đường văn nghệ, là phải trả một giá rất đắt. Ở vào thời đó, viết tiểu thuyết chưa hẳn được người ta tôn trọng. Mối tình đầu của ông bị thất bại, cũng chính vì ông không chịu bỏ sự nghiệp văn chương.

Ông chẳng những trọn đời giữ vững việc sáng tác, mà bắt đầu từ năm 1934 đã bắt tay làm công tác biên tập các tạp chí ra định kỳ, từ "Văn nghệ hàng quý", "Văn nghệ nguyệt san", "Văn tùng", "Văn học Hiện đại", "Tiểu thuyết nguyệt san" (Cùng biên tập với đồng chí Chu Nhi Phục) cho đến "Thu hoạch" (trong đó còn xen kẽ cả những phụ trương văn học của một số nhật báo). Ông đã bỏ ra không biết bao nhiêu là lao động cần cù. Cuối cùng, lúc ở trong phòng bệnh, ông còn duyệt bản thảo của Tạp chí "Thu hoạch". Cách nhìn của hai người chúng tôi với bản thảo văn học không hoàn toàn giống nhau, nhưng nhiều năm nay, tôi thấy ông cặm cụi miệt mài làm việc một cách thận trọng và đầy trách nhiệm, để đưa được từng tờ tạp chí một đến với mỗi người đọc, tôi cảm động rất sâu sắc. Tôi làm công việc biên tập thì còn thua kém ông nhiều. Tôi làm rất qua loa, ông là người biên tập tốt nhất mà tôi từng quen biết. Nếu như ông còn sống để biên tập tuyển tập của chính mình, thì có phải tốt biết bao nhiêu? Song le, Hạo Tư rất hiểu người cha của chị, chị làm việc này cũng rất thận trọng và có trách nhiệm, đặt vào đây một tình cảm khá sâu, chị không muốn để cho người đọc của cha mình phải thất vọng.

Cận Dĩ chỉ sống có năm mươi năm. Mười năm sau cùng, ông viết không nhiều. Ông rất khiêm tốn, ngay những năm năm mươi, ông đã phủ định những tác phẩm trước đây của mình. Tôi còn nhớ, một lần, không phải là năm 1955 thì là năm 1956, chúng tôi đi họp ởBắc Kinh, cùng ở một phòng, buổi tối, tôi đem bản in thử của tập "Đêm lạnh" ngồi dưới đèn hiệu chỉnh, ông thấy vậy đã phê bình tôi: "Tại sao anh còn cho in thứ sách này?”. Lúc đó, tôi cũng còn thiếu khiêm tốn, nên chỉ cười cười không nói, vẫn ngồi xem bản mẫu như cũ. Sau này "Đêm lạnh” được xuất bản. Nhưng ba bốn năm sau, rồi bốn năm sau nữa tự bản thân tôi cũng thấy hối hận, cuối cùng đã phủ nhận nó triệt để.

Phủ định khẳng định, trở qua trở lại, tư tưởng của nhà văn cũng đang biến đổi. Cận Dĩ đã xa chúng ta 23 năm, tôi không có cách nào để biết được cách nhìn nhận của ông với tác phẩm của mình, nhưng tôi có thể nói ý kiến hôm nay của tôi. Nhà văn có quyền phủ nhận tác phẩm của mình, người đọc cũng có quyền khẳng định những tác phẩm mà nhà văn khẳng định, bởi vì, tác phẩm sau khi được in ra, nó sẽ không thuộc về cá nhân nhà văn nữa. Những tác phẩm văn học ưu tú đều là của cải tinh thần của nhân dân. Phàm là những tác phẩm phản ánh trung thực đời sống xã hội đương thời; phàm là những tác phẩm khích lệ mọi người tích cực ứng xử với cuộc sống, hoặc đem lại cho mọi người một tình cảm cao thượng, hoặc khiến người ta cảm thấy mối quan hệ khăng khít giữa mình với đồng bào mình; phàm là những tác phẩm khiến cho con người thêm yêu Tổ quốc và nhân dân, yêu chân lý và chính nghĩa, đều sẽ tồn tại lâu dài mãi, Tác phẩm của Cận Dĩ, chí ít là một phần tác phẩm, sẽ không phải là ngoại lệ.

Ngày 22 tháng 3.