Sau khi nàng Tô Thị không còn nữa, dư luận tỏ ra rất buồn bã.

Một yêu cầu bức thiết được đặt ra là phải tìm ngay lại để đưa về chỗ cũ. Nếu không, một biểu tượng của quê hương trong tâm trí và trong lịch sử có thể thay đổi. Chưa kể sau Nàng, còn nhiều thứ khác có thể ra đi, dẫn đến cảnh:

“Đồng Đăng không phố Kỳ Lừa Không nàng Tô Thị, không chùa Tam Thanh.

Ai đi “cửu vạn” cùng anh Có tiền rồi sẽ nên thành với em.

Tay cầm bầu rượu nắm nem,

Ngước lên chẳng thấy mà đem lòng buồn.”

Nhưng sau khi bỏ ra nhiều công sức, tới khắp hang cùng ngõ hẻm, lại thông báo trên đài, tivi không kết quả, người ta nghĩ đến việc chọn một nàng Tô Thị khác thay vào. Quy mô, giải thưởng tầm cỡ như một cuộc thi hoa hậu. Song phương thức chấm và ban giám khảo thì mới lạ chưa từng có xưa nay. Ví dụ:

- Phần thi ứng xử, phải biết im lặng với mọi lời bàn tán, trêu chọc vì nàng Tô Thị chưa bao giờ thốt ra câu nào trước miệng tiếng thế gian.

- Phần trang phục, phải mặc vừa bộ quần áo ban tổ chức tự chọn: nó có màu xám như đá, mẫu mã không lúc nào thay đổi.

- Phần sức khỏe, phải đứng được trong mọi thời tiết, vững vàng dưới nắng mưa.

- Phần đạo đức, phải coi khinh tiền bạc, ghét vật chất và không thích nhận quảng cáo. Chẳng ai chấp nhận được nếu nàng Tô Thị khoe rằng mình hay dùng mì ăn liền hiệu “Ba con tôm”, tắm bằng xà bông Hương Đá, gội đầu với dầu gội hiệu Chanh Chua, và thường mua bánh Trung thu ở tiệm Bốn Con Cò.

Do những tiêu chuẩn khó khăn như thế, cuộc thi chẳng có ai vào nổi chung kết. Các cô bây giờ được cái nọ mất cái kia. Cũng có cô hội đủ tiêu chuẩn thì lại “đứng núi này trông núi nọ”, không chịu yên vị ở vị trí xưa kia nàng Tô Thị đứng, mà muốn chỗ khác cao hơn. Thời gian cấp bách, sự thôi thúc khẩn trương, ban giám khảo phải họp lại để xem xét. Có người góp ý:

- Nước chảy đá mòn, nàng Tô Thị đá sao tồn tại vĩnh cửu được. Hay là thay một nàng khác bằng sắt, bằng đồng?

Cả bọn nhao nhao:

- Không nên, đồng đang là mặt hàng buôn lậu, nàng bằng đồng mà đứng đó thì ít ra phải có một tiểu đội đứng canh thì nàng mới an toàn được.

Người khác góp ý:

- Nàng dù sao cũng chỉ là một sản phẩm của trí tưởng tượng, một truyền thuyết mà ra. Bây giờ tìm được một hòn đá nào đó giống nàng, rồi bảo đấy là nàng, dần dần thiên hạ sẽ công nhận vậy.

- Đâu được. Nếu bây giờ thay đổi nàng là phải thay đổi truyền thuyết. Mà từ việc thay đổi truyền thuyết này sẽ dẫn tới chuyện xem xét lại truyền thuyết kia, phức tạp lắm!

- Hay là dựng ở chỗ nàng một tấm bảng đề: “Nơi đây nàng Tô Thị đã đứng.”

- Chết, chết, cứ như thế rồi dần dần không còn di tích nào nữa, chỉ còn những tấm bảng. Khách du lịch, hay con cháu chúng ta chỉ biết rằng nơi đây ngày xưa là động Hương Tích, chỗ khác thuở trước là chùa Tây Phương, hòn đá đó mấy ngàn năm trước là núi Ba Vì, hồ nước nọ thuở trước là vịnh Hạ Long, thế thì còn ý nghĩa gì nữa?

Cứ thế, cãi qua cãi lại không đi đến nhất trí. Bỗng một kẻ kêu lên:

- Phải nhìn thẳng vào sự thật. Nàng đứng thì chúng ta nói đứng, còn nàng ngã xuống thì chúng ta kêu ngã xuống. Sự mất mát là to lớn, nhưng sự không biết mất mát vì cái gì còn to lớn hơn. Cứ nói rằng nàng đã hoàn thành vai trò lịch sử của mình...

- Bậy nào, vai trò của nàng là đứng làm biểu tượng, khi không đứng nữa là trốn tránh trách nhiệm, chứ đâu phải hoàn thành!

Một đại biểu cười buồn:

- Theo tôi, cứ đứng nhìn cảnh buôn lậu như vậy bao nhiêu năm thì đến đá cũng chả chịu nổi, chả bất động mãi được.

Đại biểu khác lắc đầu:

- Được chứ. Bởi nàng nhìn xa chứ có chịu nhìn gần đâu. Nếu nàng trông xuống chân, thấy cảnh nổ mìn phá núi thì nàng đã không đứng lâu được đến thế.

Chủ tịch ban giám khảo tuyên bố:

- Cứ tranh luận thế này thì không đi tới đâu. Tôi quyết định rồi. Trong tình hình thay đổi, nàng Tô Thị cũng thay đổi theo. Và không cố định ở một mẫu nào nữa. Bây giờ thế này: từ nay, mỗi cô gái đẹp, mỗi diễn viên điện ảnh, sân khấu, người mẫu thời trang muốn lên bìa lịch, lên màn bạc hay màn ảnh nhỏ, phải lên Lạng Sơn đứng ở chỗ nàng Tô Thị một tuần, rồi sau đó mới được phép hành nghề.

Tất cả vỗ tay nồng nhiệt. Ngay hôm sau, một cô gái xinh đẹp, sắp đóng vai chính trong một phim nổi tiếng, được cử đứng vào chỗ nàng. Khách qua lại nườm nượp, ai cũng ngước nhìn tấm tắc khen ngợi.

Nửa tiếng đồng hồ sau, cô gái xuống. Thiên hạ ngơ ngác:

- Sao nàng rời chỗ?

- Tôi còn đứng đây làm gì? Tôi thấy ông Tô Thị đi xe hơi đời mới trở về đón tôi kia kìa!