(Thứ Ba, 28 tháng Giêng)
Di Ngô quý mến,
Đã tới Rằm kế chót của mùa đông, nhưng vẫn còn đầy tuyết. Thời tiết thật chán vô cùng.
Hôm qua đệ tới thăm ngôi trường nàng Pao-leng dạy. Đây là một tòa nhà lớn tọa lạc giữa thành phố, đường sá ồn ào đến nỗi không ai nghe ra tiếng nói của chính mình. Đệ rất muốn dự một tiết học, nhưng một là người ta không thích có một người lạ già nua ngồi chung với học sinh, hai là Pao-leng bảo rằng nàng sẽ lúng túng và thiếu tự tin khi đệ ngồi cuối lớp, chăm chú nhìn nàng. Đệ cũng có cảm giác khi nàng bước vào trường – nói thêm là nó rất xấu xí và bẩn thỉu – nàng đã biến đổi từ một người phụ nữ thành một cô giáo. Nàng bước vào một thế giới khác. Như thể nàng đột nhiên được chiếu sáng bằng một ngọn đèn khác màu. Ngay cả ngôn ngữ nàng trò chuyện với đệ cũng khác. Đệ đứng im tại một góc hành lang quan sát nàng. Đám học sinh trai gái ồn ào xung quanh đệ. Chỗ này nàng Pao-leng nói với một cậu học trò, nơi khác nàng trò chuyện với một nam đồng nghiệp. Cứ như thể giữa bọn đệ có một hào sâu ngăn cách. Nàng Pao-leng đứng đó, lạnh lùng, khó gần gũi, toát ra uy quyền và trong đầu óc đệ hiện lên một hình ảnh cũng của chính nàng, nằm yếu ớt trong vòng tay đệ lúc ngất ngây hạnh phúc... và mọi người đang đứng quanh nàng ở đây chẳng hề biết lúc ấy nàng Pao-leng trông như thế nào... Hình ảnh nào mới thật của nàng? Hẳn cả hai.
Pao-leng giới thiệu đệ với ông hiệu trưởng bằng cái cách quen thuộc: đệ từ Trung Quốc tới Min-chen để nghiên cứu, vân vân, rồi nàng đi khỏi cùng với một đám học sinh. Ông hiệu trưởng rất thích thú, thân mật mời đệ vào văn phòng. Ông kể nhiều về hệ thống trường học của bọn mũi lõ mà đặc điểm, theo đệ hiểu, chủ yếu là thay đổi liên tục. Trẻ em sáu tuổi (không có ngoại lệ) bắt đầu đi học đến năm mười bốn, có khi đến mười tám tuổi, một số em lâu hơn nếu tận tụy theo đuổi một ngành khoa học. Cấp thấp nhất gọi là “Trường phổ thông”, cấp cao nhất là “Đại học”. Ở giữa có nhiều cấp và nhiều nhánh.
Khó khăn chính mà hệ thống trường học và hệ thống giáo dục nói chung phải đương đầu không phải là với sự tinh nghịch, tật không đúng giờ và sự chểnh mảng của học sinh, mà với sự kiện các trường học do một viên thượng thư và các quan chức của ông ta giám sát, những người công phu soạn ra nhiều quy định, nhưng chẳng hiểu gì về ngành giáo dục, ông hiệu trưởng nói. Nhiệm vụ chính của thầy và cô giáo là tìm ra một giải pháp dung hòa tạm gọi là hợp pháp giữa thói xấu của học sinh và những quy định trâng tráo của bộ.
Tuy ông hiệu trưởng không nói, song từ nhiều điều được ông cho biết, đệ rút ra kết luận rằng sở dĩ hệ thống giáo dục có khó khăn nghiêm trọng là do thói suy nghĩ kỳ quái khác thường của bọn mũi lõ. Chẳng hạn ở đây học sinh có thể nói rằng một thầy giáo xấc xược, lẻo mép, lười biếng, luộm thuộm – nhưng thầy giáo không được phép bảo học sinh ngu dốt hoặc không có năng khiếu. Dễ hiểu là điều này khiến thầy giáo khó ăn khó nói với phụ huynh học sinh, vì việc dạy dỗ không thành công hiếm khi do thầy cô xấc xược hoặc luộm thuộm, mà do học sinh ngu dốt và thiếu năng khiếu, nhưng thầy giáo lại không được phép nêu lên chính điều này. Có một điều lệ bất thành văn về mặt chính trị rằng mọi người đều có năng khiếu như nhau. Sao lại thế? Đó là do quan niệm cao thượng của bọn mũi lõ rằng mọi người đều bình đẳng. Điều này đã được ghi rõ trong hiến pháp, luôn được nhấn mạnh ở mọi nơi và ai lớn tiếng rêu rao chắc chắn sẽ được hoan hô. Đệ đã nói chuyện này với ông Me-lon; là phán quan ông phải chú trọng đối xử bình đẳng với mọi người. Mới đầu ông không mấy thích thú về câu hỏi và quan điểm của đệ, nhưng rồi đã tán thành. Đối xử bình đẳng là tốt; quả là một nguyên tắc đáng kính phục khi kẻ nghèo và người giàu, quý tộc và tiện dân, da đen và da trắng được đối xử bình đẳng, nhưng họ có như nhau không? Họ nặng bằng nhau, tâm hồn họ nặng bằng nhau, nhưng họ không như nhau. Về nhân tính thì một ngu phu cũng bằng một hiền giả và phải tránh gây thiệt hại cùng bất công cho y như cho bậc hiền giả, nhưng không phải vì thế mà họ như nhau. Đó chính là lẫn lộn về khái niệm giữa trọng lượng và phẩm chất.
Từ lâu bọn mũi lõ đeo đuổi một triết lý lừa phỉnh. Từ sự giống nhau, từ tâm hồn như nhau của con người chúng rút ra sự đồng nhất về quyền lợi trong cuộc sống, đến mức ngày nay chúng phủ nhận có khác biệt về năng khiếu. Không được phép quan niệm có người kém năng khiếu, chỉ được phép quan niệm mọi người hoàn toàn như nhau. Dĩ nhiên chỉ cần quan sát thôi cũng đủ thấy quan niệm này không ổn; bọn mũi lõ bèn phát minh ra ngành khoa học về tâm hồn, dùng nó triệt hạ khái niệm kém năng khiếu, theo nghĩa nó phát hiện rằng người kém năng khiếu không phải vì thiểu năng, mà do bị ảnh hưởng xấu bởi những biến cố tai hại khi còn nằm trong bụng mẹ hoặc thời niên thiếu hoặc tương tự.
Chính vì lẫn lộn giữa giống nhau và nặng như nhau, nên người ta ngại nói toạc ra – thật ngạc nhiên và khó hiểu. Không được gọi ai là nghèo, ngu dốt, tật nguyền, dù đúng như vậy. Bọn mũi lõ sợ dùng những tên gọi này sẽ vi phạm quyền lợi của đối tượng (chúng chỉ nói lén). Bọn mũi lõ sợ nhìn thẳng vấn đề chăng? Lịch sử triết học của bọn mũi lõ trong hai trăm năm vừa qua là cự tuyệt nhìn vào thực tế. Triết học của bọn mũi lõ không suy nghĩ con người và xã hội như thế nào, mà luôn chỉ lo đề nghị con người và xã hội nên như thế nào. Nhưng dĩ nhiên vì có cả trăm ý kiến, nên triết học không thể nào có kết luận thống nhất được, song hiện nay ý kiến chủ đạo dường như là con người về cơ bản tốt và khôn ngoan; nếu y sa đọa hoặc trở thành sa đọa thì luôn luôn tại người khác. Đệ đã trò chuyện và tìm hiểu ý kiến của nhiều người mũi lõ có học thức, như ông Shi-shmi, Duy-Lân tử, phán quan Me-lon và nàng Pao-leng. Về cơ bản họ đều cho rằng chỉ cần nghĩ tốt về con người thì con người sẽ tốt.
Qua đó đệ có cảm tưởng chỉ cần giật lấy chiếc nạng thiếu thẩm mỹ của một người cụt chân là người ấy lại có thể đi đứng bình thường.
Buổi học ở đây không kết thúc bằng một hồi trống như ở ta, mà bằng tiếng chuông chát chúa. Đệ đứng lên, khom lưng ba phần tư cám ơn ông hiệu trưởng. Nàng Pao-leng chờ đệ ngoài kia và bọn đệ đi ô-tô về nhà. Giờ đây đệ tận hưởng sự đi lại bằng ô-tô như đã học thưởng thức những tiện nghi nơi thế giới của bọn mũi lõ. Nhưng đệ không quên cái giá chúng phải trả, cho nên đệ sẽ không tiếc nuối những tiện nghi này. Khi nghĩ đến sự vô trật tự và không chính danh, cái giá của những tiện nghi này, đệ chẳng thấy khó khăn gì để lại thích nghi với thế giới của chúng ta, nơi không phải chỉ bấm một cái nút là có ngay được ánh đèn.
Nhưng đệ sẽ thấy thiếu rượu Mo-te Shang-dong.
Thân ái chào huynh. Người bạn sắp lại ở cạnh huynh.
Cao Đài
