(Thứ Hai, 23 tháng Mười Hai)
Di Ngô quý mến,
Huynh nhầm rồi; nếu muốn chơi, hoặc đúng hơn là nghe nhiều nhạc khúc khác nhau, cần phải có nhiều đĩa nhạc tương ứng. Trên mỗi đĩa nhạc luôn chỉ có một nhạc khúc nhất định thôi, nghĩa là một bản dài hoặc nhiều bản ngắn. Vì thế máy quay đĩa không phải là nhạc cụ. Trong một nhạc cụ luôn ngầm chứa đựng mọi nhạc khúc, nên khi được gẩy, kéo hoặc thổi, khúc nhạc mong muốn sẽ từ nhạc cụ ấy vang ra. Ta không làm thế được với máy quay đĩa. Có thể nói rằng nhạc cụ chứa đựng linh hồn của mọi nhạc khúc và người chơi giỏi có thể nêu bật một trong những linh hồn này tùy theo ý muốn và biểu hiện nó qua âm thanh. Máy quay đĩa luôn luôn chỉ chơi được nhạc khúc nào mà chiếc đĩa nhạc màu đen cho phép. Như vậy máy quay đĩa là khí cụ vô hồn hay nói đúng hơn: nó chỉ khiến bóng của linh hồn xuất hiện thôi. Tuy nhiên đệ vẫn thấy nó hữu ích, vì qua nghe một nhạc khúc – bao nhiêu lần cũng được – ta có thể thấu hiểu được cốt lõi và ý nghĩa của nó.
Nhưng bao giờ cũng vậy, như đệ đã kể trong chuyện nhà đúc, dễ dàng quá sẽ đưa đến hư đốn. Bọn mũi lõ được tạo điều kiện nghe nhạc dễ dàng quá nên chúng nghe không ngừng, cả những nhạc khúc vớ vẩn. Theo đệ thấy, mọi sáng tạo để đời sống dễ dàng hơn đều khiến những vật dụng hoạt động vô bổ tăng theo. Công bằng mà nói thì điều này không phải chờ đến bọn mũi lõ mới có. Huynh nghĩ kỹ mà xem: ở ta lại khác ư? Huynh phải đồng ý rằng không khác. Từ khi phát minh ra xe cùng bánh xe và từ khi nuôi được ngựa, người ta rong xe chạy khắp nơi, dù không bắt buộc. Từ đó đã có bao nhiêu chuyến đi không cần thiết rồi? Vô số. Người ta làm gì ở những nơi đã chạy xe đến ấy? Chẳng có gì khác hơn những chuyện có thể làm ở nhà. Không phải đệ chống lại chuyện du lịch, du lịch cũng có thể hữu ích chứ (tuy bậc hiền giả đồi hạnh đã có một số ý kiến phản bác chuyện đi chỉ để mà đi). Đệ cho rằng chuyến đi của đệ tới nơi này là hữu ích – kể cả khi nhiều điều đệ nhận thức được chỉ có huynh và đệ biết với nhau. Nhưng vì việc du lịch quá dễ dàng nên ý nghĩa và nghệ thuật của du hành đã mất đi nhiều. Người ta không du lịch nữa, mà chỉ chạy rong.
Không cần phải nói thêm rằng, đối với bọn mũi lõ có thể đi lại khắp thế giới bằng ô-tô dễ dàng hơn với xe ngựa thì chuyện này lại càng đúng. Song có một điểm đệ phải nói: có lẽ thế giới của chúng ta không hoàn toàn vô can về những chuyện vô nghĩa đang diễn ra ở đây (mà đối với chúng ta là trong tương lai).
Các triết gia lớn ngày trước của chúng ta đã suy nghĩ biết bao về sự hình thành của văn hóa, rằng về bản tính con người là tốt như Mạnh Tử nói, hay xấu như Tuân Tử mặc nhận? rằng các minh quân đã đưa văn hóa vào hay nó tự hình thành như một đám rêu trên đá? Những câu hỏi này sẽ không bao giờ được giải đáp, trừ khi một ngày nào đấy đệ quyết định dùng la bàn-thời gian du hành về quá khứ hai hoặc ba nghìn năm, tới thời các hoàng đế Nghiêu Thuấn. Nhưng đệ tin rằng mai đây, sau khi trở về vào mùa xuân, đệ sẽ cảm thấy du hành vượt thời gian như thế đủ rồi. Vả lại ai biết được nếu du hành về quá khứ đệ sẽ thất vọng nhiều hơn nữa và không chừng sẽ phải xác nhận rằng Nghiêu Thuấn – vạn đời sau kính cẩn tưởng nhớ hai ngài – chẳng là gì khác hơn những kẻ quê kệch. Nhưng ý đệ không phải thế, mà đệ nghĩ rằng các bậc hiền giả của chúng ta, từ Đức Khổng phu tử vĩ đại đến Công Tôn Long ngụy biện, đã ngẫm nghĩ biết bao mà vẫn không đạt được kết quả thống nhất. Song tùy ai muốn nghĩ thế nào cũng được, còn đệ dường như đã rõ rằng kể từ khi đám rêu văn hóa đầu tiên xuất hiện trên tảng đá của con người thì quá trình tiếp theo đó là không ngăn chặn nổi. Tại sao quá trình ấy không đảo ngược được? Điều này không ai biết. Có thể nó đơn giản phải thế, như sông chảy xuôi từ núi xuống biển chứ không ngược lại. Nó như thế và không ai biết lý do. Bọn mũi lõ cũng không biết luôn; đệ đã hỏi Duy-Lân tử, ông bảo người ta biết trong thế giới của mình quá nhiều nên bốc lên rằng biết nhiều hơn mọi thế giới và thời đại trước, nhưng lực nào khiến viên đá rơi xuống mặt đất thì chưa ai nghiên cứu được.
Thành ra dường như quá trình đã đưa loài người (ở đây đệ không chỉ nói tới dân tộc Trung Hoa) từ thời kỳ nguyên thủy chân chất tới sự lệ thuộc vào những điều hoàn toàn vô lý là không thể ngăn cản và đảo ngược được – bọn mũi lõ ở đây đã đạt gần tới điều đó. Có thể bản tính con người không ác và xấu như Tuân Tử nghĩ, song con người có xu hướng truyền bá sự ngu xuẩn tiềm tàng của mình, gây chuyện càn quấy giống như cái cây thúc đẩy lá của nó đâm chồi.
Mọi chuyện đều không rõ rệt, càng nghĩ đệ càng thấy dường như nó tối tăm hơn đối với đệ. Cuộc sống của con người trên thế giới hình cầu này có ý nghĩa gì không chứ? Phán quan Me-lon (đệ thích trao đổi với ông về những chuyện này) bảo rằng người ta càng ngày càng ngại suy nghĩ về những điều ấy. Bọn mũi lõ nghiên cứu đủ mọi thứ và suy nghĩ về những chuyện không ngờ và chuyện gì cũng có chuyên gia được Nhà nước công nhận. Nhưng chúng không dám vượt ra khỏi những tiểu tiết. Thế giới của bọn mũi lõ là thế giới của tiểu tiết.
Thư lần này cũng lại ngắn thôi. Đằng nào đệ cũng sẽ không viết dài cho huynh nữa. Chẳng bao lâu đệ sẽ trở về và sẽ kể cho huynh mọi chuyện, tốt hơn và sống động hơn. Đệ mong chờ tới lúc chúng ta có nhiều buổi chiều đẹp ngồi với nhau trong vườn nhà huynh hoặc vườn nhà đệ, y phục thoải mái, nhấm nháp món cầy tơ nhồi thịt nấu nhừ trộn giấm và kể huynh nghe về cái thế giới kỳ lạ này, với con Tiểu Siêu hiền lành nằm gọn trong lòng đệ. Đệ xin kết thúc bức thư. Sắp tới huynh đừng chờ thư. Phải mười hoặc mười lăm ngày nữa đệ mới viết được vì đệ đi du lịch với nàng Pao-leng. Tuy đang là mùa đông, bọn đệ sẽ đi bằng ô-tô của nàng tới vùng núi rất xa điểm liên lạc. Huynh cũng đừng gửi thư cho đệ, vì nó sẽ nằm lăn lóc ở điểm liên lạc và có thể bị mất cắp.
Về trò tiểu xảo với những quả banh trắng đệ thật tình không thể giúp huynh được nữa. Đệ khuyên huynh giải thích cho một gã làm trò ảo thuật điều huynh muốn – ở vùng ngoại ô Đà có một gã ảo thuật bậc thầy. Huynh cứ bảo đó là phát kiến của huynh, rồi dẫn nàng thiếp nào huynh thấy thích hợp nhất tới chỗ gã. Gã ảo thuật gia này sẽ suy nghĩ và tìm ra trò tiểu xảo mới (đúng ra là cũ). Được huynh hứa hẹn thù lao, gã sẽ suy nghĩ chu đáo và có kết quả. Rồi gã chỉ dẫn trò này cho nàng thiếp của huynh. Vào một buổi chiều xuân, khi chúng ta ngồi trong vườn nhâm nhi thịt cầy và nghe những chiếc chuông nhỏ rung trong gió, khi huynh đã nghe chán chuyện đệ kể, nàng thiếp kia có thể đến, thoát y và biểu diễn với mấy quả banh để chúng ta khuây khỏa. Đệ khuyên huynh thế đấy.
Đệ rất kiên định.
Người bạn chung thủy của huynh, Cao Đài
